C. Northcote Parkinson:
Prawo zwłoki
Książka i Wiedza - 1967
Tłumaczył Juliusz Kydryński
======================================================================
Cytuję wybrane fragmenty. Strona w budowie. Dedykuję ją, podobnie jak stronę „Prawo Parkinsona”, polskiej „Reformie Służby Zdrowia” z końca dwudziestego wieku. Wprawdzie i inne reformy godne są wyróżnienia, ale ta chyba jest najgodniejsza. Z.U. ======================================================================
Z okładki książki
Książka niniejsza zawiera eseje profesora Parkinsona o różnorodnej tematyce, pisane w różnych latach. Część z nich nie była dotąd publikowana w formie książkowej, jak „Prawo zwłoki”, „Jak napisać pracę doktorską”, „Proszę mi dać Biały Dom”, „Język dziennikarski”, „Brodaci barbarzyńcy”, „Zalew papieru”. Pozostałe pochodzą z książki „The law and the Profits”.
..............................................................................................................................................................
Zawartość książki
1. Prawo zwłoki ......... 5
2. Jak napisać pracę doktorską ......... 16
3. Proszę mi dać Biały Dom ......... 30
4. Język dziennikarski ......... 38
5. Brodaci barbarzyńcy ......... 49
6. Zalew papieru ....... 57
7. Drugie prawo Parkinsona ......... 65
8. Stare i nowe ......... 81
9. Marnotrawna wojna ......... 94
10. Brytyjska linia strat ......... 115
11. Wymiary strat ......... 134
12. Czwarte prawo Parkinsona ........ 153
..............................................................................................................................................................

Prawo zwłoki …….. 5

Już wiele lat temu dowiedziono, że istnieje Obrzydliwy „Człowiek-Nie”. Stwierdzono, że w każdej instytucji są ludzie, którzy na każdą propozycję mówią „Nie”, częściowo po to, żeby uniknąć brania za nią odpowiedzialności, a częściowo – żeby uchronić się przed pracą, którą mogłaby za sobą pociągnąć decyzja pozytywna. Mówiąc „Tak” stwarza się te straszliwą możliwość, że trzeba będzie coś zrobić. Zawsze istnieje ryzyko wyrażenia zgody na coś, co może okazać się błędem. Mówiąc „Nie” ryzykuje się dużo mniej, gdyż nikt nie będzie mógł potem dowieść, że zaproponowana akcja służyłaby istotnie zamierzonemu celowi. Dlatego dla „Człowieka-Nie” odmowa jest celem samym w sobie, pozwala uniknąć pułapek i wysiłków, które mogłyby wyniknąć z powiedzenia „Tak”. Dowiedziono także, że na pewnych szczeblach władzy „Ludzie-Nie” i „Ludzie-Tak” wymieniają się nawzajem i że do nikogo z nich nie docierają żadne argumenty. Gdy odpowiedź brzmi „Nie”, właściwą reakcją nie jest argumentowanie, lecz przeniesienie całej dyskusji na inny szczebel instytucji, gdzie odpowiedź będzie brzmiała „Tak”. To są fakty od dawna dowiedzione, a obecnie ogólnie znane wszystkim pracownikom administracji.

Jednakże w naszym zmieniającym się świecie nie ma nic statycznego i ostatnie badania wykazują, że Obrzydliwego „Człowieka-Nie” zastępuje często Zwlekający Odkładacz. Zamiast powiedzieć „Nie” ZO mówi: „We Właściwym Czasie” (naukowo: WWC), a te słowa zapowiadają Odmowę Przez Zwłokę (naukowo: OPZ). Teoria OPZ opiera się na ustaleniu przybliżonego pojęcia, jaki okres zwłoki będzie się równał odmowie.

Jeśli człowiekowi tonącemu, wzywającemu pomocy, odkrzykniemy: „We właściwym czasie”, po czym nastąpi pięciominutowa pauza, będzie to ze względów praktycznych odpowiedź negatywna. Dlaczego? Ponieważ zwłoka trwała dłużej niż życie tego, kto nie umie pływać. Ta sama zasada świetnie działa w przypadku prawnym. A rozwiedziona z B domaga się opieki nad córką (liczącą 17 lat), lecz adwokat informuje ją, że zanim sprawa zostanie rozstrzygnięta, córka będzie już pełnoletnia. W dziedzinie sprzedaży detalicznej dostawca towarów żelaznych B informuje A, że maszynka do strzyżenia trawników , której sobie życzy, może być dostarczona za sześć miesięcy (tzn. w grudniu). Wszystko to są przykłady na OPZ w jej prostszych formach.

Nowy wymiar

Tam gdzie jakaś nagląca sprawa wymaga uzdrawiającego ustawodawstwa, zwłoka przybiera nowy wymiar. Jednakże krytyczna przerwa wciąż jest uzależniona od przewidywanego okresu życia projektodawcy. W wypadku prawa rozwodowego, które najczęściej wymaga rewizji, Zwlekający Odkładacz przede wszystkim dowiaduje się o wiek i zdrowie reformatora zgłaszającego projekt ustawy. Przyjmując 70 lat za podstawę swego obliczenia złagodzonego czynnikami ubezpieczeniowymi dochodzi do wniosku, że reformator A może prawdopodobnie agitować za swym projektem jeszcze przez osiem lat. Odmowa Przez Zwłokę (OPZ) oznacza, że postępowanie „We właściwym czasie” (WWC) będzie w tym wypadku znaczyć: dziewięć lat od teraz. Uświadomienie sobie, że WWC jest większe niż Przewidywany Okres Życia (POŻ) reformatora, często wystarczy dla utrącenia całego pomysłu na samym początku. Dla wielu ludzi nastawionych altruistycznie świadomość, że czegoś nie można zrobić w ciągu ich życia, jest równoznaczna ze świadomością, że nie można tego zrobić w ogóle. Tam gdzie jakaś pożyteczna reforma wchodzi w życie, jak od czasu do czasu musi się zdarzyć, jest to rezultat faktu, że reformator żyje i pracuje o całe lata dłużej, niż można było przypuszczać.

Nienawiść

W ten sposób reformator może przeżyć Zwlekającego Odkładacza ZO, który specjalną nienawiścią darzy reformatorów młodszych od siebie. Dlatego zdarzają się wypadki, że czynnik WWC jest mniejszy od POŻ, a w konsekwencji powstaje jakieś mało przekonywujące ustawodawstwo.
W rym miejscu koniecznie trzeba podkreślić, że Zwlekający Odkladacz rzadko mówi prosto z mostu: „Tego się nie da zrobić w ciągu pańskiego życia”. Pozwala, żeby ten fakt ujawnił się w trakcie dyskusji.
- Naszą najlepszą metodą – zaczyna – jest powołanie Komisji Proceduralnej.

Cyniczny podkomitet

- Da nam to Zarys Propozycji, której rozmaite fragmenty zostaną przedstawione podkomitetom utworzonym po to, aby zajęły się prawnymi, finansowymi, cynicznymi, technicznymi, politycznymi, histerycznymi, statystycznymi, bezskutecznymi i zwykłymi aspektami planu. Podkomitety przedstawią swoje sprawozdania Komisji Proceduralnej, która następnie ogłosi Sprawozdanie Tymczasowe. Powinno się je przedłożyć Komisji Badawczej, która zbierze się nie później niż w roku 1973. Zadaniem Komisji będzie zalecenie procedury, którą powinniśmy przyjąć przy podejmowaniu decyzji, a przede wszystkim zastanowienie się, czy należy w ogóle dalej coś robić w tej sprawie.

Po krótkiej przerwie dla zaczerpnięcia oddechu ZO ukończył na odwrocie koperty swoje obliczenia, ile Zwłoki będzie się równać Odmowie. Nakreśliwszy proces, który się będzie ciągnął do roku, powiedzmy, 1975, zorientował się, że datą docelową jest rok 1980. Mówi więc dalej, co następuje:

- Jeśli przyjmiemy – a podkreślam, że nie jest to tylko kwestia formalna – jeśli przyjmiemy, że należy podjąć akcję, wówczas końcowe sprawozdanie Komisji zostanie przesłane do Międzyparlamentarnej Partii Pracy, która zaleci skład Komisji Planowania. Zadaniem Komisji Planowania będzie dotrzeć do stałego podsekretarza stanu, który przedłoży sprawę ministrowi. Jeżeli jego reakcja okaże się przychylna, sprawa zostanie wniesiona na Konferencje Partyjną w Skegness. I Partia zadecyduje, czy Czas jest Odpowiedni – czy nie jest za wcześnie przed Powszechnymi Wyborami, a może za wcześnie po nich. W świetle tej decyzji zadaniem ministra będzie wydanie dyrektywy. Jednakże w tym stadium sprawy nie będzie on mógł zrobić nic więcej, jak tylko, w zasadzie, zalecić potrzebę dalszych badań.

”Dlaczego nie”

To zwykle wystarczy, żeby pogrzebać sprawę, przy czym nie użyto ani jednego argumentu przeciwko omawianej propozycji. Reformator dostrzega przed sobą jedynie wizję nie kończących się komitetów, próbujących zadecydować, czy w tym przypadku należy dokonać wstępnych badań punktów, które trzeba przedstawić Komisji. Komitetologia (nauka o posiedzeniach komitetów) jest starą metodą grania na zwłokę, lecz w nowoczesnym świecie technika zwłoki rozwinęła się wskutek powszechnie panującego poglądu o konieczności przeprowadzania badań. Ja wiemy, w sprawach naukowych główną zasadą jest poznawanie faktów. Ta sama zasada zastosowana do problemów ludzkich oznacza, że fala przestępstw nie jest sprawą reguły, lecz oceny. Jeżeli w Los Angeles buntują się Murzyni, pierwszą naszą reakcją jest policzenie Murzynów, a drugą rozstrzygnięcie, czy oni są tak czarni, jak ich malują.
...

Nieodpowiedni zawód

Oficerów uczyło się zwykle w wojsku, a może wciąż jeszcze ich się uczy, jak należy przeprowadzać ocenę sytuacji.
...
Szybkie krążenie

Dzisiejszy przywódca musi pokonać wiele przeszkód, a Zwłoka jest często najgorszą z nich.
...
Uproszczenie

W tym miejscu można zapytać, czy mnożenie dokumentów nie opóźnia przypadkiem załatwienia sprawy, zamiast ją przyspieszyć. Zapewne, jest to możliwe, lecz nie nieuniknione.
(...)

Wrzesień 1966

Jak napisać pracę doktorską …….. 16

(…) Dotąd istnieje możliwość uogólnień. Możemy też zaryzykować dalsze przypuszczenie, że gdzieś w obrębie uniwersytetu, wyryte na niezniszczalnym granicie, znajduje się szlachetne motto, które przyświeca wyższym studiom. Nikt właściwie nie może go zobaczyć. Nikt nie może powiedzieć dokładnie, gdzie ono jest. Jednakże nawet najstarszy wychowanek uczelni nie może zdecydowanie zaprzeczyć, że go nie ma. Otóż ukryta, czy też nie ukryta, w cieniu dzikiego wina inskrypcja istnieje i brzmi następująco:

„ŁATWIEJ COŚ ZACZĄĆ, NIŻ Z TYM SKOŃCZYĆ”.

W ramach zwykłego eseju nie można w pełni wyjaśnić głębi i subtelności tego aforyzmu. Można go zastosować zarówno do polityki uniwersyteckiej, jak i do wysiłku podjętego przez fakultet do wykonania pracy, którą powinna była wykonać szkoła średnia. Można go zastosować do Działalności Oświatowej i do Programu Nauk Społecznych, do ćwiczeń wojskowych i do orkiestry. W gruncie rzeczy można na ten temat napisać książkę. Tutaj na tych niewielu stronach zajmiemy się nim jedynie w odniesieniu do Przebiegu Studiów, prowadzących do uzyskania stopnia Doktora Filozofii. Rozpocząć takie studia jest względnie łatwo. Wyrwać się z nich z pergaminem w ręku jest coraz trudniej. Zabiera to także coraz więcej czasu , zwykle sześć lat, a zdarza się, że i osiem. Istnieje wiele obiekcji natury ekonomicznej, społecznej, a nawet uczuciowej przeciwko poświęcaniu sześciu lat na zdobycie wyższego stopnia naukowego. Lecz owe akademickie niedogodności stają się jeszcze poważniejsze, ponieważ koła badań naukowych obracając się, drążą sobie coraz to głębszą koleinę, z której wielu uczonym nigdy nie udaje się wydostać. Dopuszczono do tego, że praca doktorska, często na błahy temat, nadający się do szybkiego opracowania i odłożenia na bok, staje się dziełem życia. W obliczu owego niebezpieczeństwa, które samo stanowi tylko jeden aspekt Prawa rządzącego wyższym wykształceniem, oddamy doktorantowi przysługę społeczną ofiarując mu przewodnik ułatwiający osiągniecie pewnego i szybkiego sukcesu. Taką właśnie przysługę społeczną chcemy teraz wyświadczyć. Dla studenta, który przeczyta niniejsze strony ze skupioną uwagą, napisanie udanej pracy nie będzie żadnym problemem. I czemuż miałoby nim być? Prace naukowe, jak wiemy, należą do dwóch zasadniczych typów. W pracach humanistycznych uczoność kandydata ocenia się według ilości i niejasności przypisów, zupełnie tak, jak akademicką pozycję college’u mierzy się ilością centymetrów oplatającego je bluszczu. W pracach, których tematem są nauki ścisłe, wiedzę kandydata ocenia się łatwo według ilości i złożoności równań. Dlatego gwarancją pełnego sukcesu, zwłaszcza jeśli idzie o nauki społeczne, jest napisanie pracy, która zawierałaby zarówno przypisy, jak i równania. Taka mieszanina wiedzy i uczoności nigdy jeszcze nie zawiodła.

Sztuki łączenia przypisów i równań najlepiej nauczyć się na przykładzie. Przypuśćmy, że tematem twojej pracy są podatki, jest to zupełnie dobry temat socjologiczny, któremu dotychczas poświęcano bardzo mało uwagi. Przypuśćmy dalej, że rozprawa zaczyna się naprawdę od drugiego rozdziału. Oparty na tych przypuszczeniach tekst powinien brzmieć mniej więcej w ten sposób:

Rozdział II

PODATKI W ŚWIECIE STAROŻYYTNYM

Do najwcześniejszych systemów podatkowych, których posiadamy szczegółowe wiadomości, zalicza się system Chaldejczyków, u których 10% podatek był rzeczą zwykłą¹, lecz często przekraczaną.
Za czasów Dariusza, króla Persji², obliczono³, że jego dochody skarbowe doszły do sumy 28 000 000 funtów wg wartości z roku 1904⁴, przy czym dodatkową daninę przyjmowano w naturze, a domiar spłacano enunuchami⁵. Nie wiemy, niestety, w jakim stosunku były te sumy do dochodu narodowego ani do dochodów jednostek, ale zdaje się, iż uczeni na ogół zgadzają się co do tego, że w obydwu wypadkach nie osiągnęły one 10%, z wyjątkiem profesora Schnitzelsauerkrauta, którego poglądy, jak się zdaje, podzielali inni przedstawiciele uniwersytetu w Getyndze⁶.
Wspominamy o tym jedynie po to, aby uzasadnić powołanie się na Niemców. To zawsze dobrze wygląda w pracy naukowej. Nieco dalej powołamy się też na Chińczyków.
Pewne dokumenty odnalezione w Niniwie rzucają nieco światła... w Tyrze⁷ i Sydonie⁸, lecz jeszcze więcej wiemy o ściąganiu podatków w Atenach⁹, o czym wzmianka...¹⁰. (...)
(...) Przechodząc do późniejszego okresu, musimy następnie odwołać się do Praw Skarbowych Ptolemeusza Filadelfosa¹⁸, który rządził Egiptem¹⁹..., wstępując na tron po Ptolemeuszu I²⁰, ... który był nieprawym²¹ synem Filipa Macedońskiego.Ów²²...
Papirus skarbowy²³, odkryty przez... (i tak dalej i tak dalej).

(Uwaga dla zecera: Proszę złożyć powyższe w taki sposób, aby jedna cała strona obejmowała tylko przypisy, bez żadnego innego tekstu).

Odpocząwszy chwilę, czytelnik powinien zdać sobie sprawę, że cel techniczny polegał dotychczas na tym, aby zwiększać stosunek przypisów do tekstu dopóty, dopóki nie dojdzie się do strony, gdzie nie będzie w ogóle żadnego tekstu. Wtedy egzaminującemu będzie bardzo trudno przypomnieć sobie, o czym rozdział miał traktować.
Można przyjąć, że w tym miejscu egzaminujący zostanie wytrącony z równowagi. Kiedy jest on jeszcze otępiały z podziwu i przerażony głębią twej wiedzy, musisz nagle zmienić taktykę. Teraz nadszedł czas na wprowadzenie twych rezerw matematycznych. A zatem nagle rozpoczniesz ciągnąć dalej w ten sposób:
(...)

(…) Tutaj osiągnąłeś kulminacyjny punkt swej pracy, Moment Prawdy, punkt, w którym egzaminator raczej przyzna ci doktorat, niż spróbuje czytać dalej. Daj jeszcze na kilku następnych stronach trochę algebry, a potem niech rzecz skończy się w sposób najbardziej dla ciebie wygodny. Niektórzy kandydaci do stopnia Doktora Filozofii wypełniają resztę tomu fragmentami ze sprawozdań Kongresu. Inni posuwają się tak daleko, że ostatnie sto stron pozostawiają nie zapisane. Jakąkolwiek obierzesz metodę, możesz spokojnie przyjąć, że nagły zwrot do matematyki zupełnie zdezorganizuje twego egzaminatora i uczyni go niezdolnym do zebrania myśli. Wynikiem tego będzie nie tylko doktorat, lecz także dopuszczenie do habilitacji. I tutaj oczekuje cię nemezis. Bez żadnej intencji z twej strony wsiąkniesz w pogardzany i marnie płatny zawód i wtedy raz jeszcze przekonasz się, że ŁATWIEJ COŚ ZACZĄC, NIŻ Z TYM SKOŃCZYĆ.

Proszę mi dać Biały Dom …….. 30

Wiele z naszych marzeń o władzy i prestiżu można by odkryć już w dawnych „Baśniach z tysiąca i jednej nocy”. Kalif klaszcze w dłonie, a niewolnicy momentalnie padają na twarz. „Przywiedźcie do mnie Wielkiego Wezyra” – grzmi. Niewolnicy znikają i wracają po kilku sekundach z zadyszanym Wielkim Wezyrem.
…

Język dziennikarski …….. 38

Moje dziennikarskie wspomnienia sięgają dzieciństwa i dni, kiedy czasami zanosiłem artykuły mojego ojca do starego „Yorkshire Herald”. Pamiętam, jak późnym wieczorem, w każdym razie późnym dla dwunastolatka, odnajdywałem drogę przez słabo oświetlone korytarze, pośród stukotu pras pukałem do drzwi redaktora i wręczałem artykuł samemu wielkiemu człowiekowi. Nie było tam żadnych pośrednich biur ani osobistych asystentów. Nie proponowano, żeby przyjść znowu w czwartek przyszłego tygodnia. Był tam po prostu tylko redaktor i ja.
…

Brodaci barbarzyńcy …….. 49

Czyżby miała wrócić broda? ? Istnieją oznaki, że to możliwe. W różnych krajach młodzi ludzie odłożyli brzytwę. Kiedy spojrzymy dookoła, nie możemy zaprzeczyć, że istnieje tendencja do włochatości. Jeżeli ten prąd będzie trwał, wtedy to, co wciąż jeszcze jest wyjątkiem, doskonale może stać się regułą.

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że zmiany mody w dziedzinie owłosienia męskiej twarzy przedstawiają się zupełnie bezładnie... Ale pobieżne spojrzenie na historię... Tiurniura była nie tylko modna , miała też swoją psychologię. To samo dotyczy brody. Noszona przez ludy najbardziej prymitywne, stała się charakterystycznym rysem wielu starożytnych monarchii. Nieomal wszędzie była symbolem dojrzałości, mądrości i poważnego wieku.

Przeciw tej fałszywej tradycji pierwsi zbuntowali się Grecy, którzy cenili młodość, żywotność i zgrabną sylwetkę. To, co się zaczęło od mody, stało się ostatecznie regułą, gdy Aleksander Wielki rozkazał swoim Macedończykom golić się, czyniąc z tego sprawę dyscypliny wojskowej. Jako pretekst podał, że przeciwnik w bitwie może chwycić za brodę. Prawdziwym motywem była niewątpliwie chęć podkreślenia szczególnego charakteru tej cywilizacji, której stał się reprezentantem. Ludzie Wschodu mogli sobie nosić brody, Europejczycy nie mogli. Ta właśnie tradycja przeniknęła do republikańskiego Rzymu i stała się rysem charakterystycznym dla okresu jego największej ekspansji.

Ale cóż to znaczyło? Dlaczego miałoby to coś znaczyć? Miało to znaczenie jako wyraz pewnej postawy wobec władzy. W starożytnych monarchiach odziany w powłóczystą szatę i brodaty patriarcha był uosobieniem dostojeństwa, przy czym szata ukrywała, być może, fizyczne niedołęstwo, a broda osłaniała zapewne słabość podbródka. Pierwsze lepsze popiersie rzymskiego senatora stanowi tu uderzający kontrast, ujawniając w całej pełni charakter twarzy.

We wczesnym średniowieczu przyszli brodaci barbarzyńcy, a po nich równie brodaci zwolennicy islamu. Gdy losy Europy przedstawiały się najgorzej (w VI i VII wieku), Frankowie zarzucili brzytwę; pozostawili wszystko, co zostało z cywilizacji kapłaństwu, które równocześnie i znamiennie zrezygnowało z brody. Kiedy po roku 1000 cywilizacja zaczęła odżywać, jej zewnętrznym symbolem była gładko ogolona twarz. Do 1200 roku golono wszystkie podbródki i tak by już zostało, gdyby nie krucjaty. Liczni krzyżowcy, naśladujący swych muzułmańskich przeciwników, wrócili do domu na koniach – brodaci i ubrani według mody pustynnej. W trzynasto- i czternastowiecznej Europie było wiele bród, lecz moda golenia się istniała jeszcze po śmierci Chaucera; do tego stopnia, że ustawa z roku 1447 nakazywała Anglikom w Irlandii golić się, żeby różnili się od Irlandczyków.

Postęp rzadko rozwija się w sposób równomierny, istniały więc nieuniknione zahamowania; najgorsze z nich trzeba przypisać Henrykowi VIII, który zapuścił brodę w roku 1535. To naśladownictwo mody francuskiej rozpowszechniło się szeroko, jakkolwiek spotkało się z pewnymi oporami prawników i duchowieństwa. Do dziś sędziowie i prawnicy są prawie zawsze gładko ogoleni, a któż widział duchownego z wąsami? Za czasów Jakuba I brody znów zaczęły maleć, przyjmując za Karola I kształt przystrzyżony lub vandyckowski, a znikły zupełnie za Karola II, który miał tylko leciutki ślad wąsów. Stulecia od 1650 do 1850 roku oznaczają dla Wielkiej Brytanii, a może i dla całej Europy, okres największych osiągnięć. I przez cały ten okres lub przez większą jego cześć na Zachodzie panował powszechnie gładko ogolony podbródek. Stany Zjednoczone i Brytyjska Wspólnota Narodów ustanowione zostały przez gładko ogolonych i dla gładko ogolonych, przy czym imperium, nawiasem mówiąc, było dziełem społeczeństwa, w którym nie noszono żakietów.
...
Z tego historycznego zarysu jedno wynika jasno, mianowicie, że gładko ogolona twarz związana jest z Zachodem we wszystkich okresach jego przodownictwa. Brody charakteryzowały okresy upadku i niepewności. Brody były osłoną wahania i zwątpienia; pomiędzy 1650 a 1850 nie było ich wiele.

Ale dlaczego w tym całym bałaganie broda była elementem tak zasadniczym? Ponieważ za tą gęstwiną ludzie starsi mogli ukrył swoje niepewności. Wezwany do objaśnienia prawdy Genesis, starszy teolog ukrył się poza barierę, która mogła wyobrażać mądrość wieków. Pytany o organizację armii dowódca, mógł wycofać się za swą brodę, za dymną zasłonę z cygara. Pytany na tematy seksu, wiktoriański nauczyciel mógł wykrętnie skudłacieć. Wypytywany przez żonę, wiktoriański lekkoduch mógł wykorzystać brodę dla ukrycia rumieńca. Broda mogła zastąpić mądrość, doświadczenie, argumentację lub szczerość. Mogła dać starszemu mężczyźnie prestiż, nie oparty ani na żadnych osiągnięciach, ani na zdolnościach umysłowych. Mogła służyć – i służyła – jako ochrona protensjonalności, pompatyczności, nieuczciwości i tępoty.

A teraz są oznaki, że broda może powrócić. Jeśli tak się stanie, możemy być pewni, że jej celem będzie to samo, co przedtem. Młodzi ludzie, którzy teraz są brodaci, mogą stać się jeszcze bardziej brodaci, gdy osiągną wiek średni. A jeśli teraz są w kłopocie, gdy usiłują się zdecydować, w co wierzyć lub co próbować robić, w późniejszym życiu będą w jeszcze większym kłopocie.

Zalew papieru …….. 57

Zagadnienie papieru w nowoczesnym świecie datuje się od wynalazku maszyny walcowej, której zaczęto używać około roku 1867, a którą wkrótce zastąpiono ulepszonym modelem, związanym z nazwiskiem Fourdriniera.
…

Drugie Prawo Parkinsona …….. 65

Wydatki wzrastają wraz ze wzrostem dochodu. Drugie Prawo Parkinsona, podobnie jak pierwsze, opiera się na codziennym doświadczeniu, ujawnia się, skoro tylko się je ustali, jest równie oczywiste, jak proste. Kiedy ktoś otrzymuje podwyżkę pensji, zarówno on, jak i jego żona skłonni są zastanawiać się, w jaki sposób należy wydać ów dodatkowy dochód: tyle na polisę ubezpieczeniową, tyle na konto oszczędnościowe w banku, tyle na fundusz powierniczy dla dzieci. Mogliby równie dobrze zaoszczędzić sobie trudu, gdyż w ogóle żadna podwyżka nie wchodzi nigdy w rachubę. Dodatkowa pensja zostanie wchłonięta, pozostawiając rodzinę zaledwie ze zrównoważonym budżetem, a często z deficytem, który właśnie wzrósł. Indywidualne wydatki nie tylko wzrastają wraz ze wzrostem dochodu, lecz mają tendencję do przekroczenia go, co prawdopodobnie dzieje się zawsze.
Mniej powszechnie wiadomo, że to, co dotyczy jednostek, dotyczy również rządów. Jakikolwiek byłby dochód państwowy, zawsze znajdzie się nagląca potrzeba wydania go. Lecz między rządami a jednostkami istnieje ta zasadnicza różnica, że rząd rzadko zastanawia się, jaki jest jego dochód. Gdyby ktoś z nas zastosował met6ody skarbu państwa do naszych spraw prywatnych, powinni byśmy zignorować całość naszego dochodu i zastanawiać się tylko nad tym, na co byśmy chcieli go wydać.
(…)

Stare i nowe …….. 81

I stało się w owe dni, że wyszedł dekret od cesarza Augusta, żeby opodatkowano wszystek świat. Wydaje się, że ów dekret odtąd zawsze był egzekwowany. Słuszną jednak rzeczą będzie dodać, iż w rzeczywistości August nie był pierwszym władcą, któremu zaświtała ta idea. Podatek jest tak stary jak świat; jego najwcześniejszą formę widzimy na przykładzie działalności drobnego kacyka, który buduje sobie częstokół u ujścia rzeki, u zbiegu dwóch rzek lub na górskiej przełęczy i ściąga myto z przechodzącego podróżnika lub kupca.
(...)

Marnotrawna wojna …….. 94

Marnotrawstwo, podobnie jak samo opodatkowanie , ma swój początek w wojnie. Ludzie, którzy nie obiecują sobie długiego życia, mają swój własny pogląd na to, co dotyczy wydatków. Marynarz, który odpala torpedę, kanonier, który niszczy budynek zasłaniający mu pole ognia, pilot, który sieje zniszczenie ze swego czteromotorowego bombowca, nie mogą zbytnio martwić się o koszty. Oszczędność przestaje mieć znaczenie dla tych, którzy może już nigdy nie będą płacić rachunku. Zniszczenie może być marnotrawne, ale zniszczenie – to wojna. Jest więc rzeczą naturalną porąbanie fortepianu na podpałkę, żeby było ciepło w nocy tym, którzy mogą już nie dożyć następnego dnia. To beztroskie lekceważenie własności i wydatków zaczyna się na polu walki, ale rozciąga się na tyły, wzdłuż linii zaopatrzenia, sięga toru kolejowego, przemierza morze i tak dociera w końcu do Whitehall. Tutaj łączy się z rozrzutnością zupełnie innego rodzaju; ową rozrzutnością w pracy personelu, na którą autor zwrócił uwagę w poprzedniej książce.
Przypuszczenie, że akumulacja personelu jest zagadnieniem nowym, byłoby oczywiście zupełnie niesłuszne. W British Museum istnieje żałosny list napisany na papirusie w roku 288 n.e., podpisany: Servaeus Africanus, zaadresowany do gubernatorów okręgów w środkowym Egipcie i brzmiący, jak następuje:
” Już z samych rachunków widać wyraźnie, że duża liczba osób, pragnących żerować na posiadłościach Skarbu, wynalazła dla siebie takie tytuły, jak kontrolerzy, sekretarze, czy nadintendenci, przez co nie przynoszą oni żadnej korzyści Skarbowi, lecz sami czerpią zyski” (Papirus 752).
Oto problem w największym skrócie, a szlachetny Rzymianin opisał go tak, że lepiej nie trzeba.
…

Brytyjska linia strat …….. 115

Marnotrawna wojna powinna by w teorii ustąpić miejsca oszczędnej gospodarce pokojowej. Ale w praktyce zwyczaj marnotrawstwa nie jest tak łatwo usunąć. Ludzie, którzy niczego nie skąpią w nagłej potrzebie, zdają się często tracić wszelkie poczucie kosztów, gdy kryzys już minął. Skłonni są mniemać, że wysiłek dokonany dla ocalenia kraju przed obcym podbojem można przedłużyć na tyle, aby obronić kraj przed wszelkim złem natury zdrowotnej, ekonomicznej i socjalnej, od którego mógłby ucierpieć.
…

Wymiary strat …….. 134

Niektóre z publikacji napływających z Państwowej Drukarni J.K.M. są niewątpliwie wartościowe i ciekawe. Obejmują one na przykład Zestawienie Dochodów i Wydatków, przedłożone Izbie przez Ministra Skarbu, oraz jeszcze bardziej zasadniczą prace o Dochodzie Narodowym i Wydatkach. Nikt nie może powiedzieć o pierwszej publikacji, że jej ukazanie się jest niepotrzebne, ani o drugiej – że jej temat jest błahy. Dzieła tego rodzaju rzadko przykuwają uwagę recenzenta, ale żaden sumienny krytyk ani nawet najbardziej uczone pismo nie mogłoby się skarżyć, że autorzy tych prac - dawniej nie znani, jak w pierwszym wypadku, nie nazwani w drugim – wybrali tematy, którym brak powszechnego zainteresowania. (...)
(...) Mierząc zmarnowany czas kraju, nie możemy zignorować krytycznej narośli na naszej gospodarce wytworzonej przez dług narodowy... (...)
Jednakże niezależnie od straszliwego marnotrawstwa – konsekwencji zadłużenia, obserwujemy ustawiczne trwonienie pieniędzy na innych odcinkach. Dyskusja na ten temat byłaby wielce uproszczona, gdyby omawianie budżetu cywilnego rozpoczęto od „płac urzędników administracji”... (...)
A zatem główne punkty pozycji budżetowych to świadczenia dla usług komunalnych, Narodowej Służby Zdrowia (łącznie z emeryturami, zasiłkami rodzinnymi i opieką społeczną), subsydia rolnicze i żywnościowe i na koniec, inne usługi. (...)
(…)

Czwarte prawo Parkinsona ........ 153
(Wywiad przeprowadzony z profesorem Parkinsonem przez Alain Schifersa z miesięcznika francuskiego "Réalités". Druk wg "Forum", luty 1966. Tłum. Jerzy Pański)

Podczas drugiej wojny światowej w kwaterze głównej Royal Air Force było bardzo wiele pracy. Na jej czele stali generał, pułkownik, podpułkownik i major. Pewnego dnia generał wyjechał, codzienna ilość pracy zmniejszyła się o 25 procent. Wkrótce potem pułkownik poszedł na urlop: robota do wykonania znów zmniejszyła się o 25 procent. Po tygodniu zachorował podpułkownik: major zauważył wówczas, że wciągu godziny po pierwszym śniadaniu załatwił całą pracę. Praca w 75 procentach polegała na wymianie listów, redagowaniu notatek oraz sporządzaniu sprawozdań zawierających ocenę stylu listów i notatek. Major ten nazywał się Cyril Northcote Parkinson.

Profesor Parkinson ukończył uniwersytet w Cambridge. Był już cenionym uczonym w dziedzinie historii, kiedy w 1957 r. ogłosił swoje "Prawo Parkinsona", które zrobiło furorę. C.N. Parkinson zyskał międzynarodową sławę.

Dziś profesor Parkinson ma 56 lat. Wraz z żoną i dziećmi i ze swymi kucykami usunął się na wyspę Guernsey, skąd przygląda się biurokracji całego świata. Nasza rozmowa odbywa się jednak w Londynie, w klubie liberałów, w samym centrum dzielnicy ministerstw, owej superbiurokracji brytyjskiej.

- Panie profesorze, studia nad biurokracją doprowadziły pana do wykrycia czwartego prawa, które uzyskało już duży rozgłos. Czy może pan scharakteryzować bardziej szczegółowo to odkrycie?

- Czwarte Prawo Parkinsona znane szerzej jako "prawo tysiąca" głosi: jakakolwiek instytucja - rządowa, przemysłowa, naukowa - której zespół pracowników administracyjnych sięga tysiąca ludzi lub przekracza tę liczbę, by istnieć, nie potrzebuje żadnej innej działalności. Administracja jest samowystarczalna, żywi się własną pracą. Jest to administracja dla administracji.

Jest to prawo ogólne, prawo natury, podobnie jak prawo grawitacji. Sprawdzić je jest bardzo łatwo: przykładów jest mnóstwo. Podam ten, który stanowił dla mnie punkt wyjścia. W czasie ostatniej wojny zakłady Kruppa skoncentrowane były w okręgu Essen. Centrala Friedricha Kruppa znajdowała się w samym mieście i zatrudniała może dwa tysiące pracowników. Kiedy wszystkie fabryki zostały zburzone, zauważono, że 2 tysiące pracowników centrali pracuje równie gorączkowo jak przed wojną: produkcja spadła do zera, praca administracji nie zmniejszyła się ani o centymetr. Krupp zreorganizował potem swoje przedsiębiorstwo; zatrudnia obecnie 200 tysięcy robotników, a w zarządzie pracuje 250 osób.

Inny przykład o odmiennym znaczeniu. Zastanawiałem się nad zagadnieniem ambasad. Ambasada amerykańska w Londynie zatrudnia 750 ludzi, w Paryżu zapewne powyżej tysiąca. Bezpośrednio po zakończeniu wojny, kiedy trzeba było zatrudnić jakoś oficerów, sądzę, że ambasada USA w Paryżu zatrudniała 2 tysiące ludzi. Sytuacja obecna jest szczególnie niebezpieczna, ponieważ od czasu zakończenia wojny powstało około sześćdziesięciu nowych ambasad we wszystkich stolicach. Każdego tygodnia jakiś ambasador opuszcza placówkę, inny przyjeżdża. Każdego tygodnia pewna liczba radców, pierwszych sekretarzy, attachés wojskowych lub morskich obejmuje stanowisko, inni składają wizyty pożegnalne. Każdego tygodnia wszyscy pozostali urządzają na ich cześć cocktaile. Nie licząc świąt narodowych i rocznic wyzwolenia, każdy ambasador organizuje przyjęcia, na które przychodzą wszyscy inni. Daje to rytm dwóch przyjęć na tydzień. Dyplomaci nie mają już czasu spotykać się z mieszkańcami kraju. W Godesbergu w NRF dyplomaci mieszkają w mieście dyplomatycznym razem z innymi dyplomatami. Nie spotykają się z Niemcami: w Godesbergu nie ma Niemców.

- Jak więc określić idealną liczbę składu osobowego sztabu głównego czy zarządu?
- Jest to całkowicie niemożliwe. Każde przedsiębiorstwo czy organizm publiczny ma własne potrzeby. Mogę tylko powiedzieć, że tysiąc pracowników – to za dużo. Ponad tysiąc – sytuacja staje się niebezpieczna.
Można natomiast określić moment, kiedy instytucja staje się zbyt gigantyczna. Rozpoczyna się wówczas proces, który określa trzecie Prawo Parkinsona: „Ekspansja oznacza złożoność, a złożoność równa się dekadencji”. Kiedy organizm się rozszerza, rodzi się konformizm. Konformizm jest nieuchronną konsekwencją gigantomanii.

- Użył pan terminu „dekadencja”. Jak, pańskim zdaniem, można rozpoznać, że dany organizm - prywatny czy publiczny - chyli się ku upadkowi?
- Niech się Pan przyjrzy gmachowi zajmowanemu przez te instytucje. Jeśli jest zbyt nowy, zbyt nowoczesny, zbyt ładny, są wszelkie dane, że instytucja chyli się ku upadkowi. W organizmie bardzo aktywnym – zwłaszcza w okresie następującym bezpośrednio po jego powstaniu - wszyscy są bardzo dynamiczni, pełni inicjatywy i nikt nie ma czasu myśleć o ozdobach. Największe dzieła dokonane zostały w budynkach przypadkowych, jak drewniane baraki w czasie wojny. Dopiero potem, kiedy główna praca została dokonana i pierwszy zapal minął, ludzie zaczynają rozglądać się dookoła siebie.

- Jest pan również założycielem nowej dyscypliny naukowej, którą nazwał pan komitetologią. Co należy przez to rozumieć?
- Komitetologia jest gałęzią nauk biologicznych. Jak wskazuje sama nazwa, zajmuje się ona badaniem komitetów w instytucjach zarówno publicznych, jak prywatnych, a więc zarówno w radach ministrów, jak i w radach nadzorczych.
Komitet w fazie początkowej liczy zazwyczaj pięć osób. W sprawach handlowych mogą wystarczyć trzy. To jest liczba minimalna, ponieważ przy liczbie poniżej trzech niepodobna wybrać prezesa, sekretarza i mieć jeszcze komitet. Pięć jednak jest liczbą najczęstszą, jeden lub dwu członków może wówczas nie przyjść, co nie przeszkadza, iż komitet może się zebrać w quorum trzyosobowym.
Trudno jednak się do tego ograniczyć, ponieważ są ludzie, którzy uważają, że mają prawo należeć do komitetu; ludzie ci są bardzo nieszczęśliwi, krytykują komitet, mówią, że źle pracuje. Aby tych krytyków uciszyć, normalną metodą... jest wciąganie ich do komitetu. W ten sposób komitet dochodzi do 7, 8, 11, 13 osób. Proces ten zatrzymuje się zazwyczaj w momencie, który nazwałem „współczynnikiem bezskuteczności”. Wyraża się on wzorem

m^o (a – d)
x = -----------------
y + p b

gdzie „m” oznacza przeciętną liczbę obecnych członków, „o” – liczbę członków ulegających wpływom, „a” – przeciętny wiek, „d” – największą odległość między dwoma członkami, „y” – czas istnienia komitetu, „p” – cierpliwość prezesa według skali Peabody, „b” – średnią ciśnienia trzech najstarszych członków. Po osiągnięciu współczynnika bezskuteczności pięciu początkowych członków tworzy komitet wykonawczy. Ten z kolei wzrasta do 7, 8, 11, 13 członków i wszystko rozpoczyna się od nowa. Są to cykle normalne w przyrodzie.

- Podobne zjawiska rozrostu zaobserwował pan również w dziedzinie opodatkowania i w dziedzinie zużycia papieru?
- Wzrost podatków jest istotnie konsekwencją drugiego prawa Parkinsona, które głosi: - „Wydatki wzrastają proporcjonalnie do wysokości wzrostu dochodów”. W zakresie papieru dwie są przyczyny tego zjawiska: wynalazek papieru drzewnego, który jest tani, oraz maszyn powielających. Odbić dwieście kopii jest teraz równie łatwo jak 50. Człowiek instynktownie skłonny jest użyć dwustu. Następnie trzeba je rozprowadzić. W Anglii stworzyliśmy w zeszłym roku Ministerstwo Obrony łączące dawne Ministerstwa Armii Lądowej, Marynarki i Lotnictwa. Zwolennicy tej reformy utrzymywali, że połączenie musi dać oszczędności. Ja twierdziłem, że stos papierów od razu wzrośnie trzykrotnie, ponieważ wszyscy generałowie zaczną otrzymywać korespondencje admirałów, wszyscy admirałowie okólniki generałów itd. Już w pierwszych tygodniach różnice wyrażały się w tysiącach funtów.
Inflacja papieru związana jest z dążeniem biurokratów, by trzymać w ręku całą organizację. Metodą stosowaną zazwyczaj w wielkich organizacjach jest żądanie sprawozdań, statystyk, dokładnych informacji i na tej podstawie wydawanie zarządzeń. Wynik jest dwojaki: odpowiedzialni kierownicy oddziałów tracą wszelką inicjatywę, a ludzie w centrali nie mają czasu na czytanie wszystkich papierów.

- W swoich studiach biologicznych nad ciałami społecznymi mówi pan nawet o sprawach seksualnych. Czy można istotnie stwierdzić, że instytucje posiadają jakieś życie seksualne?
- Niewątpliwie. Obserwujemy przecież zjawisko łączenia się pewnych organizmów i w procesie tym jedno z towarzystw spełnia rolę męską, a drugie kobiecą. Po pewnym czasie pojawia się stadko małych przedsiębiorstw filialnych, które są dziećmi poczętymi z tego połączenia…

- Jakich rad mógłby pan udzielić młodzieńcowi, który pragnie zrobić karierę?
- Przede wszystkim powinien się rozejrzeć wśród możliwych teściów, nie zwracając żadnej uwagi na wygląd ich córek. Drugą regułą jest zasada anonimowości. Jeśli się jest szarym urzędnikiem i ma się pomysły, trzeba pamiętać, że niedobrze jest mieć pomysł. Należy starać się ulokować swój pomysł w głowie wiceprezesa tak, by zapomniał całkowicie, że pomysł ten pochodzi od kogo innego. Takiego pracownika będzie on uważał za bardzo pożytecznego i wystarczająco pozbawionego inicjatywy.

- Ale pozostaje jeszcze najtrudniejszy moment: jak się pozbyć tego "numeru pierwszego" i zająć jego miejsce?
- Długi czas uważałem, że najlepiej nadaje się do tego zagrożenie lotnicze. Należy wmówić prezesowi, że pojutrze niezbędna jest jego obecność w Tokio, po trzech dniach w Vancouver, a jeszcze później na konferencji międzynarodowej w Melbourne. W ten sposób prezes umieszczony zostaje na orbicie. Nagłe zmiany temperatury, przejście od słońca do śniegu powinny zrobić swoje. Obecnie jednak ta metoda nie nadaje się już do użytku. W biologii znane jest zjawisko wzrastającej odporności owadów na środki owadobójcze: w pierwszym roku owad jest nieco smutny, w drugim zaczyna się przyzwyczajać, w trzecim przywiązuje się, w czwartym powstaje pytanie, czy potrafi się bez nich obejść. Podobnie jest z prezesami. Podróże lotnicze stają się rzeczą powszednią, prezesi uodparniają się.

- Więc jaka jest rada?
- Nie widzę innej prócz morderstwa. Istnieje jeszcze metoda matematyczna, stosowana przez specjalistów od organizacji pracy: idzie o kompletne oszołomienie starego prezesa za pomocą nauki o prowadzeniu przedsiębiorstwa. Jest to w gruncie rzeczy swoista forma morderstwa.

- Czy doradcy organizacyjni nie przynoszą żadnej korzyści?
- Przynoszą niewątpliwie. W większości wypadków taki ekspert po miesiącu studiów przedstawia określony plan oszczędności. Następnie, w chwili kiedy kończy swoją pracę, proponuje zazwyczaj utworzenie w instytucji wydziału organizacji pracy. Na ogół sumy zaoszczędzone na podstawie jego wniosków wystarczają w przybliżeniu na pokrycie kosztów nowego wydziału.

- Jednakże formuły matematyczne, które ci eksperci tak cenią, posuwają naprzód naszą wiedzę o mechanizmach społecznych i pan sam nawet przedstawia swoje odkrycia w formie równań.
- Ja nie jestem matematykiem. Natomiast ożeniłem się sprytnie z dziewczyną, która zajmowała się wykładaniem tego przedmiotu. Kiedy piszę jakąś poważną pracę naukową, uważam, że koniecznie trzeba w niej umieścić jakieś równanie. To sprawa stylu, sprawa estetyki. To urozmaica kolumnę. Nie jest rzeczą konieczną, by formułka taka miała jakieś znaczenie. Idę wtedy do żony i powiadam: "Moja droga, potrzebne mi jest równanie". I żona układa mi równanie. Robi to bardzo dobrze.

- Ostatnie pytanie, panie profesorze: czy biurokracja, której przerosty opisuje pan w swoich dziełach, wydaje się panu zjawiskiem nieuniknionym?
- .Nie ulega wątpliwości, że postęp techniczny, automatyzacja, sprzyjając rozwojowi zajęć usługowych, sprzyja jednocześnie rozwojowi biurokracji. Moim zdaniem zjawisko biurokracji jest znacznie szersze: Jest to nieunikniony finał cywilizacji. Zwyrodnienia biurokratyczne towarzyszą zawsze okresom upadku. Biurokrację spotyka się zawsze, jak w ostatnich wiekach Rzymu, w przededniu katastrofy. Myślę, że cywilizacja zachodnia przeszła już swoje apogeum, że obecnie przeżywa swój schyłek i biurokracja jest jednym z objawów tego schyłku.

======================================================================
| Literatura | Strona główna |