Redaktorzy naukowi
Bogusław
Pietrzak
Zbigniew Polański
Barbara Woźniak
System Finansowy
w Polsce
Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2003
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Cytuję:
- całość z „Okładki książki”,
- spis treści (skrót)
- Fragmenty z „Od autorów”.
Anonimus
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Z Okładki książki
Książka jest pierwszym w Polskim
piśmiennictwie ekonomicznym po 1989 r. podręcznikiem akademickim ujmującym
kompleksowo całokształt zagadnień z obszaru systemu finansowego gospodarki
narodowej.
Koncentruje się ona na trzech obszarach problemowych:
• rynkowym systemie finansowym
(system bankowy, polityka pieniężna, wymienialność pieniądza, system płatniczy,
rynki: pieniężny, kapitałowy, walutowy, instrumentów pochodnych,
ubezpieczeniowy),
• publicznym systemie finansowym
(państwowa gospodarka budżetowa, system finansowy jednostek samorządu
terytorialnego, fundusze celowe, pomoc publiczna, polityka fiskalna,
zarządzanie długiem publicznym),
• finansach podmiotów sfery realnej
(gospodarstw domowych, przedsiębiorstw).
W warstwie prezentacyjnej książka łączy
harmonijnie problematykę teoretyczną z opisem i analizą empiryczną. Rozważania
odnoszą się do przemian zachodzących w polskim systemie finansowym w kontekście
doświadczeń światowych, procesów globalizacji i przystąpienia do Unii
Europejskiej.
Podręcznik jest przeznaczony głównie dla słuchaczy:
• wyższych uczelni
ekonomicznych,
• innych wyższych uczelni,
• szkół zarządzania i praktyków
gospodarczych.
Redaktorami i współautorami są
pracownicy Szkoły Głównej Handlowej, zatrudnieni również w Narodowym Banku
Polskim oraz w wiodącym banku komercyjnym. Większość pozostałych autorów także
łączy pracę akademicką (Szkoła Główna Handlowa, Uniwersytet Gdański,
Uniwersytet Warszawski, Wyższa Szkoła Ubezpieczeń i Bankowości) z aktywną
działalnością w instytucjach polskiego systemu finansowego.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Spis treści (skrót)
Od autorów ......... 13
1. Wprowadzenie.
System finansowy we współczesnej gospodarce rynkowej (Zbigniew Polański) .........
17
1.1. System
finansowy a system ekonomiczny i system społeczny .........
17
1.2. Funkcje systemu finansowego ......... 19
1.3. Struktura systemu finansowego ......... 22
1.4. Pieniądz .........
58
1.5. System finansowy jako
środowisko funkcjonowania podmiotów sfery realnej .........
63
Część pierwsza. Rynkowy system finansowy
2. System bankowy (Bogusław
Pietrzak) .........
69
2.1. Istota systemu bankowego
w gospodarce rynkowej
......... 69
2.2. System bankowy w Polsce ......... 90
Aneks. Kreowanie pieniądza w
ujęciu „mnożnikowym” (Zbigniew Polański)
......... 116
3. Polityka pieniężna (Zbigniew Polański) .........
123
3.1. Bank centralny i polityka
pieniężna
......... 123
3.2. Polityka pieniężna w Polsce ......... 139
Aneks. Kreowanie pieniądza w
ujęciu skonsolidowanego bilansu systemu bankowego (Zbigniew Polański) .........
164
4. Internacjonalizacja systemu finansowego (Edmund Pietrzak)
......... 168
4.1. Liberalizacja dewizowa
jako główny mechanizm umiędzynarodowienia systemu finansowego .........
168
4.2. Liberalizacja dewizowa a
wymienialność walut. Standardy wymienialności .........
169
4.3. Warunki i koncepcje
wymienialności walut w praktyce międzynarodowej .........
175
4.4. Wewnętrzna wymienialność
złotego (styczeń 1990 r. - czerwiec 1995 r.) .........
182
4.5. Złoty jako waluta
wymienialna według standardu MFW (czerwiec 1995 r. – grudzień 1998 r.) ......... 185
4.6. Złoty jako waluta
wymienialna według wymagań OECD (styczeń 1999 r. – wrzesień 2002 r.) ......... 189
4.7. Złoty jako waluta
wymienialna według wymagań Unii Europejskiej (od października 2002 r.) ......... 193
5.
Międzybankowy rynek pieniężny (Piotr Szpunar) ......... 197
5.1. Rynek lokat międzybankowych
......... 198
5.2. Organizacja
rynku lokat międzybankowych
......... 202
5.3. Rozwój i
aktywność rynku lokat międzybankowych .........
207
5.4. Bank centralny na rynku pieniężnym ......... 211
5.5. Płynność
sektora bankowego a instrumenty polityki pieniężnej .........
218
5.6. Rynek bonów pieniężnych NBP ......... 224
5.7. Rynek bonów skarbowych ......... 226
5.8. Perspektywy rozwoju
międzybankowego rynku pieniężnego w Polsce .........
230
6.
Pozostałe segmenty
rynku pieniężnego (Marek Nowak) ......... 235
6.1. Pojęcie i ogólna charakterystyka
pozabankowego rynku pieniężnego
......... 235
6.2. Rynek
papierów komercyjnych
......... 236
6.3. Rynek certyfikatów depozytowych ......... 253
6.4. Rynek wierzytelności przedsiębiorstw
......... 255
7.
Rynek kapitałowy (Mirosław
Dusza) .........
261
7.1. Segment kapitałowy w
gospodarce rynkowej
......... 261
7.2. Rynek kapitałowy w Polsce ......... 277
8.
Rynek walutowy (Edmund
Pietrzak, Paweł Kowalewski) ......... 295
8.1. Funkcje rynku walutowego ......... 295
8.2. Rynek walutowy na świecie ......... 296
8.3. Transakcje na rynku
walutowym w Polsce
......... 297
8.4. Rozwój rynku walutowego w Polsce ......... 302
8.5. Regulacje prawne rynku walutowego ......... 322
8.6. Euro a funkcjonowanie rynku
walutowego w Polsce
......... 323
8.7.. Perspektywy rozwoju rynku
walutowego w Polsce
......... 324
9.
Rynek instrumentów
pochodnych (Edmund Pietrzak) ......... 326
9.1. Rozwój handlu instrumentami
pochodnymi w skali świata
......... 327
9.2. Definicja, rodzaje i
zastosowanie instrumentów pochodnych .........
331
9.3. Najważniejsze rynki
instrumentów pochodnych na świecie .........
336
9.4. Rozwój rynków instrumentów
pochodnych w Polsce
......... 345
9.5. Regulacje prawne handlu
instrumentami pochodnymi w Polsce .........
351
9.6. Perspektywy rozwoju rynku
instrumentów pochodnych w Polsce .........
355
10.
Rynek ubezpieczeniowy (Ewa Wierzbicka)
......... 357
10.1. Klasyfikacja
ubezpieczeń ......... 357
10.2. Ryzyko ubezpieczeń ......... 360
10.3. Funkcje i rodzaje ubezpieczeń ......... 362
10.4. Powstanie rynku ubezpieczeń
w Polsce ......... 366
10.5. Aspekty ilościowe wzrostu
rynku ubezpieczeń ......... 368
10.6. Ukształtowanie struktury
instytucjonalnej rynku
......... 371
10.7. Zmiany struktury portfela ......... 376
10.8. Gospodarka finansowa firm
ubezpieczeniowych i fundusze ubezpieczeniowe ......... 381
10.9. Działalność lokacyjna
zakładów ubezpieczeń ......... 387
10.10. Kapitał
zagraniczny w sektorze ubezpieczeń w Polsce ......... 391
10.11. Sojusze bankowo-ubezpieczeniowe ......... 392
10.12. Polscy ubezpieczyciele
wobec wspólnego rynku ubezpieczeniowego ......... 394
10.13. Podsumowanie ......... 395
11.
System płatniczy
(Krzysztof Senderowicz) ......... 397
11.1. Podstawowe pojęcia ......... 397
11.2. Znaczenie systemu płatniczego ......... 400
11.3. Ewolucja systemu
płatniczego w Polsce ......... 406
11.4. Funkcjonowanie polskiego
systemu RTGS (system SORBNET) ......... 410
11.5. Systemy
Krajowej Izby Rozliczeniowej SA ......... 413
11.6. Dostosowywanie polskiego
systemu płatniczego do wymogów Unii Europejskiej ......... 416
Część druga. Publiczny system finansowy
12. Zasady funkcjonowania i
zakres publicznego systemu finansowego (Barbara Woźniak) .........
425
12.1. Zadania publiczne i środki realizacji ......... 426
12.2. Specyfika publicznego
systemu finansowego ......... 445
12.3. Sektor finansów publicznych ......... 467
12.4. Dochody i wydatki sektora
finansów publicznych ......... 479
12.5. Podsumowanie ......... 490
13.
System budżetowy
państwa (Joanna Marczakowska-Proczka) ......... 495
13.1. Budżet państwa ......... 495
13.2. Klasyfikacja budżetowa ......... 505
13.3. Planowanie budżetowe ......... 506
13.4. Realizacja budżetu państwa ......... 523
13.5. Budżet a skarb państwa ......... 532
13.6. Funkcje budżetu państwa w
świetle członkostwa Polski w Unii Europejskiej ......... 536
14.
System finansowy
jednostek samorządu terytorialnego (Czesława Rudzka-Lorentz) .........
541
14.1. Podstawy gospodarki
finansowej samorządu terytorialnego ......... 542
14.2. Udział samorządu
terytorialnego w dochodach i wydatkach sektora finansów publicznych ......... 544
14.3. Podział
zadań i kompetencji między administrację rządową i samorząd terytorialny ......... 545
14.4. Wydatki budżetów jednostek
samorządu terytorialnego
......... 549
14.5. Dochody jednostek samorządu
terytorialnego ......... 553
14.6. Przychody i rozchody
budżetów jednostek samorządu terytorialnego ......... 568
14.7. Budżet jednostek samorządu terytorialnego ......... 571
14.8. Kontrola gospodarki finansowej
jednostek samorządu terytorialnego i nadzór nad nią ......... 573
14.9. Przewidywane zmiany w
systemie finansowym samorządu terytorialnego ......... 576
15.
Fundusze celowe
(Barbara Woźniak) ......... 580
15.1. Miejsce i rola funduszy
celowych w publicznym systemie finansowym ......... 580
15.2. Dotacje budżetowe dla
funduszy celowych ......... 590
15.3. Zadania funduszy celowych i
źródła ich finansowania
......... 595
15.4. Kierunki
zmian funkcjonowania funduszy celowych ......... 614
16.
Pomoc publiczna
(Barbara Woźniak) ......... 618
16.1. Istota i zasady działania
pomocy publicznej ......... 618
16.2. Notyfikacja i autoryzacja
pomocy publicznej w Unii Europejskiej ......... 622
16.3. Podstawy prawne udzielania
pomocy publicznej w Polsce
......... 625
16.4. Rodzaje pomocy publicznej ......... 630
16.5. Formy pomocy publicznej ......... 6361
16.6. Struktura
pomocy publicznej w Polsce i w Unii Europejskiej ......... 638
16.7. Zmiany systemu udzielania
pomocy publicznej w Polsce
......... 648
17.
Polityka fiskalna
(Barbara Kolanowska-Kowalska) ......... 652
17.1. Istota,
zakres i funkcje polityki fiskalnej ......... 652
17.2. Stabilizacyjne działanie
polityki fiskalnej ......... 656
17.3. Środki realizacji polityki fiskalnej ......... 660
17.4. Zakończenie ......... 702
18.
Dług publiczny
(Grzegorz Gołębiowski)
......... 707
18.1. Dług publiczny i jego rodzaje ......... 707
18.2. Ciężar długu w kontekście dopuszczalnych granic zadłużenia ......... 714
18.3. Ewolucja zadłużenia publicznego
w Polsce w okresie transformacji ......... 717
18.4. Strategie
zarządzania długiem publicznym ......... 726
Część trzecia. Finanse podmiotów sfery realnej
19. Gospodarstwa
domowe (Grażyna Rytelewska) .........
739
19.1. Ograniczenia budżetowe
konsumpcji w gospodarce rynkowej ......... 739
19.2. Źródła finansowania
konsumpcji gospodarstwa domowych ......... 742
19.3. Zarządzanie majątkiem
gospodarstw domowych ......... 758
19.4. Kierunki zmian w
powiązaniach między gospodarstwami domowymi a systemem finansowym ......... 769
20.
Przedsiębiorstwa
(Agnieszka Cenkier, Paweł Felis, Grzegorz Gołębiowski) .........
773
20.1. Finanse przedsiębiorstwa ......... 773
20.2. Źródła finansowania
działalności przedsiębiorstwa ......... 776
20.3. Strategia podatkowa przedsiębiorstwa ......... 785
20.4. Związki finansów przedsiębiorstw
z pozostałymi elementami systemu finansowego ......... 795
20.5. Wybrane zagadnienia
zarządzania finansami przedsiębiorstwa ......... 796
21.
Zakończenie. Krajowy
system finansowy wobec globalizacji i integracji z Unią Europejską. (Jan Krzysztof
Solarz) ......... 808
21.1. Przejawy globalizacji i
próby wyjaśnienia niektórych jej aspektów ......... 808
21.2. Międzynarodowy system finansowy ......... 819
21.3. Przesłanki wyjaśniające
pogłębianie i rozszerzanie integracji europejskiej ......... 826
21.4. Wpływ globalizacji i
integracji europejskiej na polski system finansowy ......... 831
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Od autorów ......... 13
Nasza poprzednia książka, System finansowy w Polsce.
Lata dziewięćdziesiąte, spotkała się ze znacznym zainteresowaniem zarówno czytelników,
jak i sfer akademickich. O pierwszym
świadczą dwa wydania książki (1997 r., 1998 r.) i trzy dodruki drugiego wydania
(1999 r., 2000 r., 2001 r.).
O drugim – nagroda Ministra Edukacji Narodowej (1998 r.) oraz
publikacja kilku dogłębnych recenzji.
W
niniejszej książce publiczny system finansowy potraktowaliśmy równorzędnie z
rynkowym systemem finansowym.
W przyjętym ujęciu system finansowy gospodarki składa się więc z
dwóch podukładów:
rynkowego i publicznego.
Rozciągnięcie
zaproponowanego w poprzedniej książce instytucjonalno-organizacyjnego podejścia
na analizę finansów publicznych pozwoliło na usystematyzowanie ogólnej
terminologii finansowej, a także na bardziej subtelne pokazanie różnych
powiązań między rynkowym i publicznym systemem finansowym.
Należy
jednak pamiętać, że we współczesnej ekonomii zagadnienia określone przez nas jako
dotyczące rynkowego („prywatnego”) systemu finansowego i publicznego systemu
finansowego w dużym stopniu żyją własnym, niezależnym życiem. Chociaż podkreśla się, że wzajemne
przenikanie się pierwiastka publicznego i prywatnego było bardzo silne w
okresie kształtowania się systemów finansowych w gospodarkach rynkowych, we
współczesnej literaturze występuje ostre oddzielenie tych dwóch obszarów życia gospodarczego2. Literatura
dotycząca obydwu produktów systemu finansowego rozwija się w znacznym stopniu w
postaci niezależnych nurtów. W efekcie, próbując dokonać pewnej ich syntezy,
natrafiliśmy na duże trudności wynikające z odmiennych tradycji, a także z konieczności selekcji
ogromnego, bardzo zróżnicowanego dorobku naukowego.
Książka
składa się z trzech części, poprzedzonych rozdziałem wprowadzającym oraz
zakończonych rozdziałem zamykającym pracę.
Rozdział
pierwszy dotyczy
ogólnych kwestii funkcjonowania współczesnych systemów
finansowych. W rozdziale tym, o charakterze teoretycznym, podjęto próbę
ogólnego spojrzenia na system finansowy, akcentując jego aspekty instytucjonalne
i organizacyjne, podkreślając jego rolę w dostarczaniu usług finansowych i
tworzeniu środowiska, w którym funkcjonują podmioty sfery realnej.
Pierwsza
część książki dotyczy rynkowego systemu finansowego. W poszczególnych rozdziałach omówiono
zagadnienia systemu bankowego, polityki pieniężnej, wymienialności pieniądza,
międzybankowego rynku pieniężnego, pozostałych segmentów rynku pieniężnego, a
następnie rynków: kapitałowego, walutowego, instrumentów pochodnych,
ubezpieczeniowego oraz struktury i funkcjonowania systemu płatniczego.
Druga
część książki odnosi się do publicznego systemu finansowego. Zaprezentowano tu zarówno problemy
instytucjonalno-organizacyjne, jak i zagadnienia zarządzania finansami państwa
oraz finansami samorządu terytorialnego. Najpierw przedstawiono założenia
teoretyczne, ogólne zasady funkcjonowania i elementy publicznego systemu
finansowego. Następnie dokonano jego analizy w różnych aspektach: państwowej
gospodarki budżetowej, systemu finansowego jednostek samorządu terytorialnego
oraz funduszy celowych i pomocy publicznej. Ponadto omówiono problematykę
prowadzenia polityki fiskalnej oraz kwestie zarządzania długiem publicznym.
Trzecia
część książki dotyczy gospodarki finansowej sfery realnej (podmiotów
niefinansowych), tj. finansów gospodarstw domowych i przedsiębiorstw. Podmiotów tych nie zaliczono do
systemu finansowego, jednak procesy w nich zachodzące mają duże, a w
określonych przypadkach nawet kluczowe, znaczenie da jego rozwoju.
W
ostatnim, zamykającym książkę, rozdziale powracamy do bardziej syntetycznego
spojrzenia na system finansowy, dokonując analizy krajowego systemu finansowego
w kontekście globalizacji i dostosowywania się do wymogów Unii Europejskiej.
Merytoryczną
pracę nad tekstem ukończono w pierwszej połowie 2003 r. Dlatego też większość analiz kończy
się na przełomie lat 2002/2003; w niektórych przypadkach jednak autorzy
dysponowali tylko danymi statystycznymi obejmującymi 2001 r. Autorzy próbowali też spojrzeć w przyszłość,
szczególnie w perspektywie integracji Polski z Unią Europejską. Jednym z celów pracy było bowiem
przedstawienie stanu polskiego systemu finansowego u progu przystąpienia
naszego kraju do Unii Europejskiej.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------