David Begg
Stanley Fischer

Rudiger Dornbusch

Mikroekonomia

Wydanie IV zmienione

Dane oryginału: Dawid Begg, Stanley Fischer, Rudiger Dornbusch
Economics, Eight Edition

Copyright © 1984, 1987, 1991, 1994, 1997, 2000, 2002, 2005 McGraw-Hill International (UK) Limited. All rights reserved.

Redakcja naukowa przekładu: Ryszard Rapacki
Tłumaczenie
Bogusław Czarny (rozdziały 6-9, 13, 15-18)
Marian Geldner (rozdziały 1-2)
Patrycja Graca (słownik pojęć)
Zbigniew Matkowski (rozdziały 3-5, 10, 11)
Jacek Prokop (rozdział 14)
Mariusz Próchniak (wstępy do części I-III)
Ryszard Rapacki (przedmowa, rozdział 12)

Projekt okładki: Dariusz Litwiniec
Redaktor: Violetta Kownacka
Opracowanie typograficzne i redakcja techniczna: Krystyna Dawidczyk

Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne
Warszawa 2007
-----------------------------------------------------------------------------------
Cytuję:
- informacje z okładki książki,
- spis treści (w skrócie),
- Przedmowę do wydania polskiego (obszerne fragmenty),
- Przedmowę (prawie w całości),
- Wprowadzenie (uzupełnione o wprowadzenia do każdej części książki).

W tej wstępnej prezentacji książki, nie wnoszę żadnych uwag o ekonomii i jej nadążaniu za realnym światem, o czym jest już sporo na moich stronach. Po prostu, uważam, że będą one miały sens dopiero przy szczegółowej prezentacji wybranych fragmentów.

Anonimus
-----------------------------------------------------------------------------------

Z okładki książki

Mikroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

W nowym, zaktualizowanym wydaniu:
- przedstawiono w przystępny sposób podstawową wiedzę z dziedziny mikroekonomii, kładąc szczególny nacisk na analizę działań gospodarczych;
- szczegółowo opisano m.in. popyt, podaż i rynek; decyzje konsumenta; konkurencję niedoskonałą; gospodarkę opartą na informacji; ekonomię dobrobytu; podatki i wydatki publiczne;

- zaprezentowano najnowszą wiedzę dotyczącą zmian zachodzących we współczesnej gospodarce (m.in. globalizację, rolę Internetu).

Autorami podręcznika są wybitni uczeni i wykładowcy ekonomii, mający duże doświadczenie w doradztwie gospodarczym.

Przekład na język polski jest zasługą pracowników naukowych Szkoły Głównej Handlowej.

Księgarnia internetowa PWE
www.pwe.com.pl

Spis treści (w skrócie)

Przedmowa do wydania polskiego ........ 19

Przedmowa ........ 23

Część I
Wprowadzenie

Rozdział 1
Ekonomia a gospodarka ........ 29
1.1. Problemy ekonomiczne ........ 30
1.2. Rzadkość zasobów i ich alternatywne zastosowania ........ 35
1.3. Rola rynku ........ 39
Gospodarka nakazowa ........ 40
„Niewidzialna ręka” ........ 42
Gospodarka mieszana ........ 43
1.4. Ekonomia pozytywna i ekonomia normatywna ........ 44
1.5. Mikroekonomia i makroekonomia ........ 46
Podsumowanie ........ 48
Zadania sprawdzające ........ 49

Rozdział 2
Narzędzia analizy ekonomicznej ........ 51
2.1. Dane ekonomiczne ........ 53
2.2. Wskaźniki ........ 55
2.3. Wielkości nominalne i realne ........ 57
2.4. Sposoby mierzenia zmian wielkości ekonomicznych ........ 60
2.5. Modele ekonomiczne ........ 60
2.6. Modele ekonomiczne a dane ........ 62
2.7. Wykresy, linie i równania ........ 64
2.8. Inne spojrzenie na założenie: pozostałe czynniki niezmienione ........ 68
2.9. Teorie ekonomiczne a rzeczywistość ........ 70
2.10. O niektórych rozpowszechnionych uwagach krytycznych na temat ekonomii i ekonomistów ........ 71
Podsumowanie ........ 73
Zadania sprawdzające ........ 74

Rozdział 3
Popyt. Podaż i rynek ........ 77
3.1. Rynek ........ 77
3.2. Popyt, podaż i równowaga rynkowa ........ 78
3.3. Krzywe popytu i podaży ........ 81
3.4. Co się kryje za krzywą popytu? ........ 83
3.5. Przesunięcia krzywej popytu ........ 85
3.6. Co się kryje za krzywą podaży? ........ 88
3.7. Przesunięcia krzywej podaży ........ 90
3.8. Wolny rynek i kontrola cen ........ 91
3.9. Co, jak i dla kogo ........ 94
Podsumowanie ........ 97
Zadania sprawdzające ........ 98

Część II
Mikroekonomia pozytywna

Rozdział 4
Elastyczność popytu i podaży ........ 103
4.1. Reakcje popytu na zmiany cen ........ 103
4.2. Cena, wielkość zapotrzebowania i suma wydatków ........ 110
4.3. Inne przykłady zastosowania elastyczności cenowej popytu ........ 114
4.4. Krótki okres i długi okres ........ 116
4.5. Mieszana elastyczność cenowa popytu ........ 117

4.6. Wpływ dochodu na popyt ........ 118
4.7. Wpływ inflacji na kształtowanie się popytu ........ 122
4.8. Elastyczność podaży ........ 123
4.9. Kto naprawdę płaci podatek? ........ 124
Podsumowanie ........ 126
Zadania sprawdzające ........ 128

Rozdział 5
Decyzje konsumenta ........ 130
5.1. Popyt konsumenta ........ 130
5.2. Dostosowanie do zmian dochodu ........ 143
5.3. Dostosowanie do zmian cen ........ 145
5.4. Rynkowa krzywa popytu ........ 154
5.5. Dobra komplementarne i dobra substytucyjne ........ 155

5.6. Świadczenia rzeczowe i świadczenia pieniężne ........ 156
Podsumowanie ........ 157
Zadania sprawdzające ........ 159

Rozdział 6
Decyzje o podaży - wprowadzenie ........ 165
6.1. Organizacja przedsiębiorstwa ........ 166
6.2. Rachunki przedsiębiorstwa ........ 167
6.3. Maksymalizacja zysku w przedsiębiorstwie ........ 175
6.4. Finanse przedsiębiorstwa a władza w przedsiębiorstwie ........ 176
6.5. Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa ........ 178

6.6. Koszt krańcowy i utarg krańcowy ........ 181
6.7. Krzywe kosztów krańcowych i utargu krańcowego ........ 187
Podsumowanie ........ 190
Zadania sprawdzające ........ 191

Rozdział 7
Koszty a wielkość podaży ........ 193
7.1. Nakłady a wielkość produkcji ........ 194
7.2. Koszty a wybór technologii ........ 196
7.3. Koszty całkowite, krańcowe i przeciętne w długim okresie ........ 198
7.4. Przychody ze skali produkcji ........ 200
7.5. Koszty przeciętne a koszty krańcowe ........ 206

7.6. Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa w długim okresie ........ 208
7.7. Krzywe kosztów w krótkim okresie a prawo malejących przychodów krańcowych ........ 209
7.8. Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa w krótkim okresie ........ 217
7.9. Koszty w krótkim i długim okresie ........ 220
Podsumowanie ........ 221
Zadania sprawdzające ........ 223

Rozdział 8
Konkurencja doskonała i czysty monopol ........ 225
8.1. Konkurencja doskonała ........ 226
8.2. Decyzje produkcyjne przedsiębiorstwa w warunkach konkurencji doskonałej ........ 228
8.3. Krzywe podaży gałęzi ........ 233
8.4. Statystyka porównawcza w przypadku gałęzi wolnokonkurencyjnej ........ 237
8.5. Konkurencja na rynkach światowych ........ 241

8.6. Czysty monopol: odwrotny przypadek skrajny ........ 243
8.7. Wielkość produkcji zapewniająca monopoliście zysk maksymalny ........ 243
8.8. Produkcja i cena w warunkach monopolu i konkurencji doskonałej ........ 248
8.9. Monopol nie ma krzywej podaży ........ 251

8.10. Monopol a postęp techniczny ........ 255
Podsumowanie ........ 257
Zadania sprawdzające ........ 258

Rozdział 9
Struktura rynku i konkurencja niedoskonała ........ 260
9.1. Dlaczego struktury rynku różnią się? ........ 260
9.2. Konkurencja monopolistyczna ........ 267
9.3. Oligopol i współzależność ........ 269
9.4. Teoria gier a decyzje współzależne ........ 273
9.5. Funkcje reakcji ........ 277

9.6. Wejście i potencjalna konkurencja ........ 283
9.7. Odstraszanie strategiczne kandydatów do wejścia ........ 286
9.8. Wnioski ........ 290
Podsumowanie ........ 290
Zadania sprawdzające ........ 292

Rozdział 10
Rynek pracy ........ 294
10.1. Popyt przedsiębiorstwa na czynniki produkcji w długim okresie ........ 296
10.2. Popyt przedsiębiorstwa na pracę w krótkim okresie ........ 298
10.3. Krzywa popytu gałęzi na pracę ........ 306
10.4. Podaż pracy ........ 307
10.5. Równowaga na rynku pracy w gałęzi ........ 315

10.6. Dochody transferowe i renta ekonomiczna ........ 317
10.7. Równowaga na rynku pracy: fikcja czy rzeczywistość? ........ 320
10.8. Płace i zatrudnienie w Wielkiej Brytanii ........ 325
Podsumowanie ........ 326
Zadania sprawdzające ........ 328

Rozdział 11
Różne rodzaje pracy ........ 334
11.1. Różnice wydajności ........ 336
11.2. Dyskryminacja ........ 346
11.3. Związki zawodowe ........ 351
Podsumowanie ........ 359
Zadania sprawdzające ........ 360

Rozdział 12
Rynki czynników produkcji i podział dochodu ........ 362
12.1. Kapitał rzeczowy ........ 364
12.2. Ceny usług kapitału, stopy procentowe i ceny aktywów ........ 365
12.3. Oszczędności, inwestycje i realna stopa procentowa ........ 374
12.4. Popyt na usługi kapitału ........ 376
12.5. Podaż usług kapitału ........ 377

12.6. Równowaga i procesy dostosowawcze na rynku usług kapitału ........ 381
12.7. Ceny dóbr kapitałowych ........ 383
12.8. Ziemia i renta gruntowa ........ 386

12.9. Podział zasobów ziemi między konkurencyjne zastosowania ........ 387

12.10. Ponownie trochę faktów ........ 389
12.11. Podział dochodów w Wielkiej Brytanii ........ 390
Podsumowanie ........ 393
Zadania sprawdzające ........ 395

Rozdział 13
Ryzyko i informacja ........ 399
13.1. Indywidualne postawy wobec ryzyka ........ 400
13.2. Ubezpieczenie a ryzyko ........ 403
13.3. Niepewność a dochody z posiadanych aktywów ........ 408
13.4. Wybór portfela inwestycyjnego ........ 411
13.5. Efektywne rynki aktywów ........ 419

13.6. Nieco więcej o ryzyku ........ 423
Podsumowanie ........ 427
Zadania sprawdzające ........ 428

Rozdział 14
Gospodarka oparta na informacji ........ 430
14.1. E-produkty ........ 430
14.2. Konsumpcja informacji ........ 431
14.3. Dystrybucja informacji ........ 438
14.4. Ustanawianie standardów ........ 445
14.5. Rekapitulacja ........ 446

14.6. Rozkwit i upadek spółek internetowych ........ 447
Podsumowanie ........ 451
Zadania sprawdzające ........ 452

Część III
Ekonomia dobrobytu

Rozdział 15
Ekonomia dobrobytu ........ 457
15.1. Równość i efektywność ........ 458
15.2. Konkurencja doskonała a efektywność w sensie Pareta ........ 461
15.3. Zakłócenia i rozwiązanie „drugie po najlepszym” ........ 465
15.4. Zawodność rynku ........ 469
15.5. Efekty zewnętrzne ........ 471

15.6. Problemy środowiska naturalnego ........ 477

15.7. Inne przypadki braku rynku: czas i ryzyko ........ 481

15.8. Jakość, zdrowie i bezpieczeństwo ........ 483
Podsumowanie ........ 486
Zadania sprawdzające ........ 488

Rozdział 16
Wydatki i dochody publiczne ........ 491
16.1. Podatki i wydatki publiczne w Wielkiej Brytanii ........ 495
16.2. Państwo w gospodarce rynkowej ........ 496
16.3. Zasady opodatkowania ........ 502
16.4. Opodatkowanie a ekonomia podatkowa ........ 508
16.5. Samorządy lokalne ........ 510

16.6. Suwerenność ekonomiczna ........ 511

16.7. Ekonomia polityczna: jak państwo podejmuje decyzje? ........ 514

Podsumowanie ........ 519
Zadania sprawdzające ........ 520

Rozdział 17
Polityka przemysłowa i polityka ochrony konkurencji ........ 522
17.1. Polityka przemysłowa ........ 523
17.2. Geografia ekonomiczna ........ 529
17.3. Społeczny koszt monopolu ........ 531
17.4. Polityka ochrony konkurencji ........ 538
17.5. Fuzje ........ 543

Podsumowanie ........ 547
Zadania sprawdzające ........ 548

Rozdział 18
Czy warto sprywatyzować monopol naturalny? ........ 550
18.1. Monopol naturalny ........ 551
18.2. Znacjonalizowane gałęzie gospodarki ........ 554
18.3. Własność prywatna czy publiczna? ........ 561
18.4. Prywatyzacja w praktyce ........ 565
18.5. Regulacja prywatnych monopoli ........ 567
18.6. Inicjatywa „Prywatne Finansowanie” ........ 571

Podsumowanie ........ 574
Zadania sprawdzające ........ 575

Rozwiązania zadań sprawdzających ........ 577

Słownik pojęć ........ 586

Indeks rzeczowy ........ 612

Spis ramek ........ 16
Spis aneksów ........ 17

Jak najwięcej skorzystać z tej książki ........ 18

...

Przedmowa do wydania polskiego ........ 19

Oddawane do rąk polskiego Czytelnika IV wydanie podręcznika ekonomii Davida Begga, Stanleya Fischera i Rudigera Dornbuscha jest dziełem pracowników Katedry Ekonomii II Szkoły Głównej Handlowej.

Zadanie, jakiego podjął się zespół tłumaczy i redaktorów, stało się swoistym wyzwaniem intelektualnym. Przekład książki Begga, Fischera i Dornbuscha, jednego z najpopularniejszych podręczników ekonomii w USA i Europie Zachodniej, nie było najłatwiejsze. Lata izolacji polskiej ekonomii i gałęzi pokrewnych (zwłaszcza finansów) od szybko rozwijającej się nauki światowej – w połączeniu z pojawianiem się w gospodarce krajów rozwiniętych w ostatnich trzydziestu latach nowych instytucji, instrumentów i terminologii fachowej – sprawiły, że nasze opóźnienie techniczne i gospodarcze wiązało się z dodatkowym problemem – językowym. Stosowany dotychczas w polskiej ekonomii język okazał się niedostatecznie precyzyjnym narzędziem opisu współczesnej gospodarki rynkowej. Wiele istotnych pojęć nie występowało w nim w ogóle, inne zaś obejmowały często odmienny zakres znaczeniowy i – zamiast objaśniać – mogły dezorientować i utrudniać zrozumienie wielu współczesnych zjawisk gospodarczych.

W efekcie praca nad podręcznikiem zyskała pierwiastek twórczy. Jednym z najistotniejszych jej składników była próba wprowadzenia do języka polskiego niewystępujących w nim dotychczas pojęć i kategorii oraz stworzenia norm językowych poszerzających zestaw narzędzi opisu rzeczywistości gospodarczej. Staraliśmy się przy tym ograniczyć do niezbędnego minimum bezpośrednie zapożyczenie terminologii z języka oryginału i utrzymać nową konwencję terminologiczną możliwie najbliżej ducha i tradycji języka polskiego. Kosztem takiego podejścia była niekiedy pewna niejednoznaczność języka opisu, wynikająca z zamiennego posługiwania się – w zależności od kontekstu – więcej niż jednym polskim odpowiednikiem terminów angielskich (np. odwrotna zależność, substytucyjność i relacja wymienna w celu pełniejszego oddania wszystkich odcieni znaczeniowych angielskiego trade-off czy koszt alternatywny i koszt utraconych możliwości w przypadku opportunity cost).

Jednocześnie staraliśmy się zajmować wobec przekładanego tekstu postawę konstruktywnie krytyczną. W niektórych miejscach musieliśmy wprowadzić pewne korekty i poprawki w stosunku do oryginału, ze względu na występujące w nim oczywiste błędy, nieścisłości bądź niekonsekwencje. W wielu przypadkach uznaliśmy także za niezbędne opatrzenie pewnych fragmentów własnymi komentarzami. (...)

Powyższe uwagi prowadzą do jednej zasadniczej konkluzji, bardziej ogólnej natury. Zarówno oddawane do rąk Czytelnika obecne, IV wydanie przekładu angielsko-amerykańskiego podręcznika ekonomii, jak i inne dostępne na rynku tłumaczenia, zawierają wykład zasad funkcjonowania dojrzałej, rozwiniętej gospodarki rynkowej wraz z opisem typowych dla niej sytuacji występujących w konkretnych krajach (w tym przypadku głównie w Wielkiej Brytanii). Gospodarka rynkowa w krajach wysoko rozwiniętych, powstająca przez wiele stuleci, cechuje się względną stabilnością instytucji, postaw i systemów wartości warunkujących jej funkcjonowanie i jest silnie osadzona w konkretnym kontekście kulturowym, historycznym i społecznym.

Pragnęlibyśmy, aby Czytelnik w trakcie lektury podręcznika miał świadomość, iż – mimo postępu, jaki dokonał się w Polsce w latach 1990-2006 w procesie przebudowy systemu gospodarczego – nie wszystkie przedstawione modele teoretyczne, opisujące sposób działania dojrzałej gospodarki rynkowej, są w pełni przydatne do zrozumienia i objaśnienia mechanizmów funkcjonowania dzisiejszej polskiej gospodarki. Wynika to między innymi z faktu, iż nie został w niej jeszcze dokończony proces budowy niektórych podstawowych instytucji gospodarki rynkowej, a część instytucji nie osiągnęła jeszcze odpowiedniego poziomu sprawności i dojrzałości. Nakładają się na to duża niestabilność warunków działania (w tym sytuacji politycznej) i ograniczona przewidywalność reakcji podmiotów gospodarczych. Wszystko to nakazuje pewną ostrożność przy odnoszeniu zawartych w podręczniku modeli teoretycznych i płynących z nich wniosków do polskich warunków.

Ostrożność ta nie powinna jednak prowadzić do sceptycyzmu i podważania dorobku teorii. Przeciwnie, jesteśmy głęboko przekonani, że znajomość zasad ekonomii objaśniającej mechanizmy funkcjonowania rozwiniętej gospodarki rynkowej jest koniecznym warunkiem zrozumienia istoty większości zjawisk występujących w dzisiejszej polskiej gospodarce. Warto bowiem pamiętać, iż gospodarka ta w 2006 r. była jakościowo inna niż 14 lat wcześniej, kiedy ukazywało się pierwsze polskie wydanie podręcznika. Oznacza to m.in., że problemy ograniczonej przystawalności zachodnich modeli ekonomicznych stały się mniej istotne.

Obecne polskie wydanie podręcznika Davida Begga, Stanleya Fischera i Rudigera Dornbuscha jest oparte na jego najnowszej wersji (wydaniu VIII), opublikowanej w USA i Wielkiej Brytanii w 2005 r. Wprowadzono w nim kilka zmian, które niewątpliwie powinny korzystnie wpłynąć na jakość książki.

Po pierwsze, dużą zaletą obecnego wydania są znacznie zaktualizowane dane statystyczne, doprowadzone w wielu przypadkach do 2004 r.

Po drugie, w podręczniku pojawiły się nowe wątki i narzędzia analizy, odzwierciedlające postęp, jaki dokonał się w ostatnich latach w teorii ekonomii. Należą do nich m.in. polityka wspierania konkurencji oraz polityka pieniężna, podporządkowana osiąganiu bezpośredniego celu pieniężnego.

Po trzecie, autorzy oryginału usunęli z niego niektóre, częściowo zdezaktualizowane wątki i fragmenty, utrudniające w poprzednich wydaniach pełne zrozumienie prezentowanych wywodów. Jednocześnie dokonali znacznej przebudowy struktury podręcznika.

Po czwarte, pewnych samodzielnych korekt modyfikacji dokonał także zespół autorski, przygotowujący polski przekład książki. Pomocne okazały się w tym nasze własne piętnastoletnie doświadczenia z pracy dydaktycznej z podręcznikiem, a także uwagi kolegów z innych katedr i uczelni ekonomicznych. Cenne były także sygnały i opinie otrzymywane od samych studentów... (...)
W pracy nad polskim przekładem podręcznika otrzymaliśmy nieocenioną pomoc wielu osób i instytucji, którym pragniemy w tym miejscu podziękować. (...)
W pokonywaniu trudnej bariery językowej bardzo cenne były rady i sugestie udzielone przez prof., Stanisława Gomułkę z London School of Economics. Polski tekst podręcznika dużo zyskał także dzięki weryfikacji naukowej, jakiej podjął się prof. Marian Górski. (...)

Ryszard Rapacki

Przedmowa ........ 23

Ekonomia jest dziedziną zbyt ciekawą, aby pozostawić ją wyłącznie ekonomistom. Przedmiotem jej zainteresowania jest niemal wszystko, co robimy – nie tylko w pracy czy w sklepach, lecz także w domu czy w trakcie wyborów. Ekonomia wpływa na to, jak dbamy o ochronę środowiska naturalnego, jaka przyszłość czeka nasze dzieci, jaką opiekę zapewniamy ludziom biednym i niepełnosprawnym i wreszcie – jaką część posiadanych zasobów przeznaczamy na korzystanie z uroków życia.

Wszystkie te zagadnienia są przedmiotem codziennych dyskusji w barach i autobusach, na posiedzeniach rządu i w salach konferencyjnych. Nauka ekonomii jest bardzo interesującym wyzwaniem, ponieważ dostarcza narzędzi ułatwiających lepsze zrozumienie problemów, z którymi mamy do czynienia w życiu.

Ta książka została pomyślana tak, aby przedstawić Czytelnikowi zestaw podstawowych narzędzi ekonomicznych oraz umożliwić zdobycie umiejętności ich stosowania. Nikt nie wozi ze sobą kompletu specjalistycznych narzędzi. Najlepszy jest zestaw podstawowy, który jest na tyle mały, że można go zawsze mieć przy sobie, a jednocześnie zawiera wystarczająco dużo uniwersalnych narzędzi, aby można było poradzić sobie zarówno z tymi problemami, jak i bardziej niecodziennymi wyzwaniami. Zestaw podstawowych narzędzi ekonomicznych, jaki proponujemy w tej książce, powinien spełniać podobne funkcje. Korzystanie z podręcznika powinno pozwolić Czytelnikom dostrzec, że ekonomia jest nauką zaskakująco przydatną w życiu codziennym.

Jak często ekonomiści nie zgadzają się ze sobą?

Panuje rozpowszechnione przekonanie, że ekonomiści nigdy się ze sobą nie zgadzają. Przekonanie to jest jednak błędne. Środki masowego przekazu, taksówkarze czy politycy wprost uwielbiają dyskutować o sprawach budzących kontrowersje. Programy telewizyjne byłyby po prostu nudne, gdyby wszyscy uczestnicy dyskusji panelowej mieli identyczne poglądy. Ekonomia nie jest nauką, która jednocześnie rozstrzyga wszelkie spory, udziela jednak odpowiedzi na wiele pytań. W książce staramy się wskazywać, kiedy i dlaczego ekonomiści są zgodni, a także wyjaśniać powody, dla których czasem wchodzą ze sobą w spory.

Ekonomia w XXI w.

Naszym celem jest pomóc Czytelnikom w zrozumieniu zasad rządzących współczesną gospodarką. Wymaga to opanowania teorii ekonomii i umiejętności jej praktycznego zastosowania. Podobnie jak w przypadku genetyki czy informatyki, teoria ta wciąż się rozwija, czasem w formie nagłych przełomów.

Wychodzimy z założenia, że Czytelnicy powinni jak najwcześniej zetknąć się z najnowszymi osiągnięciami ekonomii. Jeśli można je przekazać w prosty sposób, to nie ma powodu, aby zmuszać Czytelników do zapoznawania się ze starszymi koncepcjami ekonomicznymi, gorzej objaśniającymi rzeczywistość gospodarczą. Ilustracją podejścia przyjętego przez nas w tej książce może być włączenie do wykładu dwóch nowych obszarów zainteresowania ekonomii. Pierwszy z nich stanowi analiza roli informacji, drugi – proces globalizacji.

Sposoby przekazywania i wykorzystywania informacji wywierają decydujący wpływ na wiele aspektów życia gospodarczego, związanych z systemem bodźców ekonomicznych czy konkurencją, włączając w to obserwowany ostatnio dynamiczny rozwój handlu elektronicznego. Łatwy dostęp do informacji oraz obniżenie kosztów transportu wyjaśniają również narastający proces globalizacji i związane z nim ograniczenie suwerenności narodowej poszczególnych krajów (zwłaszcza małych). Współczesna ekonomia jest bardzo pomocna w zrozumieniu zmian, jakie zachodzą w otaczającym nas świecie, określenie możliwych kierunków jego przyszłego rozwoju i ocenie różnych wariantów postępowania, między którymi musimy wybierać.

Uczenie się przez działanie

Niewielu ludzi przygotowuje się do egzaminu na prawo jazdy, jedynie czytając podręcznik. Samo zrozumienie zasad ruszania w górę nie wystarcza. Dobre opanowanie tego manewru wymaga także wielu ćwiczeń praktycznych. Kierując się tą zasadą, w niniejszej książce zamieszamy wiele przykładów zastosowania ekonomii w praktyce życia gospodarczego. Celem tego zabiegu jest nie tylko podkreślenie przydatności tej dyscypliny, lecz przede wszystkim ułatwienie Czytelnikom zdobycia umiejętności posługiwania się jej narzędziami. Począwszy od podstawowych koncepcji, powoli prowadzimy Czytelników przez bardziej zaawansowane modele teoretyczne i ich zastosowania. Nie używamy algebry, a w całej książce znajduje się niewiele równań. Najlepsze koncepcje teoretyczne są przecież proste i zazwyczaj można je przedstawić w bardzo przystępny sposób.

W jaki sposób uczyć się ekonomii

Zwykła lektura podręcznika nie wystarczy; ekonomii najlepiej uczyć się, stosując ją. Najłatwiej byłoby „prześliznąć się” przez kolejne akapity, w których złożone problemy staraliśmy się przedstawić w możliwie najprostszy sposób, i podkreślić w tekście kilka przypadkowych zdań. Nie jest to jednak dobra strategia. Aktywna nauka powinna być procesem interaktywnym. Kiedy w tekście Czytelnik przeczyta, że coś jest „oczywiste”, spróbuje odpowiedzieć sobie na pytanie: „Dlaczego jest to tak oczywiste?”. Warto też samodzielnie opracować ilustrację graficzną omawianego problemu, zanim znajdzie się odpowiedni rysunek na kartach podręcznika. Jeśli natomiast jakiś fragment tekstu wydaje się niezrozumiały, trzeba przeczytać go ponownie. Warto również pomyśleć o innych, niż zawarte w książce, przykładach z życia gospodarczego, do których wyjaśnienia można zastosować przedstawione koncepcje teoretyczne. Jedynym sposobem upewnienia się, czy w pełni zrozumiało się treść kolejnych rozdziałów, jest rozwiązywanie umieszczonych na końcu każdego z nich zadań i sprawdzenie, czy udzielone odpowiedzi są prawidłowe. Rozwiązania zadań sprawdzających podano na końcu książki. Można również sięgnąć po dodatkowe narzędzia edukacyjne, dostępne na stronie internetowej uzupełniającej tę książkę czy towarzyszący jej zbiór zadań.

Zmiany w VIII wydaniu

Niniejsze wydanie książki zostało w znacznym stopniu zmienione, aby uwzględnić najbardziej aktualne problemy gospodarcze i sposoby ich wyjaśnienia przez najnowsze nurty ekonomii; utrzymaliśmy jednak znany i sprawdzony układ podręcznika.
Szczegółowe zmiany wprowadzone w tym wydaniu obejmują:

• nowe, znacznie zmienione ujęcie problematyki polityki wspierania konkurencji w Wielkiej Brytanii; ujęcie to jest odbiciem zmian w ustawodawstwie i praktyce regulacji, a te z kolei reakcją na zmieniające się warunki rynkowe, które staramy się wyjaśnić w tej książce;

• zmodyfikowaną analizę współczesnej polityki pieniężnej, podporządkowanej osiągnięciu bezpośredniego celu inflacyjnego; tradycyjne ujęcia oparte na modelu IS/LM i założeniu stałej podaży pieniądza są już przestarzałe; w części IV podręcznika włączamy problematykę nowej polityki pieniężnej do tradycyjnej analizy globalnej podaży i krzywej Phillipsa; staraliśmy się przy tym, aby nawet najbardziej złożone zagadnienia związane z nową polityką pieniężną zostały podane w sposób przystępny dla osób uczących się ekonomii po raz pierwszy;

• uzupełnienie rysunków i tablic o dane z lat 2003-2004 i wprowadzenie wielu nowych, aktualnych ramek dostarczających praktycznych ilustracji ważnych koncepcji teoretycznych;

• nowe materiały dla wykładowców.

Podziękowania

(...)

Część I
Wprowadzenie ........ 27

Ekonomia jest wszędzie wokół nas. Ekonomia to nauka o tym, jak społeczeństwo radzi sobie z problemem ograniczoności zasobów. Nie możemy mieć przecież wszystkiego, czego zapragniemy, niezależnie od tego, czy chodzi o nieustające wakacje, czy też o idealnie czyste powietrze. W życiu musimy dokonywać wyborów. Ekonomia bada, w jaki sposób społeczeństwo dokonuje tych wyborów. Jest ona nie tylko nauką o dochodach, cenach i pieniądzu. Na przykład, analiza ekonomiczna może być pomocna w rozstrzygnięciu sporu, czy do osiągnięcia pewnego celu należy wykorzystać mechanizm rynkowy, czy też skuteczniejsze są inne metody.
W rozdziale 1 wprowadzamy podstawowe dla ekonomii zagadnienia rzadkości i wyboru ekonomicznego, a także zakresu, w jakim państwo powinno się angażować w proces owego wyboru. Rozdział 2 uczy myślenia ekonomicznego, pokazując, w jaki sposób wzajemne oddziaływanie teorii i faktów wzbogacają naszą wiedzę i pozwalają lepiej zrozumieć rzeczywistość gospodarczą. W rozdziale 3 pokazujemy sposób działania mechanizmu rynkowego.

Rozdział 1. Ekonomia a gospodarka
Rozdział 2. Narzędzia analizy ekonomicznej
Rozdział 3. Popyt, podaż i rynek

Rozdział 1

Ekonomia a gospodarka ......... 29

Po przeczytaniu tego rozdziału powinieneś rozumieć:
• że przedmiotem ekonomii jest badanie, w jaki sposób społeczeństwo rozwiązuje problem wykorzystania rzadkich zasobów;
• sposoby, za pomocą których społeczeństwo decyduje o tym, co, jak i dla kogo wytwarza;
• pojęcie kosztu alternatywnego;
• na czym polega różnica między ekonomią pozytywną i ekonomią normatywną;
• różnice między mikroekonomią i makroekonomią.

Każda społeczność staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemów codziennej egzystencji: 1) jakie dobra i usługi (co) wytwarzać, 2) jak je wytwarzać i 3) dla kogo je wytwarzać.

Podkreślając rolę społeczeństwa w rozstrzyganiu powyższych problemów, nasza definicja zalicza ekonomię do nauk społecznych, które badają i wyjaśniają zachowania ludzi. Przedmiotem ekonomii jest obszar ludzkich zachowań, obejmujący produkcję, wymianę dóbr i usług oraz czyniony z nich użytek. Najpoważniejszym problemem ekonomicznym stojącym przed społeczeństwem jest rozwiązanie sprzeczności między nieograniczonymi potrzebami ludzkimi w zakresie dóbr i usług a ograniczonymi zasobami niezbędnymi do ich wytwarzania (praca, maszyny, surowce).

Odpowiadając na pytania: co, jak i dla kogo produkować, ekonomia wyjaśnia proces alokacji zasobów rzadkich między różne konkurencyjne ich zastosowania.
Chociaż ekonomia zajmuje się zachowaniami ludzkimi, to uznajemy ją za naukę ścisłą. Taka klasyfikacja ekonomii jest pochodną sposobu, w jaki ekonomiści analizują problemy, a nie samego przedmiotu ekonomii. Celem ekonomistów jest formułowanie teorii zachowań ludzkich i ich weryfikacja w zestawieniu z rzeczywistością. W rozdziale 2 omawiamy narzędzia badawcze ekonomii oraz wyjaśniamy, na czym polega wzorowana na naukach ścisłych, stosowana w niej metoda badawcza. Nie oznacza to, iż ekonomia nie zajmuje się ludźmi jako jednostkami. Zawiera ona także elementy nauk humanistycznych. Jest to nieuniknione, gdyż tylko wówczas, gdy uda się zbadać i zrozumieć zachowania ludzkie, ekonomiści są w stanie skoncentrować swoje badania na właściwych problemach.

1.1. Problemy ekonomiczne ......... 30

1.2. Rzadkość zasobów i ich alternatywne zastosowania ......... 35

1.3 Rola rynku ......... 39

1.4. Ekonomia pozytywna i ekonomia normatywna ......... 44

Podsumowanie ......... 48

• Ekonomia zajmuje się odpowiedzią na pytania, co, jak i dla kogo wytwarza społeczeństwo. Problemem badawczym ekonomii jest rozwiązanie sprzeczności między praktycznie nieograniczonymi potrzebami ludzi a ograniczonymi społecznymi możliwościami wytwarzania dóbr i usług, służących zaspokojeniu tych potrzeb.

• Krzywa możliwości produkcyjnych określa maksymalną wielkość produkcji jednego dobra przy danych rozmiarach produkcji dobra drugiego. Ilustruje ona możliwe warianty decyzji produkcyjnych, czyli stanowi mapę wyborów, jakich społeczeństwo musi dokonać, rozstrzygając o strukturze produkcji. Zasoby są czynnikiem rzadkim, a zatem punkty położone na zewnątrz krzywej możliwości produkcyjnych są nieosiągalne. Produkcja odpowiadająca punktom położonym poniżej krzywej jest nieefektywna.

• Kosztem alternatywnym danego dobra jest ilość innego dobra, z której trzeba zrezygnować, aby możliwe było wytworzenie dodatkowej jednostki tego pierwszego dobra. Miarą kosztu alternatywnego jest nachylenie krzywej możliwości produkcyjnych.

• W procesie alokacji zasobów rozwinięte gospodarki zachodnie w szerokim zakresie polegają na mechanizmach rynku. Rynek jest to mechanizm pozwalający koordynować decyzje dotyczące produkcji i konsumpcji za pomocą dostosowań cenowych.

• W gospodarce nakazowej decyzje dotyczące tego, co, jak i dla kogo wytwarzać, zapadają w centralnym urzędzie planowania. Żadna rzeczywista gospodarka nie opiera się wyłącznie na nakazach.

• W gospodarce wolnorynkowej nie ma interwencji państwa. Zasoby są rozdysponowane tylko za pośrednictwem rynku, na którym jednostki kierują się własnym interesem. Adam Smith twierdził, że „niewidzialna ręka” rynku zapewnia efektywną alokację zasobów.

• Współczesne gospodarki są gospodarkami mieszanymi, opierającymi się głównie na mechanizmach rynku, ale jednocześnie ze znaczną dozą interwencjonizmu państwowego. Optymalny zakres interwencji państwa pozostaje przedmiotem kontrowersji.

• Ekonomia pozytywna bada rzeczywistą gospodarkę. Ekonomia normatywna formułuje zalecenia dotyczące tego, co powinno się czynić w gospodarce. Oba rodzaje ekonomii powinny być oddzielone w stopniu maksymalnie możliwym. Przy odpowiedniej skali badań ekonomiści powinni dojść do jednoznacznych wniosków w kwestii zasadniczych problemów ekonomii pozytywnej. W ekonomii normatywnej występują subiektywne sądy wartościujące. Nie ma powodów, dla których ludzie mieliby być zgodni w swych sądach normatywnych.
• Mikroekonomia polega na szczegółowej analizie poszczególnych działań gospodarczych. Dla uproszczenia analizy może ona pomijać różne współzależności występujące w gospodarce. Makroekonomia uwypukla te właśnie współzależności kosztem uproszczenia opisu cząstkowych zjawisk i działań gospodarczych.

Część II
Mikroekonomia pozytywna ........ 101

Ekonomia pozytywna bada sposób funkcjonowania gospodarki. Mikroekonomia zajmuje się szczegółową analizą indywidualnych decyzji, lecz pomija kwestę efektów pobudzonych, jakie decyzje te mogą powodować. Część II zawiera szczegółową analizę popytu i podaży oraz pokazuje, jak działa rynek i dlaczego różne rynki zachowują się w różny sposób. Dzięki zastosowaniu podobnych narzędzi do analizy rynku czynników produkcji możemy także zrozumieć, dlaczego niektórzy ludzie zarabiają o wiele więcej niż inni.

W rozdziale 4 przedstawiamy elastyczność popytu i podaży. Przedmiotem rozdziału 5 jest teoria popytu, odwołująca się do samodzielnych wyborów dokonywanych przez konsumenta. W rozdziale 6 opisujemy różne rodzaje przedsiębiorstw i badamy motywy podejmowanych przez nie decyzji produkcyjnych. W rozdziale 7 analizujemy wpływ kosztów produkcji na wielkość podaży dostarczanej przez przedsiębiorstwa. Rozdziały 8 i 9 pozwalają zrozumieć, jak różne struktury rynku wpływają na natężenie i charakter konkurencji oraz na decyzje produkcyjne firm. Rozdziały 10-12 zawierają analizę czynników produkcji: pracy, kapitału i ziemi, czyli czynników determinujących podział dochodu. W rozdziale 13 wyjaśniamy, dlaczego ludzie nie lubią ryzyka – w jaki sposób powstają instytucje pozwalające przenieść ryzyko na tych, którzy ponoszą je taniej, oraz dlaczego problemy związane z informacją mogą hamować rozwój niektórych rynków. W rozdziale 14 wykorzystujemy analizę mikroekonomiczną przedstawioną w części II do zbadania najnowszych tendencji w rozwoju gospodarki opartej na informacji.

Część III
Ekonomia dobrobytu ........ 455

Przedmiotem ekonomii normatywnej lub – inaczej – ekonomii dobrobytu są sądy wartościujące oraz ich zastosowania pozwalające określić pożądany kształt i kierunki polityki gospodarczej. Znaczna część dociekań w ekonomii jest poświęcona problemowi pogodzenia dwóch celów: efektywności i sprawiedliwości. W części III omawiamy przyczyny występowania zawodności rynku prowadzące do nieefektywności, a następnie rozważamy sposoby interwencji państwa w celu usunięcia niedoskonałości rynku. Interwencja państwa może być jednak sama źródłem zawodności: podjęta w najlepszych intencjach może niekiedy nawet pogorszyć sytuację. W miarę jak globalizacja coraz bardziej ogranicza suwerenność gospodarczą państw narodowych, rośnie potrzeba rozstrzygnięcia kwestii, kiedy do rozwiązania określonego problemu wystarcza polityka narodowa, kiedy zaś bardziej korzystna staje się współpraca międzynarodowa.

Rozdział 15 stanowi wprowadzenie do ekonomii dobrobytu; definiujemy w nim pojęcia efektywności i sprawiedliwości (inaczej: równości) oraz omawiamy przyczyny zawodności rynku. W rozdziale 16 przedstawiamy metody bezpośredniej interwencji państwa przez opodatkowanie i wydatki publiczne. W rozdziale 17 opisujemy metody oddziaływania państwa na rynek za pośrednictwem polityki przemysłowej i polityki ochrony konkurencji. W rozdziale 18 zastanawiamy się natomiast, czy monopole naturalne powinny zostać przejęte przez państwo, czy raczej podlegać regulacji w ramach sektora prywatnego.

-------------------------------------------------------------------------------------------------
| Makroekonomia | Literatura | Strona główna |