Eufemiusz Terebucha:
SYSTEM INFORMACJI EKONOMICZNEJ W PRZEDSIĘBIORSTWIE
Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1970
================================================
Cytuję wybrane fragmenty (strona w budowie). Inną czcionką i inicjałami „Z.U.” lub pseudonimem „Anonimus”, oznaczam uwagi własne. Pomimo upływu czasu, zmiany ustroju i masowego już wykorzystywania mikrokomputerów, dużo zagadnień przedstawianych w książce jest nadal aktualnych. Niestety, sporo jest również nadal aktualnych wad rachunkowości i samej informacji ekonomicznej. Kiedyś bezskutecznie przekonywałem, że wady te przyczyniają się, niechcący ale skutecznie, do podważania gospodarki socjalistycznej. Później, równie bezskutecznie, że jak ich nadal się nie wyeliminuje, to tak samo będzie i z gospodarką kapitalistyczną. Obawiam się, że i jest.
Z.U.
================================================

Z okładki książki

W książce zostały przedstawione zasady budowy i funkcjonowania systemu informacji ekonomicznej powiązanego z rachunkowością przedsiębiorstwa. Jest to pierwsze w naszej literaturze ekonomicznej opracowanie monograficzne, obejmujące całokształt problematyki, dotyczącej metod budowy i organizacji systemu informacji ekonomicznej jako podstawowego narzędzia zarządzania przedsiębiorstwem. Szczególnie wiele uwagi poświęca autor zagadnieniom integracji systemu informacji ekonomicznej i rachunkowości przedsiębiorstwa.
Książka ta jest przeznaczona zarówno dla teoretyków, zajmujących się problemami zarządzania i rachunkowości, jak i dla praktyków - dyrektorów przedsiębiorstw, pracowników służb ekonomicznych, finansowych i księgowych różnych przedsiębiorstw gospodarki uspołecznionej.

----------------------------------------------------------------------------------------
SPIS TREŚCI
Przedmowa ............ 5
I. ISTOTA I ZADANIA INFORMACJI EKONOMICZNEJ ......... 9
1. Informacja jako pojęcie cybernetyczne ......... 9
2. Pojęcie informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie ............ 15
3. Dane a informacja ekonomiczna ......... 28
4. Istota nośników danych oraz nośników informacji ekonomicznej ......... 34
5. Klasyfikacja informacji ekonomicznej ......... 42
6. Istota systemu informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie ......... 53
7. Zadania informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie socjalistycznym ......... 61
II. ZASADY BUDOWY SYSTEMU INFORMACJI EKONOMICZNEJ W POWIĄZANIU Z RACHUNKOWOŚCIĄ ......... 75
1. Ogólne zasady powiązania systemu informacji ekonomicznej z procesami gospodarczymi ......... 75
2. Powiązanie systemu zarządzania z systemem informacji ekonomicznej ............ 88
3. Podstawowe założenia budowy systemu informacji ekonomicznej powiązanego z rachunkowością ......... 95
4. Planowe kierowanie strumieniami danych jako funkcja systemu informacji ekonomicznej ......... 116
5. Przetwarzanie danych jako centralne zagadnienie budowy systemu informacji ekonomicznej ......... 122
6. Elementy powiązania systemu informacji ekonomicznej z rachunkowością przedsiębiorstwa ......... 130
III. RACHUNKOWOŚĆ JAKO PODSTAWOWY OBIEKT INTEGRACJI W SYSTEMIE INFORMACJI EKONOMICZNEJ ......... 138
1. Specyficzne cechy rachunkowości jako podstawowego źródła informacji ekonomicznej ......... 138
2. Uzasadnienie konieczności integracji rachunkowości i systemu informacji ekonomicznej ............ 148
3. Obecne możliwości integracji rachunkowości ......... 153
4. Przebudowa rachunkowości z punktu widzenia jej integracji ......... 158
IV. ORGANIZACJA PODSYSTEMU GROMADZENIA I WERYFIKACJI DANYCH W POWIĄZANIU Z SYSTEMEM RACHUNKOWOŚCI ......... 164
1. Podstawowe założenia organizacji podsystemu gromadzenia danych ......... 164
2. Rola wewnętrznych dokumentów księgowych w organizacji podsystemu gromadzenia danych ............ 175
3. Zewnętrzne dokumenty księgowe ......... 180
4. Znaczenie dokumentów pozaksięgowych w organizacji podsystemu gromadzenia danych ......... 183
5. Klasyfikacja dokumentów ......... 185
6. Zasady organizacji emisji dokumentów ......... 189
7. Organizacja weryfikowania danych ......... 195
8. Organizacja tworzenia technicznych nośników danych ......... 199
9. Organizacja przekazywania nośników danych do przetwarzania ......... 203
V. ORGANIZACJA PODSYSTEMU PRZETWARZANIA DANYCH ......... 207
1. Podstawy organizacji podsystemu przetwarzania danych ......... 207
2. Zasada kompleksowości w organizacji przetwarzania danych ............ 215
3. Ogólne zasady działania najważniejszych typów maszyn do przetwarzania danych ......... 219
4. Organizacja programowania ......... 238
5. Zasady kodowania ......... 246
6. Zasady przyjmowania danych do przetwarzania ......... 250
7. Organizacja przetwarzania danych dla potrzeb rachunkowości ......... 254
8. Organizacja przetwarzania danych statystycznych i danych ewidencji operatywnej ......... 259
9. Organizacja przetwarzania danych planistycznych i normatywnych ......... 263
10. Otrzymywanie informacji ekonomicznej po pierwszym etapie przetwarzania danych ......... 270
11. Organizacja wtórnego przetwarzania informacji ekonomicznej ........ 276
VI. ORGANIZACJA PODSYSTEMU PREZENTACJI I WYKORZYSTYWANIA INFORMACJI EKONOMICZNEJ ......... 279
1. Ogólne założenia organizacji podsystemu prezentacji i wykorzystywania informacji ekonomicznej ......... 279
2. Zasady prezentacji informacji ekonomicznej ............ 281
3. Organizacja sprawozdawczości okresowej ......... 285
4. Organizacja interpretacji informacji ......... 291
5. Organizacja wykorzystywania informacji do analizy ekonomicznej ......... 294
6. Organizacja wykorzystywania informacji ekonomicznej do kontroli operatywnej ......... 298
7. Rola sprzężenia zwrotnego ......... 299
8. Organizacja sporządzania i przesyłania poleceń w ramach podsystemu prezentacji i wykorzystywania informacji ekonomicznej ......... 303
9. Problemy intensyfikacji w zakresie wykorzystywania informacji ekonomicznej ......... 306
VII. OGÓLNE ZASADY PROJEKTOWANIA SYSTEMU INFORMACJI EKONOMICZNEJ ......... 308
1. Istota i zakres systemu projektowania informacji ekonomicznej ......... 308
2. Rola rachunkowości w projektowaniu systemu ............ 313
3. Podstawowe zasady analizy przedsiębiorstwa jako obiektu projektowania ......... 314
4. Metoda badania potrzeb informacyjnych ......... 323
5. Metoda opracowania założeń do projektu systemu informacji ekonomicznej powiązanego z rachunkowością ......... 328
6. Metody opracowania projektu systemu informacji ekonomicznej ......... 336
7. Zagadnienia oceny efektywności zaprojektowanego systemu informacji ekonomicznej ......... 342

ZAKOŃCZENIE ......... 354
BIBLIOGRAFIA ......... 359
WYKAZ SCHEMATÓW ......... 369
---------------------------------------------------------------------------------------
Przedmowa ......... 5

Równolegle z wprowadzeniem postępu technicznego obserwuje się na całym świecie szybki rozwój metod organizacji i zarządzania przedsiębiorstwami. Punktem wyjścia tego rozwoju jest zwykle poważna rozbudowa systemu informacji ekonomicznej, co nastąpiło dzięki pokonaniu bariery pracochłonności w uzyskiwaniu szczegółowej informacji wewnętrznej w związku z szerokim zastosowaniem wydajnych maszyn do przetwarzania danych.
Niemałą rolę w postępie organizacyjnym odegrała także cybernetyka, która w ciągu ostatnich dziesięciu lat zaczęła w większym stopniu zajmować się zagadnieniami zarządzania przedsiębiorstwami.

System informacji ekonomicznej rozwija się obok rachunkowości przedsiębiorstw. W związku z tym wyłania się problem prawidłowego powiązania systemu informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie z obowiązującym systemem rachunkowości. System informacji ekonomicznej musi być zintegrowany z rachunkowością, podobnie zresztą jak z innymi rodzajami ewidencji gospodarczej.
Dotychczas rachunkowość służyła głównie jako środek ochrony mienia społecznego*, a także jako źródło okresowej kontroli i analizy ekonomicznej.

*Uwagi. Teraz służy głównie jako środek ochrony interesów fiskusa. Z.U.

Natomiast jej wykorzystywanie dla potrzeb operatywnego kierowania procesami gospodarczymi, zachodzącymi w przedsiębiorstwie, było często utrudnione, ponieważ nie wszystkie dane księgowe wpływały bieżąco do komórek zarządzania.

Uwagi
Utrudnienie wynikało także z tego, że znaczna część tych danych była dezinformująca, albo wręcz ewidentnie fałszywa. Trochę, wręcz humorystycznych tego przykładów, podaję na swojej stronie „konkretyzacja”. W kapitalizmie masowa dezinformacja, z przyczyn naturalnych, jest znacznie mniejsza niż za czasów „centralnego planowania”, tym niemniej jest jej jednak „dużo za dużo”. Doniesienia medialne o przeróżnych „przekrętach” księgowych i ich „niezauważaniu” przez audytorów badających „bilanse firm”, ostatnio – XXI wiek, są coraz częstsze. Prawie na pewno jest to tylko „wierzchołek góry lodowej”. Pomijając wątek kryminalny, a ściślej się wyrażając „balansowanie” na krawędzi prawa i obowiązujących zasad rachunkowości, dowodzi to po prostu wad przeformalizowanej a mało wnikliwej metodologii księgowości.
Obecne główne utrudnienie – pod kątem potrzeb operatywnego kierowania procesami gospodarczymi, zachodzącymi w przedsiębiorstwie – wynika z fiskalizacji systemu, kosztem braku czasu, i kwalifikacji, do szerszego wspierania zarządzania we własnej firmie. Wdrażanie rachunkowości zarządczej - controllingu, postępuje bardzo opornie. Rachunek kosztów z reguły jest zniekształcony. Chwilami gruntownie i bezmyślnie. Dobrze, gdy to jaskrawo widać „gołym okiem”. Gorzej, gdy widać tylko częściowo. Przykład branżowy: strona „mleczarstwo”.
Anonimus

Obecnie powstaje realna możliwość odpowiedniego rozbudowania rachunkowości i połączenia jej z systemem informacji ekonomicznej w ten sposób, aby służyła zarządzaniu przedsiębiorstwem.

Uwagi
Obecnie, tzn. teraz jest jeszcze lepsza realna możliwość... ale raczej, tak jak i poprzednio, niezbyt wykorzystana. Pozornie, aż trudno zrozumieć. Przecież firmy są teraz w pełni na „własnym garnuszku” i powinny być chyba bardzo zainteresowane. Niby są, ale tak za bardzo chyba nie wierzą w „rachunkowość” i „informację ekonomiczną”, jako narzędzia sprawnego zarządzania. Coś w tym jest! Nawet wiadomo co.
Z.U.).

Zastosowanie maszyn cyfrowych pozwala nie tylko na szybsze i sprawniejsze odzwierciedlanie operacji gospodarczych w rachunkowości, lecz także na przetwarzanie danych księgowych w połączeniu z danymi, pochodzącymi z innych źródeł.

Uwagi
Zastosowanie mikrokomputerów daje tu wielokrotnie większe możliwości pod warunkiem, że wezmą się za to ludzie znający się nie tylko na informatyce, lecz także na ekonomice, rachunkowości i nowoczesnym zarządzaniu, i to znający się nie tylko „ogólnoteoretycznie”, ale bardzo konkretnie, szczegółowo a zarazem kompleksowo i interdyscyplinarnie, w tym branżowo. Czy to jest już wreszcie oczywiste? Gdzie tacy są? Dlaczego, nie chcąc przyjąć tego do wiadomości, jednocześnie się dziwimy, że informatyzacja często rozczarowuje?
Z.U.).

Efektywność danych księgowych poważnie wzrasta po ich transformacji na konkretną informację ekonomiczną. Poza tym wartość praktyczna danych księgowych zwiększa się na skutek ich zintegrowania z danymi statystycznymi, danymi ewidencji operatywnej oraz z danymi planistycznymi. Dzięki temu staje się możliwe stosowanie w ramach funkcji zarządzania przedsiębiorstwem efektywnej, bieżącej kontroli ekonomicznej.

Uwagi
Była to iluzja, przynajmniej w odniesieniu do budownictwa i mleczarstwa, którą trochę omawiam na stronie „konkretyzacja”, i nie tylko... Ile z tej iluzji nadal pozostało? Znacznie mniej, bo przede wszystkim, w ramach oszczędności znacznie ograniczono samo planowanie i informację ekonomiczną, rozwijając w zamian „intuicję” „zarządzanie na oko”, „nos”, „czuj”, „widzimisię” itp. Poważnie: w metodach nie widzę zasadniczego przełomu, choć mamy teraz komputery, samodzielność, samofinansowanie i mniej powodów do „czarowania”. Nadal odnoszę wrażenie, że księgowość i nauki ekonomiczne pozostają daleko w tyle za rozwojem techniki i nauk ścisłych. Po prostu nie nadążają „za życiem”.
Anonimus.

Rachunkowość przedsiębiorstwa musi być zawsze podstawowym źródłem danych, z których składa się system informacji ekonomicznej, ponieważ w systemie rachunkowości stosuje się znaną co najmniej od 500 lat, niezawodną* metodę bilansową, zapewniającą realność i prawdziwość danych cyfrowych.

* Uwagi. Oj zawodną, bardzo ekonomicznie zawodną. Por. moje analizy na stronie „konkretyzacja”.
Anonimus.

Stąd wniosek, że w nowocześnie zorganizowanym przedsiębiorstwie socjalistycznym musi działać zintegrowany system informacji ekonomicznej, obejmujący między innymi rachunkowość jako autonomiczny system ewidencji gospodarczej. Powiązanie tych dwóch systemów jest konieczne i możliwe, chociaż trudne do zrealizowania. Wymaga ono głębokich studiów w przedsiębiorstwie i pewnej przebudowy systemu organizacji zarządzania.

Uwagi. W praktyce w pełni aktualne do dzisiaj, przynajmniej w najlepiej znanej mi branży. Naturalnie, trzeba tu także przebudować samą rachunkowość i uwzględnić co trzeba a można z samej mądrej nowoczesności. Anonimus

W ostatnim okresie zaczęły się ukazywać opracowania na temat informacji jako elementu cybernetyki. Prace te w przeważającej części pisane są przez matematyków i dlatego pomijają działający powszechnie system rachunkowości. Stąd powstają duże trudności wykorzystywania tych prac w praktycznej działalności gospodarczej przedsiębiorstw.
W książce autor podejmuje próbę zaprezentowania zasad budowy i funkcjonowania systemu informacji ekonomicznej w ścisłym powiązaniu z obowiązującym w przedsiębiorstwie systemem rachunkowości.
Przedstawiony w książce projekt systemu informacji ekonomicznej, powiązany z rachunkowością, opiera się na przykładach zaczerpniętych z przedsiębiorstw przemysłowych, w których problem ten jest bardzo istotny.
Książka jest przeznaczona zarówno dla teoretyków, zajmujących się zagadnieniami zarządzania i rachunkowości, jak i dla praktyków - pracowników służb ekonomicznych, finansowych i księgowych różnych przedsiębiorstw gospodarki uspołecznionej. Może ona zainteresować również słuchaczy wyższych szkół ekonomicznych i niektórych wydziałów politechnicznych.

Rozdział I
ISTOTA I ZADANIA INFORMACJI EKONOMICZNEJ ......... 9

1. Informacja jako pojęcie cybernetyczne ......... 9

Ogólne pojęcie informacji. Poznanie oraz właściwe określenie istoty informacji może mieć pewne znaczenie dla prawidłowego sformułowania założeń metodologicznych nauki o informacji ekonomicznej. Nauka światowa zaczęła zajmować się istotą informacji właściwie dopiero w okresie ostatniego dwudziestolecia w związku z rozwojem cybernetyki, systemów łączności oraz techniki obliczeniowej. Nic też dziwnego , że nie wykrystalizowały się do dziś jednolite, uznawane przez wszystkich, poglądy na istotę informacji. Zazwyczaj terminem „informacja” określamy wiadomość o czymś, zakomunikowanie czegoś, pouczenie. Łacińskie wyrażenie informatio – oznacza dosłownie wyobrażenie, wyjaśnienie, zawiadomienie. Informację można także ogólnie potraktować jako pewną treść przekazywaną w określonej formie przez nadawcę do jej odbiorcy.

Semantyczne aspekty informacji. Jednym z ważnych semantycznych aspektów informacji jest właściwe traktowanie istoty informacji w zależności od konkretnych warunków². Informacja w dziedzinie techniki musi być traktowana nieco inaczej niż np. w dziedzinie ekonomiki przedsiębiorstwa. Stąd powstają różnice metodologiczne między teorią informacji a nauką o budowie systemów informacji ekonomicznej w poszczególnych przedsiębiorstwach.

Informacja jako przedmiot badań cybernetyki. Transformowaniem oraz sterowaniem informacji zajmuje się cybernetyka. Twórca cybernetyki N. Wiener nazywa informacją „treść zaczerpniętą ze świata zewnętrznego w procesie naszego dostosowywania się do niego i przystosowywaniem się do niego naszych zmysłów”`. Z punktu widzenia cybernetyki można traktować informację jako czynnik wykorzystywany przez ludzi, organizmy żywe i maszyny do bardziej sprawnego, celowego działania.
Podstawowym przedmiotem badań cybernetyki jest ilość informacji oraz metody jej transformowania, czyli przekształcanie według ustalonych kryteriów w tym celu, aby można ją jak najefektywniej wykorzystać do sterowania. Dlatego też wytworzyła się osobna gałąź cybernetyki, zwana teorią informacji.
Teoria informacji, jako podstawowy element składowy cybernetyki, powstała na gruncie matematyki. Szczególnie interesujące są próby zastosowania teorii informacji do rozwiązywania problemów ekonomicznych.

Cybernetyczna charakterystyka informacji. Istnieje wiele cybernetycznych definicji informacji. Różnią się one między sobą nie tylko stopniem szczegółowości, lecz także charakterem elementów, na które trzeba położyć największy nacisk. (...)

Podstawowe cechy informacji jako pojęcia cybernetycznego
Cybernetyka właściwie nie zajmuje się treścią informacji. Interesuje ją jedynie ilość informacji oraz sposoby przesyłania i transformowania. (...)

2. Pojęcie informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie ......... 15

Poglądy na istotę informacji ekonomicznej. Problem istoty informacji ekonomicznej pojawia się w literaturze naukowej stosunkowo rzadko. Znacznie częściej mówi się o procesie powstawania informacji, o budowie systemów informacji ekonomicznej itp. Jest to wynikiem słabego zainteresowania metodami organizowania procesów informacyjnych w przedsiębiorstwie.
(...)
Informacja ekonomiczna a informacja w pojęciu cybernetyki
…
Podstawowe cechy informacji ekonomicznej
Jak wynika ze schematu 2, nadawcami informacji ekonomicznej są komórki operacyjne przedsiębiorstwa. W niektórych wypadkach dane mogą pochodzić z komórek zarządu, np. z działów planowania gospodarczego. Szczególną rolę odgrywają dane odzwierciedlające operacje gospodarcze, zwane tradycyjnie danymi księgowymi. (...)
3. Dane a informacja ekonomiczna ......... 28

Pojęcie danych w systemie informacji ekonomicznej.
…
Istota integracji danych. Przez integrację danych należy rozumieć ich wzajemne przenikanie i uzupełnianie się w ramach jednolitego, zwartego systemu informacji ekonomicznej, działającego w przedsiębiorstwie.
…
Rola danych w procesach gospodarczych. Nie ulega wątpliwości, że dane i informacja towarzyszą procesom technologicznym i ekonomicznym powstającym w przedsiębiorstwie, co podkreślają zarówno cybernetycy, jak i ekonomiści.
Procesy informacyjne i procesy gospodarcze w przedsiębiorstwie są ze sobą ściśle powiązane oraz wzajemnie uwarunkowane. Bez procesów technologicznych i ekonomicznych nie byłoby baz danych, które stanowią przecież ich wierne odbicie.*
…
* Dobrze by było, gdyby tak było. Szkopuł w tym, że niekoniecznie formalne bazy danych stanowią wierne odbicie procesów technologicznych i ekonomicznych. Ekonomista (zespół opracowujący informację), mający dobrze opanowane podejście interdyscyplinarne w konkretnych sprawach, powinien umieć przeprowadzić odpowiednią analizę (test) poprawności merytorycznej odpowiednich baz danych, i co trzeba – skorygować, albo przynajmniej omówić.
Anonimus

4. Istota nośników danych oraz nośników informacji ekonomicznej ......... 34

Pojęcie nośników
…
Nośniki pierwotnych danych
…
Techniczne nośniki danych
…
Nośniki a kodowanie danych
…
5. Klasyfikacja informacji ekonomicznej ......... 42

Pojęcie i zadania klasyfikacji
…
Kryteria klasyfikacji
…
6. Istota systemu informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie ......... 53

Poglądy na istotę systemu informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie.
W literaturze fachowej, krajowej i zagranicznej, nie wykrystalizował się jeszcze jednolity pogląd na istotę systemu informacji ekonomicznej. Termin ten jest pojmowany różnie. (...)

Określenie istoty systemu informacji ekonomicznej.
Biorąc pod uwagę faktyczny stan rzeczy oraz uwzględniając poglądy istniejące w literaturze fachowej, można podjąć próbę nowego, bardziej precyzyjnego sformułowania istoty systemu informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie. System informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie stanowi uporządkowany zbiór elementów informacji ekonomicznej, gromadzonych, przetwarzanych i prezentowanych w przekrojach odpowiadających potrzebom zarządzania przedsiębiorstwem.

Uwagi
Wg mnie, istotą systemu informacji ekonomicznej nie tylko w przedsiębiorstwie ale w ogóle w Polsce tamtego czasu, była powierzchowność, instrumentalizacja i retuszowanie rzeczywistości. Rzecz w tym – także moim zdaniem – że nie były to tylko problemy typu politycznego, dodatkowo skomplikowane problemami centralnego sterowania gospodarką, ale także problemy samej sztuki ekonomicznej, która, po prostu nie nadążała...
W tamtym czasie wydawało mi się, że wystarczy trochę odwagi cywilnej, żeby głośno (pomimo utrudnień) i rozsądnie o tym mówić, a wreszcie, do kogo trzeba, to dotrze i coś się zmieni.
Z perspektywy czasu widzę, że byłem niepoprawnym optymistą, ale także, że jednak minimalne szanse były, i że nawet niewielkie ich wykorzystanie, chyba wpłynęło by korzystnie na późniejszą transformację, przynajmniej w jakimś ograniczonym zakresie.
Anonimus

Główne cechy systemu informacji ekonomicznej.
Do najważniejszych cech systemu informacji ekonomicznej zalicza się:
a) bezwzględne powiązania systemu informacji ekonomicznej z systemem zarządzania przedsiębiorstwem,
b) realizowanie zasady integracji i kompleksowości elementów informacji,
c) zachowanie określonego, specyficznego przebiegu procesu informacji,
d) istnienie podsystemów informacji.

Odmiany systemu informacji ekonomicznej.
Ogólnie można wyróżnić systemy informacji ekonomicznej proste i złożone. Cechą charakterystyczną prostego systemu informacji ekonomicznej jest to, że dane źródłowe nie podlegają przetwarzaniu na dane zagregowane. Przy tym systemie przeważa rejestracja i proste klasyfikowanie danych.
Złożony system informacji ekonomicznej odznacza się pełną transformacją danych... W systemie złożonym dane źródłowe podlegają nieraz całkowitej zmianie przez zastosowanie różnego rodzaju przeliczeń, obliczeń, agregacji, dezagregacji danych. W wyniku przetwarzania danych uzyskuje się informację wykorzystywaną bezpośrednio do celów zarządzania.
(...)

7. Zasada informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie socjalistycznym ......... 61

Informacja ekonomiczna w gospodarce socjalistycznej. Uspołecznienie środków produkcji stworzyło możliwości lepszego, bardziej racjonalnego wykorzystania sił produkcyjnych kraju i przyspieszenia jego rozwoju gospodarczego. Zastosowanie planowania w skali całej gospodarki narodowej, co jest możliwe jedynie w warunkach ustroju socjalistycznego, przyczyniło się do likwidacji dysproporcji w rozwoju poszczególnych gałęzi przemysłu i do szybkiego rozwoju gospodarczego.
W gospodarce socjalistycznej istnieją korzystne warunki do stosowania najnowszych metod zarządzania przedsiębiorstwami. (...)
Nieodzownym warunkiem usprawnienia organizacji zarządzania jest niewątpliwie prawidłowo i sprawnie funkcjonujący system informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwach. (...)

Zadania informacji ekonomicznej jako instrumentu zarządzania przedsiębiorstwem.
…
Ustalanie prognoz gospodarczych za pomocą informacji ekonomicznej.
…

Rozdział II
ZASADY BUDOWY SYSTEMU INFORMACJI EKONOMICZNEJ W POWIĄZANIU Z RACHUNKOWOŚCIĄ ......... 75

1. Ogólne zasady powiązania systemu informacji ekonomicznej z procesami gospodarczymi ......... 75
…
2. Powiązanie systemu zarządzania z systemem informacji ekonomicznej ......... 88
…
3. Podstawowe założenia budowy systemu informacji ekonomicznej powiązanego z rachunkowością ......... 95
…
4. Planowe kierowanie strumieniami danych jako funkcja systemu informacji ekonomicznej ......... 116
…
5. Przetwarzanie danych jako centralne zagadnienie budowy systemu informacji ekonomicznej ......... 122

Istota przetwarzania danych.
...
Główne cech procesu przetwarzania danych.
...
Zagadnienia techniczne w przetwarzaniu danych.
...
Problemy organizacji przetwarzania danych.
...
Konieczność stworzenia warunków do funkcjonowania podsystemu przetwarzania danych.
...
Bezpośrednia wzajemna zależność systemu informacji ekonomicznej i sposobu rozwiązania zagadnienia przetwarzania danych.
...

6. Elementy powiązania systemu informacji ekonomicznej z rachunkowością przedsiębiorstwa ......... 130

Ogólne zagadnienia powiązania systemu informacji ekonomicznej z rachunkowością. Problemy integracji systemu rachunkowości ekonomicznej i rachunkowości nie zostały dotychczas opracowane ani w polskiej, ani zagranicznej literaturze fachowej. Jest to o tyle dziwne, że przecież w praktyce oba te systemy funkcjonują równocześnie w każdym przedsiębiorstwie.
(...)
Główne punkty styku informacji z rachunkowością.
(...)
Podstawowe zasady wykorzystywania dokumentacji księgowej w systemie informacji ekonomicznej.
(...)

Na marginesie
Niemal wszystkie znane mi osobiście i nieosobiście firny, po roku 1989 zaniechały formalnego, systematycznego opracowywania informacji ekonomicznej, traktując ją jako bezużyteczną. Później niektóre z nich próbowały ją reaktywować, jednak zdecydowany opór przed rachunkowością zarządczą i controllingiem oraz usunięciem branżowych zniekształceń kosztów, w powiązaniu ze słabą wiedzą ekonomiczną, praktycznie to uniemożliwił, znowu pokazując małą użyteczność (a jak mogło być inaczej!). W systemach informatycznych, nie przejmując się specjalnie poprawnością danych źródłowych, ani merytoryczną poprawnością całej organizacji ich ewidencjonowania, zbierania, grupowania, integracji, przetwarzania, analizowania itd., nie jest aż tak bardzo trudno opracować (zlecić opracowanie) technicznie formalnie poprawnego systemu, nawet integrującego wszystko, tylko po co? Poza kosztowną dezinformacją możemy sobie jeszcze dodatkowo zafundować przyzwyczajenia pracowników do wadliwych rozwiązań, z dodatkowym kłopotem ich „odkręcania”, gdy system zaczniemy później poprawiać.
Temat bliżej naświetlony pod poz. 22 prezentowanej literatury.
Anonimus

Rozdział III
RACHUNKOWOŚĆ JAKO PODSTAWOWY OBIEKT INTEGRACJI W SYSTEMIE INFORMACJI EKONOMICZNEJ ......... 138

1. Specyficzne cechy rachunkowości jako podstawowego źródła informacji ekonomicznej ......... 138

Rachunkowość jako źródło informacji ekonomicznej

Jak wykazują badania, przeprowadzone w przedsiębiorstwach radzieckich, udział poszczególnych źródeł w informacji ekonomicznej kształtuje się następująco¹:
- Rachunkowość 42%
- Statystyka ekonomiczna 15%
- Planowanie 14%
- Analiza ekonomiczna 12%
- Ewidencja operatywna 9%
- Normowanie 8%

W polskich przedsiębiorstwach udział danych księgowych w informacji ekonomicznej jest jeszcze wyższy.
...
Realność danych księgowych.

Jedną z podstawowych cech rachunkowości jest dostarczanie danych realnych, w pełni zweryfikowanych. W systemie rachunkowości realizacja tej zasady została doprowadzona do perfekcji.

Uwagi: tylko do formalnej perfekcji. Z merytoryczną nadal jest źle. Nawet tzw. „rachunkowość kreatywna”, znana z afer, wcale nie wskazuje na perfekcję, tylko na „tupet” stosujących i „oportunizm”, jeśli nie podejrzewać czegoś gorszego, tradycyjnie kontrolujących.
Anonimus)

Wpływa na to przede wszystkim stosowanie znanej od wielu lat* metody bilansowej (podwójnego zapisu), dzięki czemu może funkcjonować samokontrola.

*Co najmniej ośmiuset; dopracował i rozpowszechnił jednak dopiero Luca Pacioli około pięćset lat temu. To, co wystarczało kilkaset lat temu, głównie zresztą w handlu, może już nie wystarczać dzisiaj, gdy wiedza ludzka o gospodarce jakby „trochę” się rozwinęła.
Anonimus

Nie ma dziś przedsiębiorstwa, które nie prowadziłoby rachunkowości opartej na metodzie bilansowej.
(Jakieś tam odmiany księgowości rejestrowej, z niezbyt konsekwentną zasadą podwójnego zapisu, gdzieniegdzie zachowały się niemal do połowy lat dziewięćdziesiątych. Anonimus.)
Występująca niekiedy w okresie przedwojennym tzw. księgowość pojedyncza została całkowicie wyrugowana z życia gospodarczego.
Na wiarygodność danych księgowych wpływa także szeroko rozbudowany system kontroli wewnętrznej. Dokładnej kontroli formalnej, rachunkowej i merytorycznej podlegają dokumenty księgowe, stanowiące podstawę zapisu na kontach. Wewnętrzna kontrola finansowo-księgowa jest realizowana jako kontrola wstępna i bieżąca, natomiast kontrola następna jest przeprowadzana jako kontrola dokumentalna przez jednostki nadrzędne (zjednoczenie, NIK, inspektorat kontrolno-rewizyjny, bank itp.). Do zakresu kontroli wewnętrznej zalicza się również inwentaryzację ciągłą i okresową składników majątkowych przedsiębiorstwa, dzięki czemu następuje pełna weryfikacja sald kont bilansowych. Dodatkowym elementem kontroli wewnętrznej jest okresowe uzgadnianie analitycznych zapisów księgowych z zapisami na kontach syntetycznych. Skontrolowane w ten sposób dane księgowe stanowią podstawę rozliczeń z osobami materialnie odpowiedzialnymi za majątek przedsiębiorstwa (z kasjerami, magazynierami itp.).

Jak z tego wynika, dostarczane przez rachunkowość dane mogą być traktowane jako całkowicie realne, co ma duże znaczenie dla budowy systemu informacji ekonomicznej. *
...............................................................................................................

* Komentarz

Proszę wybaczyć, że mój komentarz jest obszerniejszy od przytoczonego fragmentu. Po prostu, argumentacja zawarta w tym fragmencie jest bardzo dobrze znana, późniejsze poglądy, dość krytyczne, oparte na rachunkowości zarządczej i controllingu, są wprawdzie mniej powszechnie znane, ale nie ma trudności z dostępem do odpowiedniej literatury; natomiast to, co ja rozwijam w podejściu konkretyzacyjnym, opartym na wszechstronnej znajomości istotnych branżowych szczegółów, jest w ogólnej praktyce zaledwie trochę sobie uświadamiane, dokładniej znane tylko nielicznym, a publicznie - raczej na te tematy się nie dyskutuje.

Uwagi

Pierwsza

Rachunkowość jako źródło informacji ekonomicznej jest w pełni wiarygodna - pomijam wyjątki - tylko pod pewnym kątem formalnym i tylko w takim zakresie, który wynika z niej bezpośrednio: „winien – ma”, nic więcej. Natomiast wszelkie bezkrytyczne wyciąganie wniosków pośrednich, z prawdziwości „winien – ma”, bez ich sprawdzenia metodami konfrontacyjnymi, jest w informacji ekonomicznej niedopuszczalne, choć powszechnie praktykowane.
Opisałem to dość dokładnie, ograniczając się do paru branż, na stronie „konkretyzacja”, podając przykłady zarówno powszechnych celowych „retuszów” danych jak i zwyczajnej bezinteresownej dezinformacji, wynikającej z rutynowych przyzwyczajeń i konformistycznych zachowań.
Powtarzam jeszcze raz: jeśli tylko będą odpowiednie dokumenty, będzie się zgadzało „winien – ma” i nikt upoważniony tego formalnie nie zakwestionuje, rachunkowość uzna to służbowo za prawdę, choć niesłużbowo może się orientować, że to niewiele ma wspólnego z obiektywną prawdą, jest to rzecz fizycznie niemożliwa, wynikająca z czyjegoś ułatwiania sobie życia, pomyłek itp.
Tak było „zawsze”, tak jest i dzisiaj, choć oczywiście w zupełnie innym wymiarze i w innych zakresach, niż w okresie „radosnej twórczości statystycznej” realnego socjalizmu. Pełne wprowadzenie metod konfrontacyjnych do zbadania wiarygodności „wiarygodnych” ale wzajemnie się wykluczających danych, sygnalizowane na moich stronach, jest w rachunkowości nie do końca możliwe (nie ma też i takiego obowiązku). Natomiast informacja ekonomiczna, zanim zacznie coś przetwarzać, powinna jednak takimi metodami się posłużyć, bo inaczej grozi jej to, że będzie błędna. Oczywiście, informacja ekonomiczna też prawie zawsze takimi metodami się nie posługuje, bo też nie ma takiego formalnego obowiązku, i, mówiąc wprost, tak łatwiej, szybciej, wygodniej, i tak „powszechnie przyjęte”. Ona wierzy rachunkowości i statystyce, która, też w znacznej mierze oparta jest na rachunkowości, i podobnie jak i rachunkowość jest „perfekcyjna”. W czasach, gdy Autor pisał niniejszą książkę zauważono, że „rachunkowość nie ma czasu na analizę”, „statystyka wierzy”, powołano więc służby ekonomiczne, które, mając czas, miały analizować. Co z tego wyszło? Ja zauważyłem, w praktyce, wyszły głównie „sterty makulatury”, bo „ekonomiści też wierzyli” i w bardzo wyrafinowany naukowy lub urzędowy sposób perfekcyjnie przetwarzali „śmieci”.

Druga

Chyba w całym okresie realnego socjalizmu istniał powszechny obyczaj nie tylko manipulowania danymi, lecz także ich „poprawiania”, tak aby do czegoś pasowały, i to nie tylko „poprawiania” sprawozdań wstępnych, czasami szacunkowych, ale także ostatecznych, bilansowych. Też to fragmentarycznie opisałem, i gdyby tak „sprowokować” praktyków, zapewne byliby w stanie moje relacje bardzo mocno uzupełnić i to o zjawiska masowe, a nie jakieś tam indywidualne wyczyny.
Niedostatki sztuki rachunkowości i informacji ekonomicznej, które tego nie rozpoznały i temu nie zapobiegły, są wg mnie oczywiste. Nie mam jednak do końca wyrobionego poglądu, czy analiza przeszłości będzie tu miała większe znaczenie na przyszłość. Po prostu warunki mocno się zmieniły. Z drugiej strony są jednak i pewne podobieństwa: w dużych organizacjach, szczególnie mających swoje filie i oddziały, własność też jest trochę „taka nijaka”; zresztą nie tylko w dużych. Właściciele - podobnie jak w socjalizmie - mają ograniczone możliwości panowania nad zarządzaniem, naczelny zarząd, niemal jak w socjalizmie, posługuje się głównie różnymi syntetycznymi miernikami, lub wpada w drugą skrajność - lekceważy mierniki skupiając się na zarządzaniu techniczno-handlowym, czyli... rodzą się pewne wątpliwości, czy jednak nie przyjrzeć się uważniej, gdzie mogą tkwić potencjalne przyczyny błędów, czy nawet działań celowych, i jak im zapobiegać.

Trzecia

Teraźniejszość. Wady tradycyjnego rachunku kosztów są już chyba tak oczywiste, że w ogóle nie ma się co nad nimi rozwodzić. Miała coś tu poprawić zmieniona ustawa o rachunkowości, obowiązująca od 2002 roku. Na ile poprawiła? Na ile ją „wymanewrowano”?
Inna rzecz, jakim cudem jest nadal tylu głównych księgowych, do których to w ogóle nie dociera, i tylu szefów firm, którzy problemu nie zauważają?
Pada jednak pytanie, czy dotychczasowe kierunki rozwoju rachunkowości zarządczej i controllingu gwarantują pełną poprawność danych do przetwarzania w informacji ekonomicznej? Ja osobiście mam tu zasadnicze wątpliwości: po prostu rachunkowość z samej swojej istoty może być tylko źródłem materiałów do analizy i informacji, a nie bezkrytycznego przetwarzania, bez uprzedniego przeanalizowania ich poprawności merytorycznej. Mówiąc krótko: nie ta wiedza licznego personelu, nie to podejście, nie ta elastyczność postępowania, nie te przepisy, nie te zasady. W informacji ekonomicznej są jednak dużo większe możliwości dociekania prawdy, choć z tą wiedzą też raczej „nie za bardzo...”.

Krótko. Rozliczne przyczyny zniekształceń i sposoby ich uniknięcia zacząłem już markować na swojej stronie branżowej „mleczarstwo”. Najprostszy, elementarny przykład: jednostkowe koszty materiałów bezpośrednich na poszczególnych asortymentach. Kto, znający się na rzeczy, skorzysta z mojego wzoru informacji i wydrukuje sobie - lub obejrzy na ekranie - jak kształtują się koszty jednostkowe materiałów bezpośrednich w poszczególnych miesiącach, to z miejsca zauważy, że często występują 'skokowe' zaskakujące zmiany, nie wynikające wcale z ruchu cen (czasami mogą wchodzić w grę zapasy, inny dostawca itp.), które, po bliższym przyjrzeniu się, okazują się zazwyczaj niczym innym jak najzwyklejszymi „przekrętami”, bo ktoś tworząc dokumentację, zestawienia lub ewidencję, coś tam sobie uprościł, scalił lub odwrotnie, zwyczajnie się pomylił w dekretacji, albo coś tam „wykombinował”. Okażą się zazwyczaj jedynie wtedy, gdy nie ufamy ślepo rachunkowości, tylko wprowadzimy system, który konfrontacyjnie będzie rozbieżne dane wychwytywał, a my sami znamy się na tyle, aby je ocenić, i dojść, które są prawdziwe.
Czy to istotne? Po prostu te nie wykryte „błędne rozbieżności” najnormalniej w świecie dadzą nam w efekcie końcowym fałszywy obraz rentowności, naturalnie wtedy, jak będą to rozbieżności istotne.
Gdyby to jednak wszystko było tak proste i tylko tak istotne, jak analiza kosztów materiałów bezpośrednich! Niestety! Przeważnie jest dużo trudniej, istotniej i gorzej.

Najgorsze zaś jest to, że skutki tych „rachunkowych przekrętów kosztów” znaczna część zarządzających „starszej daty”, jakby w ogóle nie chce zrozumieć, tak jakby na siłę szukała usprawiedliwienia do tego, żeby nie zmieniać swoich ugruntowanych przyzwyczajeń:
- „Cóż z tego, że część kosztów, na jednych wyrobach jest zaniżona, a na drugich, o to samo, zawyżona? Przecież, w sumie, wynik ogółem przez to się nie zmieni!”.
- „Że co, że tu chodzi nie o przeszłość ale o przyszłość, trafny wybór, trafne planowanie (także inwestycji), trafną motywację? A co kto wie o przyszłości? Wszystko stale się zmienia. O wszystkim decyduje rynek. Ode mnie niewiele zależy. Ja nic nie mogę. Po co mam jeszcze tracić czas i pieniądze na jakieś tam analizy, planowanie, informacje, motywację i inną biurokrację?”.

W pewnym sensie można zrozumieć tak rozumujących i postępujących. Oni po prostu tak zawsze robili i trudno się im zmienić. Gdyby pracowali na swoim – „pal ich sześć”. Jeśli jakoś się swoich własnych firm dorobili, nie nasza sprawa, że nieudolnie nimi zarządzają. Gdy jednak nie pracują na swoim, uparte nieuctwo, maskowane „stosunkami” i „robieniem dobrego wrażenia”, wygląda zupełnie inaczej. Najwyższy czas, żeby właściciele i społeczeństwo zaczęli wreszcie skutecznie robić z tym porządek.
Anonimus
----------
Na marginesie

W mediach ostatnio jest dość głośno o nagłych, zaskakujących bankructwach znanych firm, roli w tym „twórczości księgowej” – tzw. „kreatywnej księgowości”, o przeróżnych technikach ukrywania zysku, wyprowadzania „w pole” Skarbu Państwa i klientów. Ja wynika z opisów, stosowane techniki „matactwa” nie są specjalnie wyrafinowane, podobnie jak nie były specjalnie wyrafinowane stosowane techniki „retuszowania danych” w okresie realnego socjalizmu.
Jak się ma do tego „wiarygodna księgowość”? Czy naprawdę były i są to tylko incydentalne, nie mające większego znaczenia, przypadki? Czy naprawdę „pole do popisu” ma tu tylko prokurator i ewentualnie jakieś „ciało” ds. etyki zawodowej? Czy naprawdę nic już nie można zrobić, żeby techniki kontroli i analiz były zwyczajnie mądrzejsze, zamiast „ślepo” ufać dotychczasowym procedurom? Jak się do tego wszystkiego mają „doskonałe narzędzia pracy ekonomistów i finansistów”, poparte „super doskonałymi technikami informatycznymi”?
Anonimus
..............................................................................................................
================================================
Literatura | Strona główna | Konkretyzacja | Mleczarstwo |