Praca zbiorowa.  Autorzy:

Romuald Bauer, Janusz Beksiak, Ludwik Biliński, Władysława Czech, Stefan Dulski, Andrzej K. Koźmiński, Urszula Libura, Zdzisława Marcinkowska, Sergiusz Nikołajczuk, Stanisław Nowacki, Helena Rębacz, Bazyli Samojlik, Andrzej Wernik

Ekonomia polityczna socjalizmu
 
Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
     Cytuję wybrane fragmenty (Strona w budowie). Być może – a raczej prawie na pewno - dodam także trochę uwag pod kątem znanej mi i widzianej „oddolnie” praktyki, z pewnym, o ile to będzie celowe, w  odpowiednich miejscach,  nawiązaniem do dnia dzisiejszego.  Uwagi będą wyróżnione inną czcionką oraz inicjałami „Z.U.” lub  pseudonimem „Anonimus” (tymczasowo mogę się ograniczyć tylko do zasygnalizowania uwag znakiem „* ”).
     Może się i mylę, ale wydaje mi się, że  biurokracja, chwilami bardzo głupia biurokracja w kierowaniu scentralizowaną gospodarką socjalistyczną, w jakiejś mierze była skutkiem niedopracowania przez teorię i praktykę jakichś porządnych zasad analityczno/kontrolnych.         
     Czy takie dopracowanie, w skali całego państwa, było w ogóle możliwe: nie wiem. Wiem tylko, niemal na pewno, że specjalnie chyba się nie starano, jakby nie rozumiejąc albo lekceważąc problem, a sygnalizujących go, traktując jako coś w rodzaju „nawiedzonych”. 
Przypuszczam, że za bardzo się zasugerowano sprawnością narzędzi ekonomicznych w gospodarce rynkowej, zapominając, iż u nas są zupełnie inne warunki, i  że nawet bardzo praworządni zostaną niemal zmuszeni do „pozorowania/czarowania i obchodzenia”, jeśli uznają, że z władzą inaczej nie można, i wtedy,  te, bardzo sprawne narzędzia, będą bardzo sprawnie przetwarzały planistyczno/analityczną sieczkę, doprowadzając często do bezsensownych, szkodliwych decyzji (czy rzeczywiście  było to aż tak trudne do zrozumienia?)   
     Moje uwagi, wnoszone na tej stronie, dla nie znających praktycznie zagadnień, będą bardziej zrozumiałe, gdy najpierw zapoznają się przynajmniej ze stronami: „konkretyzacja”,  „infek” (poz. 68 prezentowanej literatury)  i „Credo”.
     Inna rzecz, że i w gospodarce rynkowej narzędzia ekonomiczne wcale nie są aż tak sprawne, jak mi się kiedyś wydawało. Za to zdecydowanie są  lepsze warunki do wykorzystania  wiedzy dla indywidualnych celów, z tym, że, niestety, także zbyt łatwo metodami niezbyt etycznymi. W pewnym sensie przypomina mi to „negatywne dostosowanie się” społeczeństwa do gospodarki socjalistycznej. Czy nie można temu skuteczniej zapobiegać? 
     W podsumowaniu prezentacji zamierzam również nieco szerzej nawiązać do zagadnień makroekonomicznych i politycznych. W tym jednak wypadku, nie jako praktyk, który zna lekceważone szczegóły, uchodzące zazwyczaj uwadze wyżej postawionych w hierarchii, lecz jako obywatel, który analizuje... i przynajmniej stara się myśleć nie tylko w kategoriach egoistycznych, i nie tylko na pokaz.   
Anonimus

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Spis  Treści
Wstęp   ………   11
Część  I
Socjalistyczny system gospodarki narodowej
Rozdział 1.  Proces powstawania gospodarki socjalistycznej   ………   19
1.  Przejście do socjalizmu jako prawidłowość rozwoju historycznego   ……..   19
2.  Powstawanie socjalistycznego sposobu produkcji   ………   22
3.  Główne kierunki rozwoju w okresie przejściowym   ………   24
Rozdział 2.  Cele socjalistycznego systemu społeczno-gospodarczego   ………   29
1.  Cele społeczeństwa socjalistycznego   ……..   29
2.  Cele działalności gospodarczej   ………   30
3.  Preferencje ogólnospołeczne i indywidualne   ………   32
Rozdział 3.  Organizacja produkcji społecznej   ………   35
Rozdział 4.  Zasady podziału   ………   39
1.  Zasada podziału   ……..   39
2.  Konsumpcja zbiorowa   ………   40
3.  Konsumpcja indywidualna   ………   42
Część  II
Zagadnienia wzrostu gospodarczego
Rozdział 5.  Proces reprodukcji społecznej  ………   45
1.  Schemat powiązań w produkcji społecznej   ……..   45
2.  Jedność i ciągłość produkcji społecznej. Dochód narodowy   ………   48
Rozdział 6.  Program wzrostu i warunki jego wyboru   ………   52
1.  Pojecie programu wzrostu. Modele wzrostu   ……..   52
2.  Kryteria wyboru programu   ………   59
3.  Ograniczenia swobody wyboru programu   ………   61
-  Ograniczenia programu wynikające z technicznych właściwości aparatu wytwórczego   ………   61
-  Ograniczenia wynikające z czynników niezależnych   ………   63
-  Bariera inflacyjna   ………   65 
Rozdział 7.  Wybór metod wytwarzania   ………   69
1.  Metody wytwarzania   ……..   70
2.  Warunki i zasady wyboru   ………   72
Rozdział 8.  Zmiana programu wzrostu   ………   80
1.  Kontynuacja i zmiana programu   ……..   80
2.  Niepodzielność społecznego procesu produkcji jako ograniczenie swobody zmiany programu    ………   81
3.  Społeczne koszty zmiany programu wzrostu   ………   83
-  Dwa rodzaje kosztów   ………   83
-  Zjawisko odroczonego efektu   ………   85
4.  Zmiana programu wzrostu a wybór metod wytwarzania   ………   88
 Rozdział 9.  Planowanie perspektywiczne   ………   91
1.  Plan gospodarczy. Decyzje i przewidywania   ……..   91
2.  Dwa toki procesu planowania   ………   92
-  Zadania i narzędzia planowania perspektywicznego   ………   92
-  Horyzont czasowy   ………   95
-  Zakres planu perspektywicznego i operatywnego  ……..   96
Dodatek do części  II.  Wzrost gospodarczy Polski w latach 1946 – 1969   ………   98
1.  Zmiany  podstawowych wielkości w procesie wzrostu   ………   99
-  Zatrudnienie i inwestycje   ……..   99
-  Dochód narodowy i konsumpcja   ………   104
2.  Zmiany programu wzrostu gospodarczego   ………   108
Część  III
Rachunek ekonomiczny i planowanie
Rozdział 10.  Rachunek ekonomiczny   ………   113
1.  Pojęcie rachunku ekonomicznego   ……..   113
2.  Kto prowadzi rachunek ekonomiczny w różnych systemach gospodarki społecznej   ………   116
3.  Zakres przedmiotowy rachunku ekonomicznego   ………   117
4.  Typy rachunku ekonomicznego   ………   119
5.  Rachunek ekonomiczny bezpośredni   ………   123
Dodatek A.  Zasada technicznej efektywności produkcji   ………   127
1.  Funkcja produkcji i produkcyjność krańcowa   ………   128
2.  Krańcowa stopa substytucji   ………   131
3.  Zasada technicznej efektywności   ………   134
Dodatek B.  Narzędzia rachunku pośredniego   ………   140
1.  Koszty produkcji   ………   141
2.  Punkt równowagi przedsiębiorstwa   ………   143
3.  Zasada jednej ceny i pełnego rachunku kosztów   ………   144
4.  Stopa procentowa jako cena zasobów. Efektywność inwestycji   ………   145
Rozdział 11.  Bilansowanie gospodarki narodowej   ………   150
1.  Dopuszczalny wariant planu   ……..   150
2.  „Metoda bilansowa”   ………   153
3.  Zasady i metody bilansowania   ………   156
Rozdział 12.  Zasady wyboru planu   ………   159
1.  Decyzje   ……..   159
2.  Decyzje o wymianie z zagranicą   ………   166
3.  Decyzje inwestycyjne   ………   170
Rozdział 13.  Planowanie konsumpcji   ………   176
1.  Aktywna polityka konsumpcji   ……..   176
2.  Plan i wzorzec konsumpcji   ………   178
3.  Handel w gospodarce socjalistycznej   ………   179
-  Usługi handlowe   ………   179
-  Planowanie działalności handlowej   ………   182
Rozdział 14.  Projektowanie ekonomiczne   ………   184
1.  Rola jednostek projektujących w procesie budowy planu   ……..   184
2.  Informacja techniczna   ………   187
3.  Informacja planistyczna   ………   188
4.  Zawartość systemu informacji planistycznej   ………   195
5.  Projektowanie i wykonywanie planu   ………   198
Część  IV
Ekonomiczne narzędzia zarządzania
Rozdział 15.  System zarządzania gospodarką narodową  ………   201
1.  System zarządzania   ……..   201
2.  Struktura organizacyjna systemu zarządzania   ………   203
3.  Narzędzia zarządzania   ………   204
-  Nakazy   ………   205
-  Parametryczne narzędzia zarządzania   ………   205
-  Pieniądz   ………   207
4.  Funkcje systemu zarządzania   ………   208
Rozdział 16.  Rachunek ekonomiczny przedsiębiorstwa  ………   211
1.  Zasady rachunku   ……..   211
2.  Równowaga przedsiębiorstwa   ………   214
-  Punkt równowagi przy mierniku: zysk globalny   ………   215
-  Punkt równowagi przy mierniku:  rentowność   ……..   217
-  Punkt równowagi przy mierniku:  minimalizacja kosztów przeciętnych   ………   219
-  Punkt równowagi przy mierniku:  stopa zysku   ………   219
-  Punkt równowagi przy mierniku:  produkcja netto   ………   220
3.  Systemy parametryczno-nakazowe. Złożone systemy rachunku   ………   222
-  System parametryczno-nakazowy   ………   222 
-  Złożone systemy rachunku   ………   224
Rozdział 17.  System zasilania  ………   226
1.  Zasoby w przedsiębiorstwie   ……..   226
2.  Pieniądz w systemie zasilania………   230
3.  Formy zasilania   ………   232
-  Zasilanie in natura i zasilanie pieniężne   ………   232
-  Wewnętrzne i zewnętrzne zasilanie pieniężne   ………   233
-  Rola kredytu bankowego w zasilaniu   ………   236
4.  Zasady zasilania. Sprzężenie systemu rachunku i zasilania   ………   237
Rozdział 18.  System pobudzania  ………   240
1.  Składniki systemu pobudzania   ……..   240
2.  Personel kierowniczy i personel wykonawczy   ………   241
3.  Bodźce w sferze pracy kierowniczej   ………   242
-  Bodźce skodyfikowane i uznaniowe   ………   243
-  Bodźce syntetyczne i wyspecjalizowane   ………   245
-  Proste i złożone systemy pobudzania   ………   245
4.  Bodźce dla pracowników wykonawczych   ………   247
5.  Warunki skuteczności systemu pobudzania   ………   251
Rozdział 19.  Zarządzanie przedsiębiorstwami  ………   253
1.  Ceny jako parametry   ……..   253
2.  Złożone systemy zarządzania   ………   257
3.  Zarządzanie za pomocą narzędzi niecenowych   ………   260
4.  Horyzont czasowy rachunku ekonomicznego przedsiębiorstwa   ………   263
Rozdział 20.  Kierowanie produkcją  ………   265
1.  Powiązania poziome   ……..   266
2.  Zasady kształtowania cen   ………   272
-  Jeden czy wiele układów cen?   ………   272
-  Problem różnych szans   ………   274
-  Zmiany cen   ………   278
3.  Zmiany systemu zarządzania   ………   280
-  Centralizacja i decentralizacja zarządzania   ………   281
-  Jednolity czy zróżnicowany system zarządzania?   ………   286
-  Sposoby dokonywania zmian systemu zarządzania   ………   287
Rozdział 21.  Kierowanie konsumpcją  ………   289
1.  Rynek dóbr konsumpcyjnych   ……..   289
2.  Narzędzia oddziaływania na konsumentów   ………   290
-  Ceny i dochody   ………   290
-  Rodzaje usług handlowych   ………   296
3.  Zarządzanie przedsiębiorstwem handlowym   ………   298
-  Kierowanie realizacją wzorca konsumpcji dóbr rzeczowych   ………   298
-  Kierowanie realizacją wzorca usług   ………   301
Część  V
Równowaga gospodarcza  
Rozdział 22.  Równowaga w sferze produkcji  ………   305
1.  Pojęcie równowagi   ……..   305
2.  Przyczyny braku równowagi w sferze produkcji   ………   308
3.  Równowaga w sferze działalności inwestycyjnej   ………   314
Rozdział 23.  Rynek producenta i jego wpływ na system zarządzania  ………   317
1.  Mechanizm rynku producenta   ……..   317
2.  Konsekwencje rynku producenta   ………   319
Rozdział 24.  Środki przeciwdziałające nierównowadze w sferze produkcji  ………   326
1.  Rodzaje środków przeciwdziałających nierównowadze   ……..   326
2.  Hamulec pieniężny   ………   328
Rozdział 25.  Równowaga rynku dóbr konsumpcyjnych  ………   332
1.  Warunki  równowagi   ……..   332
2.  Źródła inflacji   ………   335
3.  Przejawy i skutki nierównowagi   ………   339
Rozdział 26.  Polityka antyinflacyjna w sferze konsumpcji  ………   346
1.  Cel i środki polityki antyinflacyjnej   ……..   346
2.  Długofalowa polityka antyinflacyjna   ………   348
3.  Środki bieżącego równoważenia rynku   ………   350
Część  VI
Społeczne warunki i narzędzia zarządzania  
Rozdział 27.  Mechanizm ludzkiego zachowania w gospodarce  ………   356
1.  Role społeczne   ……..   356
2.  Motywy działania. Stopnie integracji   ………   359
Rozdział 28.  Kształtowanie zachowań pracowniczych  ………   363
1.  Zarządzanie autorytarne   ……..   363
2.  Zarządzanie integratywne   ………   364
Rozdział 29.  Kształtowanie zachowań kierowniczych  ………   369
1.  Konflikt ról i motywów   ……..   369
2.  Sposób rozwiązywania konfliktu ról   ………   373
3.  Kształtowanie ról kierowniczych   ………   375 
Rozdział 30.  Społeczne narzędzia kształtowania konsumpcji  ………   378
1.  Mechanizm zachowania się ludzi w sferze konsumpcji   ……..   379
2.  Warunki, cele i społeczne środki oddziaływania na konsumentów   ………   381
Część  VII
Matematyczne modele optymalizacji gospodarki narodowej  
Rozdział 31.  Modele statyczne  ………   388
1.  Modele optymalizacji odcinkowej   ……..   389
2.  Model optymalizacji w skali gospodarki narodowej   ………   394
Rozdział 32.  Modele dynamiczne  ………   398
Spis  literatury   ………   403

………………………………………………………………………………………………………………

Wstęp   ………   11

Utarła się opinia, że podręcznik musi, od chwili swego powstania, być przestarzały, gdyż nie może zawierać wielu nowych kwestii i teorii, z którymi student zetknie się na uczelni i w życiu. W każdej rozwijającej się gałęzi wiedzy będzie to zapewne nieuniknione, jeśli – zgodnie z tradycją – potraktujemy podręcznik jako zbiór twierdzeń bezspornych, uznanych przez możliwie największą liczbę przedstawicieli danej dyscypliny.

Sądzimy, że można zmniejszyć takie niebezpieczeństwo odchodząc od tej tradycji. W tym właśnie celu świadomie rezygnujemy w tej książce z podawania tylko „prawd” powszechnie przyjętych oraz kładziemy akcent nie tyle na przekazanie gotowych sądów o gospodarce socjalistycznej, ile na przedstawienie sposobów jej badania. Dlatego też nie wahaliśmy się zamieścić stwierdzeń będących obecnie przedmiotem sporu fachowców. Wyraźnie też zaznaczamy własne stanowisko i stosowany przez nas sposób badania zjawisk ekonomicznych.

Dodatkowym uzasadnieniem takiego podejścia jest fakt, że w ekonomii politycznej socjalizmu istnieją alternatywne sposoby wyjaśniania szeregu podstawowych nawet kwestii, choć widoczne jest zbliżenie poglądów wielu szkól myślenia. Niezależnie jednak od tego uważamy, że podręcznik zawsze jest tylko pomocniczym materiałem do studiowania, nie powinien więc pretendować do roli „ostatniego słowa”. Rzetelne studia muszą się opierać  na literaturze podstawowej i na osobistym uczestniczeniu w badaniu rzeczywistości, podręcznik zaś służy tylko wstępnemu wprowadzeniu czytelnika w daną dziedzinę studiów.

1.  Jako kwestię zasadniczą traktujemy stosunek między teorią a historycznie ukształtowaną rzeczywistością gospodarki socjalistycznej. W ekonomii niejednokrotnie wysuwały się na pierwszy plan badania teoretyczne zmierzające do opracowania sprawnych całościowych modeli tej gospodarki, przy założeniu, że jej realia (tj. określone stosunki między ludźmi i formy organizacyjno-instytucjonalne) mogą podlegać daleko idącym zmianom. Nie negujemy takich modeli postulowanych dla przyszłości. Uważamy jednak , że pierwszym zadaniem ekonomii jest opisanie i analiza takiego systemu, jaki ukształtował się historycznie i działa obecnie w krajach socjalistycznych. Nie chodzi tu oczywiście o zwykłą fotografię rzeczywistości, lecz o wydobycie jej najważniejszych cech, związków między zjawiskami, reguł działania; mówiąc ogólnie – jej „logiki”.
   Analizując system współczesnej gospodarki socjalistycznej, głównie na przykładzie Polski, dążyliśmy do teoretycznego uogólnienia rzeczywistości, ujęcia jej w postaci „oczyszczonej” od składników przypadkowych i mniej istotnych.
   Celem naszej analizy  jest zbadanie możliwości i ograniczeń rozpatrywanego systemu, co pozwoliłoby z kolei  na wskazanie celowych i możliwych jego zmian.

2.  W naszej analizie traktujemy ogół zjawisk gospodarczych jako całość. Wynika to jednak nie tylko i nie przede wszystkim z faktu technicznej jedności procesów tworzenia i zużywania produktów. Co jest dla nas ważniejsze, istnieje ścisła, bezpośrednia lub pośrednia, współzależność  postaw, decyzji i działań wszystkich uczestników procesu gospodarczego. Jedność gospodarki ma charakter nie techniczno-ekonomiczny, ale i (a raczej – przede wszystkim) społeczno-ekonomiczny.

3.  Zasadnicze znaczenie ma problem stosunku między społeczną i – nazwijmy ją tak – „prakseologiczną” treścią ekonomii. Stosujemy ten drugi termin dla określenia badań zmierzających do wykrycia reguł efektywnego gospodarowania i sprawnej organizacji życia gospodarczego.
    Kwestia: jak podejmować trafne decyzje i jak kierować ich realizacją, ma zasadnicze znaczenie w gospodarce państwa socjalistycznego, które w sposób świadomy, planowy kształtuje swoją działalność  (...)

4. Istotną cechą omawianej metody jest również „narzędziowe” traktowanie zarówno występujących w praktyce instytucji ekonomicznych, jak i pojęć i metod używanych w badaniach teoretycznych.
    Różnorodne instytucje ekonomiczne, takie jak narodowy plan gospodarczy, przedsiębiorstwo, budżet czy zysk, traktujemy jako narzędzia służące społeczeństwu do kierowania życiem gospodarczym. Decyzja o tym, jakimi narzędziami należy się posługiwać  w gospodarce socjalistycznej, powinna być w maksymalnym stopniu uwolniona od dogmatyzmu. Przydatność danego zespołu narzędzi można określić tylko pragmatycznie, tj. badając, na ile mogą one w określonych warunkach posłużyć realizacji celów społecznych.
    W ten sposób podchodzimy do narzędzi badawczych ekonomii. Każde pojęcie, którego używamy w analizie, traktujemy jako środek, narzędzie służące wyjaśnieniu, zgodnie z postawionymi celami, zjawisk życia gospodarczego, związków między nimi, regularności ich występowania i zmian. Należy więc tak dobierać narzędzia, aby najlepiej służyły  znajdowaniu odpowiedzi na stawiane pytania. (...)

                                                                     ***

    Społeczeństwo socjalistyczne rozpatrywane z ekonomicznego punktu widzenia różni się w sposób istotny  od wszystkich innych w poprzedzających je formacjach. Po raz pierwszy w historii jest to bowiem społeczeństwo gospodarujące jako całość, tj. kształtujące swoją działalność gospodarczą  w sposób zorganizowany i z punktu widzenia realizacji wspólnych społecznych celów. Wszystkie poprzednie systemy były społeczeństwami wielu jednostek gospodarujących, których działalność scalał mechanizm nie kontrolowany społecznie. 
   Odpowiednio do tego ekonomia polityczna socjalizmu ma szczególne właściwości. Jej zadaniem nie jest już tylko badanie historycznego procesu przeobrażania się stosunków społeczno-ekonomicznych i reguł działania poszczególnych jednostek gospodarujących. Ponadto (i zamiast analizy żywiołowych tendencji występujących poprzednio) musi ona badać te kwestie gospodarcze, które ma do rozwiązania całe społeczeństwo. Należy do nich formułowanie kierunków i celów działalności gospodarczej, kształtowanie instytucjonalno-organizacyjnego systemu gospodarczego, planowanie jego działalności i kierowanie realizacją planów.
   Rozpatrywana szczegółowo lista tych kwestii jest bardzo długa i zróżnicowana.  Jak pokazują dotychczasowe badania , nie sposób tu zastosować zespołu narzędzi jednego tylko rodzaju. Ekonomia polityczna okazuje się więc nauką o zróżnicowanym przedmiocie, dysponującą wieloma dopełniającymi  się kompletami narzędzi badawczych.    

   Uwzględniając tę różnorodność wyodrębniliśmy w podręczniku kilka większych części. Dając ich skrótową charakterystykę przedstawiamy tym samym główne grupy problemów i najważniejsze zespoły użytych narzędzi analizy.

W  Części  I:  „Socjalistyczny system gospodarki narodowej” rozpatrujemy przede wszystkim kwestię kształtowania się i rozwoju socjalistycznych stosunków produkcji, tj. pytania: jak powstała gospodarka socjalistyczna, jakie są jej główne cechy, ku czemu zmierza? Ujmując rzecz bardziej konkretnie omawiamy tu następujące grupy problemów:  a) podstawowe prawidłowości historycznego rozwoju gospodarki socjalistycznej,  b) cele społeczno-gospodarcze, c) najważniejsze cechy charakterystyczne socjalistycznego systemu gospodarczego.

Odpowiedź na pytania postawione w tej części wymaga zastosowania narzędzi analizy historycznej, tj. badania zależności między następującymi po sobie w czasie przyczynami i skutkami. Na przykład:  jakie warunki historyczne musiały być spełnione, aby mogła powstać gospodarka socjalistyczna?  Albo:  jak określony przebieg jej powstania wpływa na dalszą ewolucję systemu socjalistycznego ? Równocześnie metoda badań ma tu w szerokim zakresie charakter socjologiczny (zapożyczając wiele narzędzi z tej dyscypliny). Służy ona bowiem wykrywaniu stosunków między grupami społecznymi  i reguł ich zmienności.

Istnienie ogólnej tendencji rozwojowej gospodarki socjalistycznej nie oznacza, że zawsze jest jedna tylko droga rozwoju.  W określonym momencie historycznym poszczególny kraj ma z reguły przed sobą szereg możliwych kierunków zmiany swej struktury społeczno-ekonomicznej, systemu instytucjonalno-organizacyjnego i aparatu wytwórczego. Istnieje więc pewna możliwość wyboru, który w socjalizmie nie dokonuje się spontanicznie, lecz musi być wynikiem świadomych decyzji społecznych. Wybór dotyczy tu na przykład takich kwestii, jak kształtowanie układu stosunków między przemysłem i rolnictwem (miastem i wsią), zmiany w rozwoju poszczególnych regionów kraju, stosunek między akumulacją i spożyciem, wybór określonych dziedzin produkcji, na których skoncentruje się działalność gospodarcza, udział w międzynarodowym podziale pracy. Dotyczy on także, jak już wspominaliśmy, form organizacji procesu kierowania produkcją  (np. problem decentralizacji zarządzania).

Niektóre z tych kwestii są bliższe wspomnianym problemom historycznego rozwoju socjalistycznych stosunków produkcji, wymagają też zastosowania podobnych narzędzi badawczych.  Inne mają bardziej wąsko ekonomiczny czy nawet techniczno-ekonomiczny charakter. Wszystkie jednak wymagają  - oprócz uwzględnienia ich aspektu rozwojowego i społecznego – także użycia aparatury badawczej, którą umownie nazwaliśmy prakseologiczną. Mamy tu bowiem do czynienia z alternatywnymi, podlegającymi wyborowi kierunkami działania. Konieczne jest porównywanie ich i określanie kierunku społecznie najkorzystniejszego. Problematyka ta została wstępnie zarysowana w Części I, a szczegółowo  omawiana jest głównie w Części II:  „Wzrost gospodarczy”, która zawiera analizę podstawowych długookresowych zależności miedzy częściami gospodarki socjalistycznej oraz przedstawia warunki i zasady wyboru kierunków wzrostu gospodarczego. Jeżeli natomiast chodzi o wybór systemu planowania i zarządzania , to traktują o nim dalsze części podręcznika.

Z kolei, mając określoną ogólną tendencję rozwoju i omówione problemy wyboru konkretnych jego kierunków, przechodzimy do kwestii, jak społeczeństwo socjalistyczne organizuje, planuje i kieruje realizacją nakreślonego perspektywicznie programu działania. Zawarta w dalszych częściach podręcznika analiza  traci więc charakter historyczny. Pytania, jakie teraz stawiamy, są na ogół formułowane następująco: jak podejmowane są określone decyzje i działania, jeżeli społeczeństwo znajduje się w danym punkcie rozwoju historycznego, ma określone możliwości i stawia sobie takie a nie inne cele. Dominuje tu więc analiza typu prakseologicznego uwzględniająca oczywiście – zgodnie z wysuniętym poprzednio postulatem – społeczny aspekt rozpatrywania problemów.

Wydzielamy tu dwie wielkie grupy zagadnień: planowanie i zarządzanie. Pierwsza z nich dotyczy wyboru możliwie najlepszego wariantu działania  całej gospodarki narodowej, tj. takiego, który za pomocą danych środków najpełniej realizuje cele społeczne, a druga – wyboru najskuteczniejszych form i środków oddziaływania na zespoły ludzkie realizujące wybrany wariant planu.

Część III:  „Rachunek ekonomiczny i planowanie” poświecona jest pierwszej z tych grup zagadnień. Omawiamy w niej zasady wyboru w skali całej gospodarki (rachunek makroekonomiczny) oraz procedurę i tryb budowania planu operatywnego.

W Części IV:  „System zarządzania gospodarką narodową” analizowane są  główne środki oddziaływania na producentów i konsumentów tradycyjnie nazywane „ekonomicznymi” (sposoby prowadzenia rachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, parametry, pieniądz, dochody itd.). Są to środki, które nawiązują głównie do motywu uzyskiwania wynagrodzenia materialnego. Akcent położony jest na całościowym charakterze narzędzi zarządzania jako zasadniczym warunku ich skuteczności. Analiza ta prowadzona jest przy przyjęciu danego układu stosunków miedzy ludźmi i motywów ich postępowania.

W Części V:  „Równowaga gospodarcza” rozważania prowadzone są nadal w tej samej konwencji co w części poprzedniej. Oddzieliliśmy ją jednak, gdyż stanowi ona jakby drugie , kolejne przybliżenie do poznania systemu zarządzania, a równocześnie jest zamknięciem pewnego etapu analizy gospodarki socjalistycznej jako całości. Rozpatrywane są tu warunki zgodności działania wszystkich składników systemu gospodarczego. Nawiązując jednocześnie do problematyki planowania  (cz. III) pokazujemy związek miedzy trafnością decyzji planistycznych a sprawnością systemu zarządzania. Analiza ta uzupełnia więc i sumuje znaczną część materiału wyłożonego poprzednio.

Część VI:  „Społeczne warunki i narzędzia zarządzania” najdalej wychodzi poza ramy tradycyjnie rozumianego zakresu ekonomii politycznej. Wykorzystując narzędzia socjologii rozpatruje ona motywy postępowania ludzi w gospodarce i „pozaekonomiczne” środki wpływania na nich. Głównym problemem jest tu kwestia sposobów integrowania pracowników wokół celów społecznych. Część ta spełnia dwojakie zadania. Po pierwsze, uzupełnia poprzednią analizę ekonomicznych środków zarządzania pokazując społeczną treść  i uwarunkowanie ich działania. Po drugie, opisując inne sposoby integrowania uczestników życia gospodarczego, kreśli perspektywy zmian systemu zarządzania zgodnie z ogólną linią rozwoju socjalistycznych stosunków produkcji. Następuje tu więc nawiązanie do kwestii poruszanych w ogólnym zarysie  w części I i ich konkretyzacja.

Część VII:  „Matematyczne modele optymalizacji gospodarki narodowej” przedstawia niektóre nowoczesne, oparte na modelach matematycznych, sposoby podejmowania decyzji gospodarczych. Zawiera więc opis koncepcji postulatywnych, z którymi ekonomiści wiążą duże nadzieje na usprawnienie systemu kierowania gospodarką socjalistyczną.

Na zakończenie warto wskazać związek, jaki istnieje miedzy obu końcowymi częściami podręcznika. Pokazują one mianowicie dwa ważne kierunki postępowania ku społeczeństwu przyszłości: pierwszy – kształtowanie takiego układu integracji, w którym realizacja celów ogólnospołecznych staje się bezpośrednim motywem postępowania ludzkiego oraz drugi – tworzenie sprawnego, opartego na osiągnięciach nauki, systemu podejmowania decyzji wyrażających te cele. 

Podręcznik ten powstał w toku wspólnej pracy całego zespołu. Nie podajemy więc autorów poszczególnych fragmentów, gdyż jest to niemożliwe. Podręcznik jest wynikiem wieloletniej współpracy autorów z szerszym kolektywem. Składamy wszystkim tym Kolegom podziękowanie  za pomoc i życzliwą krytykę.

Część  I
Socjalistyczny system gospodarki narodowej

Rozdział 1
Proces powstawania gospodarki socjalistycznej   ………   19

1.  Przejście do socjalizmu jako prawidłowość rozwoju historycznego   .........   19

    Podstawowym prawem rozwoju społeczeństwa ludzkiego jest przechodzenie od form niższych do wyższych w miarę rozwoju społecznych sił wytwórczych. Pod tym względem socjalizm nie stanowi wyjątku. Odpowiada on określonemu etapowi rozwoju społecznego.
    Rozwój społecznych sił wytwórczych wysuwa kolejno nowe klasy na czołowe miejsce, daje im władzę gospodarczą i polityczną. Władzę polityczną zdobywa się jednak w drodze ostrego starcia z poprzednią klasą panującą, a więc w drodze rewolucji. Klasycznym przykładem działania tego prawa jest powstanie kapitalistycznego sposobu produkcji w miejsce feudalnego.
    Rozwój społecznych sił wytwórczych w końcowej fazie epoki feudalnej przebiegał bardzo burzliwie: pojawiły się nowe warunki produkcji, rozwinęło się rzemiosło, a następnie zapoczątkowany został rozwój przemysłu maszynowego. Ziemia straciła charakter podstawowego czynnika wytwórczego. Produkcja i handel znalazły się w rękach nowej klasy – burżuazji. Jednocześnie zaczęła się kształtować klasa robotnicza i klasa wolnych chłopów. Uwolnienie chłopów od niewoli pańszczyźnianej i wyzwolenie rzemieślników, głównie czeladników, z więzów cechowych wynikało z konieczności podniesienia poziomu kulturalnego robotników, zainteresowania ich w zdobywaniu kwalifikacji, bez których produkcja przemysłowa byłaby niemożliwa.
    Wystąpiła zatem, choć w ograniczonym zakresie, pewna zgodność interesów burżuazji i ludności pracującej, skierowana przeciwko arystokracji feudalnej, która przeszkadzała burżuazji w bogaceniu się, a masom pracującym w podnoszeniu poziomu egzystencji. Arystokracja, którą przywileje oddzielały od reszty społeczeństwa, stawała się coraz słabsza pod względem gospodarczym. Wreszcie rewolucje burżuazyjne, obalając państwo feudalne, pozbawiły arystokrację dominującej pozycji społecznej.
    Rewolucja burżuazyjna jest tylko zakończeniem długiego procesu powstawania i rozwoju gospodarki kapitalistycznej w systemie feudalnym. Faktyczne zwycięstwo burżuazji następuje na długo przed tym, zanim upada system feudalny. Tak więc z analizy procesów przebiegających wewnątrz ustroju feudalnego wynika, że ustrój ten ma charakter przejściowy i że zwycięstwo kapitalizmu jest nieuniknione.
    Czy można stwierdzić, że podobnie przemijający charakter ma kapitalizm i że oczywista jest konieczność powstania socjalistycznego systemu społeczno-gospodarczego?  Marksistowska teoria ekonomi odpowiada na to pytanie twierdząco: podkreślając przede wszystkim, że nastąpił dalszy rozwój społecznych sił wytwórczych: rozwinęła się produkcja maszynowa w wielkich i największych zakładach, nastąpiła koncentracja produkcji zarówno w mieście jak i na wsi. W związku z koncentracją produkcji i utworzeniem się narodowego a następnie światowego systemu produkcji kapitalistycznej dotychczasowe metody kierowania produkcją przestają być skuteczne. Ze względu na rozmiary produkcji i jej wewnętrzne powiązania powinna być ona zarządzana planowo, w skali całego gospodarstwa narodowego. Jest to jednak niemożliwe w warunkach kapitalistycznych ze względu na występowanie sprzeczności między społecznym charakterem produkcji a prywatną własnością środków produkcji (prywatne przywłaszczanie). Z powodu tej właśnie sprzeczności rozwój gospodarki ma charakter cykliczny z niepełnym wykorzystaniem czynników wytwórczych. Świadczy to o braku zgodności między siłami wytwórczymi i stosunkami produkcji.
    Sposób przejawiania się sprzeczności między siłami wytwórczymi a stosunkami produkcji jest inny w kapitalizmie niż w feudalizmie. Walka z przywilejami feudalnymi była walką o społecznie dominującą pozycję burżuazji i o polepszenie sytuacji chłopów pańszczyźnianych i robotników. Walka ta była bezpośrednim następstwem występowania ostrej sprzeczności interesów całego społeczeństwa z interesami arystokracji. W kapitalizmie występuje permanentnie większe lub mniejsze bezrobocie, co wpływa niekorzystnie na położenie klasy robotniczej pogarszając równocześnie sytuację drobnotowarowego chłopstwa, a także prowadząc do ruiny część klasy kapitalistów.
    Sprzeczności ustroju kapitalistycznego nie występują zatem jawnie jako sprzeczności interesów poszczególnych klas społeczeństwa kapitalistycznego. Przeciwnie, pozornie wydaje się, że wszystkie klasy są jednakowo zainteresowane w likwidacji lub złagodzenie cyklicznych form rozwoju gospodarki. Dopiero bardziej wnikliwa analiza wykazuje, że sprzeczności kapitalizmu są sprzecznościami interesów burżuazji i klasy robotniczej i że nie dadzą się usunąć w ramach kapitalistycznego systemu gospodarczego ze względu na prywatnokapitalistyczną własność środków produkcji. Sama burżuazja chciałaby uwolnić gospodarkę kapitalistyczną od uciążliwości i niebezpieczeństw cyklicznego rozwoju, a przecież nie za cenę wyrzeczenia się prywatnej własności środków produkcji i dominującej pozycji w społeczeństwie kapitalistycznym. Sama więc burżuazja staje się przeszkodą w rozwiązywaniu zasadniczych sprzeczności kapitalistycznego systemu gospodarczego i uwolnieniu reszty społeczeństwa od skutków tych sprzeczności. W ostatecznym rachunku interesy burżuazji i innych klas są sprzeczne ze sobą, a sposoby ich likwidacji bardziej złożone niż w systemie gospodarki feudalnej.   
    W społeczeństwie feudalnym zwiększanie bogactwa  nie stanowiło wystarczającej podstawy awansu społecznego.  Przenikanie burżuazji do szeregów arystokracji feudalnej należało do wyjątków. Obok skostniałej arystokracji rozwijała się szybko burżuazja skupiająca wybijające się jednostki. Zaostrzenie się konfliktu z arystokracją i jej obalenie w toku rewolucji burżuazyjnej było w tych warunkach nieuniknione.    
    Inaczej wygląda sprawa w społeczeństwie kapitalistycznym. Istnieją tu możliwości awansu społecznego przez włączanie się w szeregi burżuazji. Wprawdzie burżuazja jest odpowiedzialna za utrzymywanie się sprzeczności systemu kapitalistycznego, za cykliczny rozwój jego gospodarki, wpływający ujemnie na sytuację ludzi żyjących z pracy, to jednak w wielu przypadkach członkowie klas wyzyskiwanych są skłonni rozwiązywać sprzeczności międzyklasowe przez porzucenie szeregów własnej klasy i włączenie się do klasy wyzyskiwaczy. Jest to droga, która – oczywiście nie dla wszystkich – okaże się praktycznie dostępna, ale także przez wielu brana pod uwagę jako podstawa działania.
    Burżuazja jest zatem zasilana przez dynamiczne elementy pochodzące z innych klas i przez to wzmacniana przy jednoczesnym osłabianiu się napięć międzyklasowych w wyniku istnienia tych przepływów. Główną jednak drogą awansu społecznego jest droga walki politycznej, której celem jest odwrócenie piramidy społecznej i znalezienia się na jej szczycie. Ta droga jest w tym większym stopniu brana pod uwagę, im trudniej jest liczyć na awans indywidualny.* W tych momentach narasta sytuacja rewolucyjna. Prawdopodobieństwo wystąpienia spięć rewolucyjnych wzmaga się w warunkach wyjątkowych (głębokie wstrząsy wojenne)  albo w krajach o słabiej rozwiniętym kapitalizmie i o silnych przeżytkach feudalizmu. W tych warunkach spięcia rewolucyjne mogą przerodzić się w rewolucję socjalistyczną, w toku której ulega likwidacji prywatna własność środków produkcji – podstawa sprzeczności interesów klasowych społeczeństwa kapitalistycznego.
    Wszystkie te czynniki zbiegły się, jak wiadomo, w 1917 roku w Rosji; wstrząs wojenny, względnie słaby rozwój  kapitalizmu i mocne przeżytki feudalne w postaci absolutyzmu carskiego.
    Współcześnie sądzi się, że zmiana systemu kapitalistycznego na socjalistyczny nie musi dokonywać się w wyniku zbrojnego starcia. Droga pokojowego przejścia krajów kapitalistycznych do socjalizmu wydaje się coraz bardziej prawdopodobna.
    Stawianie prognoz co do sposobu przejścia od kapitalizmu do socjalizmu jest jednak o wiele trudniejsze niż w przypadku poprzednich formacji. Dawniej sprawa była o wiele prostsza: elementy formacji nowej powstawały w ramach starej. Kapitalizm rozwijał się na długo przed rewolucją burżuazyjną, która po prostu legalizowała przewrót dokonany faktycznie znacznie wcześniej na drodze rozwoju społecznych sił wytwórczych oraz nowych stosunków produkcji. Powstawanie socjalistycznego systemu gospodarczego jest procesem bardziej złożonym.**

* W pewnym przybliżeniu podobny problem zaczyna zarysowywać się i dzisiaj. Coraz więcej jest wykształconych młodych ludzi, coraz lepiej przygotowanych do pracy i coraz trudniej jest im tę pracę zdobyć i utrzymać się na powierzchni. Jeszcze „każdy” z nich ma nadzieję, że jemu akurat się powiedzie, świat jest szeroki, nie musi kurczowo trzymać się Polski. Życzę im wszystkim jak najlepiej, ale warto sobie zdawać sprawę, że jeśli się coś w polityce społeczno-gospodarczej nie poprawi, i to w skali ponadnarodowej, to może być stopniowo coraz trudniej zrealizować swoje marzenia. Temat wymaga szerokiego rozwinięcia. Niestety, bardzo wiele jest w nim problemów  kontrowersyjnych, począwszy od wyznawanych ideologii i poglądów..., a o wiele bardziej, gdy przechodzimy do rozważania  konkretnych metod....
Anonimus

**  Na przełomie lat 60. i 80.  XX-go wieku, chyba już same założenia doktrynalne „realnego socjalizmu”, nawet dla wierzących w socjalizm,  wyglądały „nieco” sztucznie. Gorzej, że z realizacją było jeszcze gorzej. Czy tak musiało być? Czy przekraczało ludzkie możliwości, żeby socjalizm od samego początku miał dużo bardziej ludzką twarz{szczególnie w czasach stalinowskich, które położyły się cieniem na cały późniejszy okres), a i gospodarczo był znacznie mądrzejszy (już na początku lat 70. były szanse, żeby lepiej rozeznać mechanizmy...  i lepiej pokierować gospodarką)? Czy kapitalizm, wcale nie kwestionując jego sprawności, nie może mieć też trochę bardziej ludzkiej twarzy?  Czy musiało dojść do wojny ekonomicznej wschód/zachód (lub odwrotnie), z użyciem takich „narzędzi ekonomicznych”, jak budowa szalenie drogich i niezwykle skomplikowanych technik militarnych? Dlaczego, w znacznej mierze,  zawodziły kolejne reformy? Dlaczego, już po zmianie ustroju, w znacznej mierze zawiodła transformacja..., w której tak ogromne pokładaliśmy nadzieje?  Dlaczego tak trudno pogodzić rynek z planowaniem?  Dlaczego, jeszcze teraz – w XXI wieku, mając do dyspozycji bardzo dobrze technicznie rozwinięte techniki informatyczne, tak trudno nawet o porządne, racjonalne budżetowanie, jak trudno o porządną analizę ekonomiczną.     
Nie potrafię na to, z pełnym przekonaniem, odpowiedzieć. Zresztą... -  może faktycznie przesadzam z krytyką?
Anonimus
   

2.  Powstawanie socjalistycznego sposobu produkcji   .........   22

    Przekształcenie się ustroju kapitaqlistycznego w socjalistyczny następuje dopiero po zdobyciu władzy politycznej przez klasę robotniczą. (Lata osiemdziesiąte. „Przeciek” z reformatorskich kręgów PZPR [niskiego szczebla]: „Z Wałęsą dzieli nas dużo. Ale tylko on jeden może powiedzieć robotnikom, że oni wcale nie rządzą”. Anonimus).  Zasadnicza różnica między rewolucją burżuazyjną  a socjalistyczną polega na tym, że rewolucja burżuazyjna dokonuje się na gruncie kapitalistycznych stosunków produkcji już do pewnego stopnia rozwiniętych w łonie feudalnego społeczeństwa. Rewolucja usuwa przeszkody w dalszym rozwoju tych stosunków, ale ich nie tworzy. Rewolucja socjalistyczna natomiast rozpoczyna powstawanie socjalistycznych stosunków produkcji. Dopiero przejęcie władzy politycznej przez klasę robotniczą i jej sojuszników umożliwia likwidację kapitalistycznych stosunków produkcji i budowę socjalizmu.
    Nową władzę polityczną, kierującą przekształcaniem stosunków produkcji z kapitalistycznych w socjalistyczne, określa się mianem dyktatury proletariatu. Jest to władza klasy robotniczej i jej sojuszników nad dawnymi klasami panującymi, usuwająca system ekonomiczny starego społeczeństwa i budująca podstawy nowego. 
    Rozpatrzmy, jakie problemy musi rozwiązać w okresie budowy socjalizmu klasa robotnicza łącznie ze swoimi sojusznikami, a przede wszystkim z chłopstwem pracującym, i reprezentująca ją władza państwowa. 
    Pierwszym krokiem każdego państwa socjalistycznego jest pozbawienie dawnych klas panujących własności środków produkcji. Należy więc wywłaszczyć posiadaczy wielkiego kapitału – wielkich banków, wielkiego przemysłu i transportu, majątków obszarniczych – i znacjonalizować podstawowe środki produkcji1.
----------
1 W Polsce proces wywłaszczenia przebiegał w szczególnie sprzyjających okolicznościach, gdyż duża część zakładów przemysłowych po wojnie była po prostu bezpańska.* Faktyczna nacjonalizacja przemysłu wyprzedziła u nas  nacjonalizację formalno-prawną, ustanowioną przez Krajową Radę Narodową dopiero na początku 1946 roku.
---------- 
* Była bezpańska w wyniku wojny i jej późniejszych następstw... Psychologicznie, wobec ogromu zbrodni i wyrządzonych Polsce szkód,  można było zrozumieć brak jakichkolwiek skrupułów w przejmowaniu zakładów/majątków poniemieckich. W przejmowaniu polskich – socjalizm, pomimo powszechnej biedy i zniszczeń wojennych oraz okupacyjnych, chyba powinien był się zdobyć chociaż na jakiś symboliczny ludzki gest pod adresem właścicieli lub ich następców.  
Anonimus
    Równocześnie niezbędne jest zaspokojenie aspiracji sojuszników klasy robotniczej. Przykładem tego jest reforma rolna, która nie tylko usuwa elementy feudalne, ale także, zwłaszcza w krajach o przewadze chłopstwa bezrolnego i małorolnego, stwarza możliwości zaspokojenia aspiracji tych warstw ludności pracującej.
    Nacjonalizacja nie obejmuje jednak całości aparatu wytwórczego gospodarki narodowej. Obok socjalistycznego układu gospodarki z reguły pozostają nadal dwa układy niesocjalistyczne, tzn. układ gospodarki drobnotowarowej i układ gospodarki kapitalistycznej. (...)
    (...)   

3.  Główne kierunki rozwoju w okresie przejściowym   .........   24

    Socjalizm wymaga osiągnięcia odpowiedniego stopnia rozwoju społecznych sił wytwórczych. Tymczasem rewolucje socjalistyczne – jak dotychczas – zwyciężały przeważnie w krajach nie należących do bardziej rozwiniętych gospodarczo, w krajach o stosunkowo niskim stopniu rozwoju przemysłu i niskim poziomie rolnictwa, odznaczającego się przewagą drobnych, mało efektywnych ekonomicznie form własności.
     W tym, jak dotychczas typowym przypadku wejścia kraju zacofanego na drogę budownictwa socjalistycznego kraj taki ma do rozwiązania dwa specyficzne zadania, które nie wystąpiłyby zapewne w krajach, które rozpoczynałyby budowę socjalizmu na wyższym poziomie rozwoju ekonomicznego. Zadania te to: po pierwsze, przebudowa struktury społeczno-ekonomicznej i po drugie – zmiana materialnej i organizacyjnej struktury aparatu wytwórczego. Rozwiązanie tych zadań jest wzajemnie uwarunkowane.
    (...)     

Rozdział 2
Cele socjalistycznego systemu społeczno-gospodarczego  ………   29

    Socjalizm jest pierwszym w historii systemem społeczno-gospodarczym, który nie rozwija się żywiołowo jako wypadkowa działań jednostek ludzkich, podejmowanych z punktu widzenia indywidualnych interesów, ale jest świadomie i celowo organizowany i kierowany. Równocześnie z rozpoczęciem budowy społeczeństwa socjalistycznego formułowane są cele ogólnospołeczne, wyrażające wspólne kierunki działań ludzkich.
    Interesują nas przede wszystkim cele działalności gospodarczej. Ponieważ jednak stanowi ona tylko jeden składnik życia społecznego, potrzebne wydaje omówienie bardziej ogólnych celów, które stawia przed sobą społeczeństwo socjalistyczne.
            
1.  Cele społeczeństwa socjalistycznego   .........   29

    Społeczeństwo socjalistyczne dąży do stworzenia bezklasowej struktury społecznej i do ukształtowania postaw członków społeczeństwa na wyższym poziomie integracji, tj. takim, kiedy utożsamiają oni swoje interesy z interesami całego społeczeństwa.
    Tych ogólnospołecznych celów nie należy traktować jako pewnego stanu osiągalnego w jakimś punkcie historii. Są to raczej kierunki postępowania wytyczające główny nurt działalności społeczeństwa socjalistycznego.
    (...)     

2.  Cele działalności gospodarczej   .........   30

    Celem działalności gospodarczej społeczeństwa socjalistycznego jest zapewnienie materialnego dobrobytu wszystkim jego członkom oraz możliwie dogodnych warunków pracy, stwarzających równocześnie podstawę do wydobycia humanitarnych wartości pracy, do twórczego rozwoju osobowości człowieka.
    Ponieważ stopień realizacji działalności gospodarczej stanowi kryterium. Przy podejmowaniu decyzji gospodarczych, powstaje problem ich kwantyfikacji, mierzenia, a co najmniej porównywania.
    Często cel działalności gospodarczej formułuje się w postaci maksymalizacji wielkości dochodu narodowego. Rozpatrzmy możliwości i konsekwencje przyjęcia tego kryterium. (...)
    (...)
   
3.  Preferencje ogólnospołeczne i indywidualne   .........   32

    Ostatnim zagadnieniem, które należy rozpatrzyć omawiając cele socjalistycznego systemu społeczno-gospodarczego, jest problem preferencji. Przez preferencje rozumie się skale wartościowania celów. Można powiedzieć, że ze względu na występowanie u każdej jednostki wielu celów działalności o różnej atrakcyjności powstaje układ preferencji indywidualnych. Również społeczeństwo rozumiane jako zbiorowość jednostek ma wiele celów działalności, co sprawia, że istnieje określony układ preferencji ogólnospołecznych.
    Należy podkreślić, że w przypadku każdego układu preferencji – rodziny, klasy czy społeczeństwa – mówimy o skali wartościowania reprezentowanej przez tych samych ludzi należących do różnych grup. Każdy człowiek należy bowiem do tych różnych grup i w zależności od tego, z punktu widzenia której z nich patrzy na świat, inaczej nieco go ocenia.
    Chcąc uniknąć dodatkowego komplikowania problemu pomińmy układy preferencji takich, mniejszych niż całe społeczeństwo zbiorowości, jak klasy, warstwy, grupy zawodowe. Uwagę skupimy na dwóch układach preferencji – ogólnospołecznych i indywidualnych (utożsamiając dla uproszczenia te ostatnie z preferencjami grupy rodzinnej.
     (...)    

Rozdział  3
Organizacja produkcji społecznej   ………   35

   Realizacja celów społeczeństwa socjalistycznego wymaga określonego sposobu organizacji działalności gospodarczej. Uspołecznienie środków produkcji i istnienie jednego ośrodka kierującego w sposób planowy całą gospodarką narodową – są to podstawowe i powszechnie występujące cechy charakterystyczne tego sposobu produkcji. Konkretne jednak formy własności społecznej, organizacja oraz narzędzia planowania gospodarczego, jak również zarządzania producentami i konsumentami, nie są i nie mogą być przesądzone w sposób w sposób jednoznaczny i jednakowy dla wszystkich krajów i dla różnych etapów rozwoju gospodarki socjalistycznej.  (...)
   
Rozdział 4
Zasady podziału   ………   39

    Integralną częścią każdego systemu społeczno-ekonomicznego są zasady i formy podziału między  członków społeczeństwa dóbr i usług wytwarzanych w procesie działalności gospodarczej. Chodzi tu o dobra i usługi, które społeczeństwo przeznacza na cele konsumpcyjne ludności. Zasady i formy podziału są zależne od celów ogólnospołecznych i gospodarczych społeczeństwa socjalistycznego, a także od organizacji produkcji.  

1.  Zasada podziału   .........   39

    Z omówionych poprzednio celów gospodarki socjalistycznej wynika zasada podziału dóbr konsumpcyjnych według potrzeb określonych w oparciu o preferencje społeczne. Należy więc te zasadę  rozumieć jako zaspokajanie tych potrzeb, które są uznane przez społeczeństwo. Chodzi przy tym nie tylko o akceptację istniejących potrzeb ludzkich, lecz również o świadome i celowe ich kształtowanie, tzn. o wywołanie takich potrzeb, których zaspokojenie uznane jest za niezbędne dla preferowanych kierunków rozwoju osobowości człowieka oraz eliminowanie tych potrzeb, które uznane są za zjawiska niepożądane.
    (...)  

2.  Konsumpcja zbiorowa    .........   40

    Konieczność wyodrębnienia w ramach konsumpcji społecznej jej szczególnej formy, tj. konsumpcji zbiorowej, wynika z dwóch przesłanek. Na pierwszą z nich składają się czynniki, które można by określić  mianem „technicznych”. Zaspokojenie niektórych potrzeb społeczeństwa socjalistycznego z natury rzeczy nie może być indywidualizowane. Wyboru stopnia i sposobu zaspokojenia tych potrzeb nie można pozostawić poszczególnym konsumentom. Do potrzeb tych zaliczyć można m. in. zapewnienie bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego (spokoju i porządku publicznego), utrzymywanie administracji państwowej (urzędy centralne i terenowe, sądy, instytucje użyteczności publicznej), reprezentowanie państwa na zewnątrz, komunikację itp.
    Istnieją pewne rodzaje potrzeb (poza wymienionymi wyżej), które mogą być zaspokajane zarówno w ramach konsumpcji indywidualnej, jak i zbiorowej. Społeczeństwo socjalistyczne ma w tym zakresie swobodę wyboru. Dotyczy to takich dziedzin, jak na przykład szkolnictwo i oświata, ochrona zdrowia, wypoczynek.
    (...)       

3.  Konsumpcja indywidualna   .........   42

    Konsumpcja dóbr i usług, w zakresie których poszczególne jednostki mają swobodę wyboru, nosi nazwę konsumpcji indywidualnej. (...) 

Część  II
Zagadnienia wzrostu gospodarczego

Rozdział 5
Proces reprodukcji społecznej   ………   45

1.  Schemat powiązań w produkcji społecznej   .........   45
    ...
2.  Jedność i ciągłość w produkcji społecznej    .........   48
`    ...
Rozdział 6
Program wzrostu i warunki jego wyboru   ………   52

1.  Pojęcie programu wzrostu. Modele wzrostu   .........   52
    ...
2.  Kryteria wyboru programu   .........   59
    ...
3.  Ograniczenia swobody wyboru programu   .........   61
    ...

Rozdział  7
Wybór metod wytwarzania   ………   69

   W poprzednim rozdziale przedstawiliśmy czynniki, które należy wziąć pod uwagę w procesie wyboru programu wzrostu. Czynnikami tymi są z jednej strony cele (struktura rzeczowa i czasowa konsumpcji, pełne zatrudnienie siły roboczej, przeobrażenia w strukturze socjalnej społeczeństwa), a z drugiej strony – czynniki ograniczające, wynikające z technicznych właściwości aparatu wytwórczego, z przebiegu procesów niezależnych, a także ograniczenia o charakterze ściśle społecznym (bariera inflacyjna).  
    (...)_       

1.  Metody wytwarzania  .........   70
    ...
2.  Warunki i zasady wyboru   .........   72
    ...

Rozdział 8
Zmiana programu wzrostu   ………   80

1.  Kontynuacja i zmiana programu   .........   80
    ...
2.  Niepodzielność społecznego procesu produkcji jako ograniczenie swobody zmiany programu    .........   81
    ...
3.  Społeczne koszty zmiany programu    .........   83
    ...
4.  Zmiana programu wzrostu a wybór metod wytwarzania    .........   88
    ...

Rozdział 9
Planowanie perspektywiczne   ………   91

1.  Plan gospodarczy. Decyzje i przewidywania   .........   91

    Proces układania planu przebiega dwoma tokami, zwanymi planowaniem perspektywicznym i operatywnym. Do zadań planowania perspektywicznego należy opracowanie przewidywań dotyczących ogólnego kierunku wzrostu gospodarczego w dalekiej perspektywie czasowej. Daje ono niezbędną podstawę  do podejmowania bieżących decyzji, które składają się na plan operatywny. Ten ostatni jest więc planem w ścisłym tego słowa znaczeniu, „plan perspektywiczny” zaś stanowi jedynie materiał pomocniczy. 
    (...)

2.  Dwa toki procesu planowania   .........   92

    W procesie budowy planów gospodarczych występują dwie różniące się między sobą grupy czynności planistycznych zwane planowaniem perspektywicznym i operatywnym.
    (...) 

DODATEK DO CZEŚCI II*
Wzrost gospodarczy Polski w latach 1946 – 1969   .........   98

     (...)

Część  III
Rachunek ekonomiczny i planowanie

Rozdział 10
Rachunek ekonomiczny   ………   113

Reguły i metody rachunku ekonomicznego w gospodarce socjalistycznej, jego zakres przedmiotowy i możliwości, stanowią jeden z centralnych problemów ekonomii politycznej socjalizmu. Jest to zrozumiałe, gdyż ogólna dążność ludzi do zracjonalizowania działalności gospodarczej, tj. oparcia swego postępowania na świadomym wyborze, staje się szczególnie aktualna w gospodarce, która jest planowana w skali społecznej i z punktu widzenia społecznych celów. W socjalizmie problem rachunku ekonomicznego jest więc nie tylko sprawą racjonalnego prowadzenia poszczególnego gospodarstwa rolnego czy przedsiębiorstwa przemysłowego, lecz i sprawą organizowania działalności całej gospodarki narodowej, a nawet współdziałania wielu krajów. W tej części podręcznika omawiamy rachunek ekonomiczny jako podstawę układania planu całej gospodarki narodowej. 

1.  Pojęcie rachunku ekonomicznego   ……..   113

Rozpocznijmy od określenia rachunku ekonomicznego ujętego na tyle ogólnie, aby odpowiadało to różnym sytuacjom, w jakich znajdują się jednostki i grupy ludzkie prowadzące działalność gospodarczą. (...)

(...)  Rozwiązaniem tego problemu jest podjęcie podwójnej decyzji:
a)  co wytwarzać...
b)  jak wytwarzać...
     Do uzyskania odpowiedzi na te pytania służy rachunek ekonomiczny, tj. rozumowanie polegające na porównywaniu różnych możliwych wariantów decyzji „co i jak wytwarzać” i wybieraniu tego z nich, który ocenimy jako optymalny...*

-----
*  Najbardziej optymalnymi  dla przedsiębiorstwa rozwiązaniami, były, w kolejności:
a)  produkcja  „czysto statystyczna”  (rzadkie przypadki, ale jeśli już występowały, to przeważnie w charakterze „epidemii”), tj. produkcja nie powodująca prawie żadnych kosztów (jedynie trochę papieru i pomysłów organizacyjnych);
b)  produkcja oparta na myśli technicznej „pod plany i wskaźniki”. Zjawisko chyba masowe, ale rozpoznanie jego rozmiarów i „technicznych osiągnięć”, wymagało szczegółowej znajomości poszczególnych specyfik branżowych;
c)  „zwykła produkcja statystyczna”, to jest z poprzesuwanymi w czasie efektami i kosztami. Po prostu, żeby się w kółko nie tłumaczyć  (przed tymi, którzy i tak niewiele rozumieli),  dlaczego jakiś tam plan lub jakieś tam wskaźniki nie zostały wykonane, zwyczajnie  wykonywano „na papierze” („niech się Gucia cieszy” – ulubiony zwrot zapożyczony  z „Prawa i Życia” podsumowujący różne przejawy jaskrawej głupoty, przeważnie urzędniczej), a później rozmyślano, co z tym fantem zrobić, żeby się sprawa „nie rypła”. To też wymagało, bynajmniej nie podręcznikowej znajomości rzeczy.
Anonimus
-----

    Najbardziej ogólne reguły optymalnego zastosowania ograniczonych środków dla osiągnięcia pożądanych celów są wspólne wszystkim odmianom rachunku ekonomicznego. Jeśli dane są cele działalności gospodarczej, to ich maksymalizacja polega na spełnieniu tzw. zasady technicznej efektywności produkcji.
    Spełnienie zasady technicznej efektywności, którą w sposób szczegółowy przedstawiamy w Dodatku A, polega na tym, aby – wykorzystując możliwie wszystkie czynniki wytwórcze – rozmieścić je między różne zastosowania w sposób zapewniający łącznie najbardziej wydajne ich wykorzystanie. Wariant spełniający zasadę technicznej efektywności produkcji musi się równocześnie odznaczać wewnętrznym zbilansowaniem wszystkich wielkości ekonomicznych, tj. zgodnością między zapotrzebowaniem na wszystkie dobra i możliwościami jego zaspokojenia. (Naturalnie, nie przejmując się zbytnio stanem faktycznym, „na papierze” wszystko można zbilansować. Gdyby „urzędników od bilansowania”  nauczono [kto to miał zrobić?] wnikliwszych metod bilansowania, przynajmniej lepiej by rozpoznano stan faktyczny i być może trafniejsze byłyby decyzje. [abstrahuję w tym miejscu od sporów o rynek].  Anonimus).  
    Rola, formy i możliwości rachunku ekonomicznego są różne dla odmiennych podmiotów gospodarczych. Charakter podmiotu zaś określają właściwości danego systemu społeczno-ekonomicznego...  (...)

  Kto prowadzi rachunek ekonomiczny w różnych systemach gospodarki społecznej   ………   116

We współczesnym kapitalizmie interwencjonizm państwa i próby planowania stanowią podstawę do kształtowania systemu rachunku dotyczącego całej gospodarki narodowej i tworzenia nowych metod kalkulacji.  (...)

W socjalizmie społeczna  własność środków produkcji i społeczne kierowanie procesami gospodarczymi narzuca konieczność  zbudowania systemu rachunku ekonomicznego w skali ogólnogospodarczej. Wszystkie więc wspomniane wyżej problemy, które w kapitalizmie rozwiązywane były w sposób żywiołowy i cząstkowy, stając teraz przed społeczeństwem socjalistycznym, wymagając świadomych i całościowych rozwiązań.   (...)

Rachunek ten musi być prowadzony nie tylko przez poszczególne jednostki wytwórcze, ale i przede wszystkim w skali gospodarki narodowej. (...)

Odpowiednie uzgodnienie rachunku makroekonomicznego i mikroekonomicznego służy temu, aby realizacja celów „zastępczych” przyczyniła się do realizacji celów naczelnych. Problem tej zgodności w przypadku, gdy poszczególne zakłady wytwórcze handlowe itp. mają pewną samodzielność działania, należy do centralnej kwestii gospodarki socjalistycznej. Sposoby jego rozwiązywania omawiane są w części IV podręcznika.  

Uwagi
     Osobiście, jako planista w przedsiębiorstwie socjalistycznym, prowadziłem dwa różne typy rachunków ekonomicznych:
-  pierwszy, oficjalny, wg przykazań władz zewnętrznych i dla nich głównie przeznaczony;
-  drugi, nieoficjalny, przeznaczony wyłącznie do użytku wewnętrznego dla ścisłego kierownictwa w przedsiębiorstwie.
     W rachunku „oficjalnym”, prowadzonym zgodnie z wymogami „sztuki ekonomiczno- księgowej” oraz z wymogami instrukcji branżowych i z życzeniami władz, nie było sensu ani specjalnie i możliwości pokazywania pełnej prawdy. Po prostu trzeba by było najpierw zakwestionować „samą sztukę”, a następnie politykę  gospodarczą i szczegółowe jej mechanizmy. Sprawa była po prostu beznadziejna! Na stronie „konkretyzacja” (i kilku innych)  nieco ją naświetlam.
     W rachunku nieoficjalnym...,  prowadzonym wg metod zdroworozsądkowych (dzięki współpracy z fachowcami z innych zawodów) mniej więcej dochodziłem do prawdy, czasami bardzo frustrującej. Również jest ona (na powyższych stronach)  nieco opisana. Czy prowadzenie nieoficjalnego rachunku ekonomicznego było zwyczajem powszechnym? – Nie wiem. Najprawdopodobniej „królowała” normalna improwizacja nie pozostawiająca żadnych śladów na piśmie. W przedsiębiorstwach  dominowały zresztą problemy typu zaopatrzeniowego, a zagadnienia ekonomiczne miały charakter raczej drugorzędny, choć oficjalnie mówiło się inaczej. W zjednoczeniach i centralnych zarządach, „tak ogólnie” chyba dość dobrze orientowano się w sytuacji branżowej. Było to coś w rodzaju „siły wyższej”, o której się wie, ale „nie wypada” zbyt dużo mówić.    
     Szkoda, że tak trudno było na te tematy rozmawiać. Szkoda, że centralny planista tak mało rozumiał.  Szkoda, że ekonomiści tak mało doszli, jak życie się ma do ogólnoteoretycznych zasad. Ten ostatni temat jest aktualny do dzisiaj.
Anonimus     

3.  Zakres przedmiotowy rachunku ekonomicznego   ………   117

    Rachunek ekonomiczny dotyczy dość ściśle sprecyzowanej i stosunkowo wąskiej grupy problemów gospodarczych, które łącznie określiliśmy jako problemy „co i jak wytwarzać”, zapewniając równocześnie zgodność bilansową między zapotrzebowaniem na wszystkie dobra i możliwościami jego zaspokojenia.
    Poza tak określonym polem stosowania metod rachunku ekonomicznego pozostaje jednak szereg podstawowych dla społeczeństwa  kwestii. Należą do nich:  1) nakreślanie – zgodnie z długofalowymi celami społecznymi i kierunków wzrostu gospodarczego i przeobrażeń w ekonomicznej strukturze społeczeństwa; 2) określenie wielkości i struktury konsumpcji społecznej oraz rozdziału dóbr konsumpcyjnych między członków społeczeństwa ;   3) kształtowanie postaw uczestników produkcji i stosunków między nimi, tj. kształtowanie jakości czynnika ludzkiego oraz integrowanie członków społeczeństwa wokół celów społecznych.
    Wszystkie te kwestie wiążą się oczywiście z decyzjami co do metod i kierunków wytwarzania. Realizując określoną długofalową politykę wzrostu gospodarczego oraz politykę kształtowania społecznych warunków produkcji określa się tym samym warunki i cele, w ramach których i zgodnie z którymi podejmowane są decyzje alokacyjne.
    Ograniczenie przedmiotowego zakresu rachunku ekonomicznego wiąże się z czynnikami techniczno-rachunkowymi i społecznymi. Pierwsze z nich polegają na tym, że nie wszystkie nakłady i wyniki mogą być ujęte liczbowo. (...)  Po drugie, ze względów społecznych nie jest pożądane, aby do działalności gospodarczej podchodzić tylko z wąsko pojętego punktu widzenia rachunku nakładów i wyników. Skrajnym przykładem takiego stanowiska byłoby obliczanie produkcyjnych efektów kształcenia jako jedynej czy nawet głównej podstawy decyzji o przeznaczaniu środków na oświatę. Wydaje się bowiem oczywiste, że podnoszenie poziomu oświaty jest przede wszystkim celem społeczeństwa, a nie po prostu środkiem do zwiększania produkcji.
    Niewątpliwie zawsze jest celowe (o ile jest to możliwe) dokonanie rachunku nakładów i wyników, nie zawsze jednak obliczenia takie mogą stanowić wystarczającą podstawę do powzięcia decyzji. (...)    

4.  Typy rachunku ekonomicznego   ………   119

   Współcześnie stosowany w krajach socjalistycznych typ rachunku ekonomicznego charakteryzuje się tym, że wyboru w skali gospodarki dokonuje się bezpośrednio w jednostkach fizycznych. Polega to na zestawieniu pewnej liczby wariantów nakładów i wyników wyrażonych in natura, na eliminowaniu wariantów niezbilansowanych i wreszcie na wyborze spośród wariantów zbilansowanych tego, który najlepiej realizuje cele działalności gospodarczej. Jest to tzw. rachunek bezpośredni.
   Ten bezpośredni sposób liczenia wynika stąd, że – jak dotąd – nie znamy zadawalającej, dającej się zastosować praktycznie metody sprowadzania do wspólnej miary różnych nakładów i wyników we wszystkich wariantach. Kryterium wyboru stanowią tu więc bezpośrednio wielkość i struktura produktu końcowego całej gospodarki. 
    Posiadanie jednego wspólnego miernika dla alternatywnych rozwiązań wymagałoby dokonania współmiernej wyceny wszystkich używanych czynników wytwórczych i wszystkich wytwarzanych dóbr (za pomocą cen, stóp procentowych itp.). Nieznajomość takiej praktycznie stosowanej metody wyceny wyklucza użycie cen lub podobnych wielkości obliczeniowych jako narzędzi wyboru w skali całej gospodarki.
    Z powyższego wynika, że podjęcie każdej decyzji wchodzącej w skład całego ich zespołu wymaga bezpośredniej analizy łącznego układu zależności bilansowych gospodarki. Metodę wyboru w tym typie rachunku można więc określić jako całościową (konieczność operowania całym bilansem) oraz polegającą na dokonywaniu szeregu kolejnych uzgodnień („przymiarek”) wszystkich wielkości ekonomicznych.
    Ten sposób rachunku umożliwia osiągnięcie bilansowej równowagi gospodarki i wybór najlepszego z rozpatrywanych wariantów tego stanu równowagi. Jego ograniczenia polegają zaś na tym, że nie daje on gwarancji wyboru wariantu najlepszego ze wszystkich możliwych4. Ten typ rachunku makroekonomicznego nie przesądza sposobu kierowania jednostkami realizującymi podjęte decyzje. Zarządzanie przedsiębiorstwami produkcyjnymi, handlowymi i konsumentami może się tu odbywać zarówno na zasadzie odgórnych nakazów, jak i kierowania swobodnymi (w pewnym zakresie) decyzjami tych jednostek. W przypadku drugim jednostki wykonawcze prowadzą własny rachunek mikroekonomiczny, który jednak wtedy nie stanowi elementu składowego rachunku makroekonomicznego. Jego prowadzenie nie musi ani nie może być podstawą podejmowania decyzji dotyczących całej gospodarki. Rachunek przedsiębiorstw jest więc i tu podporządkowany, i pochodny w stosunku do rachunku makroekonomicznego.
    Od początku istnienia gospodarki socjalistycznej ograniczenia rachunku bezpośredniego skłaniały praktyków gospodarczych i teoretyków ekonomii do szukania innych, sprawniejszych narzędzi rachunku.   
    (...)

5.  Rachunek ekonomiczny bezpośredni   ………   123

   Każdy z przedstawionych wyżej typów rachunku ekonomicznego stanowi logiczną i zwartą całość. Każdy z nich w swojej czystej postaci jest spójnym zbiorem zasad, będących podstawą podejmowania decyzji gospodarczych, rozstrzygających te same problemy wyboru. Narzędzia te są jednak różne (stąd odmienne typy rachunku), chociaż wszystkie mogą, lepiej lub gorzej, służyć racjonalnemu prowadzeniu gospodarki społecznej, a aktualne możliwości  techniczno-organizacyjne i społeczno-ekonomiczne sprawiają, że różny jest stopień ich stosowalności w praktyce gospodarczej. W odróżnieniu od rozwiązań optymalizujących, które – jak dotychczas – mają charakter postulatywny, rachunek ekonomiczny bezpośredni może być i jest współcześnie stosowany w praktyce krajów socjalistycznych.
   Charakterystyczną cechą rachunku ekonomicznego bezpośredniego jest rozwiązywanie problemów wyboru w skali gospodarki narodowej bez aktywnego wykorzystywania cen, rachunku kosztów i rentowności.
    (...)   

Dodatek A.  Zasada technicznej efektywności produkcji   .........   127

     Wśród wielu narzędzi służących do badania zjawisk gospodarczych coraz większego znaczenia nabierają metody matematyczne.  Stosunkowo najwcześniej użytą metodą tego typu był rachunek marginalny, w oparciu o który rozwijała się teoria rachunku ekonomicznego.
     Nazwa metody marginalnej pochodzi stąd, że analizuje ona przede wszystkim wielkości krańcowe (przyrosty lub ubytki), zamiast badać bezpośrednio wielkości globalne i przeciętne. Lista wielkości krańcowych jest tak długa jak lista zależności funkcjonalnych występujących przy analizowaniu problemów działania gospodarki, warunków jej równowagi itd. Do wielkości krańcowych należą:
     -  zależność otrzymanego produktu od nakładu czynników wytwórczych (funkcja produkcji);
     -  zależność spodziewanego utargu od zamierzonej sprzedaży (funkcja utargu);
     -  funkcje zysku, oszczędzania i inwestycji i inne.
     Zastąpienie wielkości globalnych krańcowymi pozwala na porównywanie różnych wariantów i wybór jednego z nich.
     W metodzie analizy marginalnej wychodzi się z założenia, że badane jednostki gospodarujące (konsument, przedsiębiorstwo, społeczeństwo) dążą do maksymalizacji efektu przy danych nakładach lub do minimalizacji nakładów ponoszonych dla osiągnięcia danego efektu.
     W niniejszym Dodatku narzędzia rachunku marginalnego wykorzystano do wyjaśnienia warunków realizacji zasady technicznej efektywności oraz przedstawienia podstawowych cech i narzędzi rachunku ekonomicznego pośredniego.         

     1.  Funkcja produkcji i produkcyjność krańcowa   .........   128
     Rozpoczynamy od zbadania funkcji produkcji, tj. zależności otrzymanego produktu od nakładu pracy żywej i uprzedmiotowionej. (...)

     2.  Krańcowa stopa substytucji   .........   131
     Posuwając się wzdłuż krzywej produktu w każdym jej punkcie mamy do czynienia z inną metodą produkcji, gdyż każdy punkt wyraża inny stosunek ilości czynnika zmiennego do czynników stałych w danym procesie produkcji.

     3.  Zasada technicznej efektywności   .........   134
     Rozważmy teraz, jak rozdzielić posiadane czynniki wytwórcze pomiędzy różne zastosowania , aby efekt tego rozdziału (alokacji) był jak największy. Warunki prawidłowego zastosowania  posiadanych czynników wytwórczych  określa zasada technicznej efektywności produkcji. (...)

     Uwagi
     Gdyby nie świadomość zniekształceń  poszczególnych czynników lub świadomość, skąd one się biorą, i co naprawdę oznaczają, można było zupełnie na serio  „pobawić się” metodami matematycznymi. W konkretnych warunkach, żeby się nie irytować, można było je uzupełniać odpowiednimi wstawkami z twórczości  Lema. Nie było to jednak zupełnie bezpieczne: „pół biedy”, gdyby ktoś dopatrzył się w tym tylko podtekstów politycznych; znacznie gorzej, gdyby ktoś zupełnie niepowołany zrozumiał nie dla niego przeznaczone szczegóły techniczne. Do rozwiązania problemu byli potrzebni ludzie z bardzo otwartymi głowami i dysponujący jednocześnie odpowiednią wiedzą.
     Anonimus     
 
Dodatek B. Narzędzia rachunku pośredniego   .........   140

     Teoretycznym modelem rachunku ekonomicznego gospodarki socjalistycznej, w którym wykorzystano narzędzia rachunku marginalnego, jest tzw. rachunek pośredni. Narzędzia te służą do „opisania” zależności występujących w gospodarce i do dokonywania wyboru w skali makro- i mikroekonomicznej. Zasadnicze znaczenie ma tu określenie warunków równowagi ogólnej, tj. warunków, w których zaoferowana przez producentów podaż każdego dobra równa jest – w układzie optymalnym – zgłoszonemu przez odbiorców (producentów i konsumentów) popytowi na te dobra. 
     Narzędziami wiążącymi rachunek organów centralnych i poszczególnych jednostek gospodarujących są: zasada rentowności i parametry (cena, renta i stopa procentowa).
     W koncepcji rachunku pośredniego maksymalizacja zysku, rachunek kosztów i ceny są narzędziami służącymi do wyboru optymalnego wariantu planu przez centralne organa gospodarcze, a równocześnie narzędziami zarządzania przedsiębiorstwami.

      1.  Koszty produkcji   .........   141

      Przedsiębiorstwo wytwarzające określony produkt trzeba zaopatrzyć w różnorodne czynniki wytwórcze. (...)*

     * Bez doprowadzenia danych do wielkości prawdziwych i odzwierciedlających to, co powinny merytorycznie odzwierciedlać, wszelka dalsza analiza ekonomiczna, nawet matematycznie bardzo wyrafinowana, była po prostu urzędową ułudą. Praktycy, prywatnie, wiedzieli swoje.
Anonimus

      2.  Punkt równowagi przedsiębiorstwa   .........   143

      Kryterium wyboru przedsiębiorstw jest w rachunku pośrednim osiągnięcie maksimum zysku. Z tego punktu widzenia przedsiębiorstwa będą dobierały metody produkcji i jej wielkość.*  (...)

* A także metody manipulacji.
Anonimus

      3.  Zasada jednej ceny i pełnego rachunku kosztów   .........   144
    
     W związku z powyżej opisanym sposobem postępowania przedsiębiorstw powstaje problem, jak centralny organ gospodarczy powinien ustalać ceny, aby przez wyrównywanie kosztów krańcowych poszczególnych przedsiębiorstw, nastawionych na maksymalizację zysku*, doprowadzić do realizacji zasady technicznej efektywności w skali makroekonomicznej. Rozważania te dotyczą sfery produkcji. Ustalanie cen dla sfery dóbr konsumpcyjnych stanowi odrębne zagadnienie.
     (...) 

* Na marginesie
Kierownictwa przedsiębiorstw, przynajmniej te mądrzejsze/sprytniejsze, wcale nie były nastawione na maksymalizację zysku, tylko na to, jak wybrnąć z przeróżnych planów, wskaźników, nakazów, zakazów i rozliczeń, postępując w miarę rozsądnie dla całej gospodarki i dla przedsiębiorstwa oraz dla siebie. Po prostu, wiele z tych celów... działało w rozbieżnych kierunkach.
Anonimus     
    
      4.  Stopa procentowa jako cena zasobów. Efektywność inwestycji    .........   145
      ...
    
 Uwagi:
      Jak do Dodatku A.
      Anonimus     

Rozdział  11
Bilansowanie gospodarki narodowej    ………   150

1.  Dopuszczalny wariant planu    .........   150
 
    Plan działania całej gospodarki narodowej jest zbiorem decyzji podejmowanych przez centralne organa gospodarcze i służących samym tym organom. Aby kierować działalnością wytwórczą i handlową przedsiębiorstw oraz konsumpcją członków społeczeństwa, organa te muszą ustalić dla siebie, jaki wariant uważa się za możliwy i pożądany. Z kolei, mając taki plan, mogą uruchomić odpowiednie środki zarządzania, tj. kierowanie realizacją planu. Plan, o którym tu mowa, obowiązuje więc same organa centralne, a nie poszczególnych wykonawców. Sprawa sposobów przekazania tym ostatnim postanowień planu omawiana jest  w następnej części podręcznika. 
     Koncentrujemy się zasadniczo na analizie planowania procesów „realnych”, tj. użytkowania  rzeczowych i ludzkich czynników wytwórczych, tworzenia produktów i usług oraz rozdziału ich między odbiorców (producentów i konsumentów). Chodzi tu więc o wielkości i procesy, które mogą być określone za pomocą miar fizycznych (metrów, kilogramów). To, że niektóre z planów wyrażone są w formie wartościowej (zagregowanej), nie zmienia faktu, że dotyczą one zjawisk realnych. Natomiast tzw. plany finansowe opracowywane dla całej gospodarki mają odmienny charakter. Ich przedmiotem jest planowanie strumieni pieniądza, które powinny powstać w gospodarce narodowej w toku realizacji planu. Są to więc plany  organizacji procesu zarządzania. W zasadzie są one, a raczej powinny być, wtórne – podporządkowane decyzjom dotyczącym procesów realnych.
     Istnieje wiele sposobów alokacji posiadanego przez społeczeństwo zasobu czynników wytwórczych między różne zastosowania. Spośród nich należy przede wszystkim wyeliminować te, które są niemożliwe do realizowania, gdyż nie zapewniają zgodności działania wszystkich, powiązanych wzajemnie części gospodarki narodowej. Do realizacji  mogą być dopuszczone warianty wewnętrznie zbilansowane. (...)    
    Wewnętrzna zgodność bilansowa planu produkcji jest pierwszym warunkiem, jaki musi być spełniony, aby plan był wykonalny. Nie jest to jednak warunek dostateczny...
W gospodarce prowadzącej wymianę z zagranicą wymaganie bilansowej zgodności dotyczy również składników importu i eksportu.
Wymaganie bilansowej zgodności dotyczy także składników produktu końcowego...
Jako niedopuszczalne należałoby wreszcie potraktować te warianty planu, które są niewykonalne ze względu na istniejące możliwości systemu kierowania wykonawcami planu.
     Reasumując, planem dopuszczalnym nazwiemy plan zbilansowany, tj. uwzględniający  techniczne zależności w produkcji, zależności w handlu  z zagranicą oraz w zakresie rozdziału produktu końcowego, a równocześnie plan możliwy do wykonania za pomocą zespołu narzędzi zarządzania.*

     * Czy taki plan był w ogóle „technicznie” możliwy do dobrego opracowania? W tamtych czasach dostrzegałem przede wszystkim zniekształcenia, nazwijmy je umownie  „systemowe”: informacji ekonomicznej, rzeczowej i finansowej,  i „gniew” lub lekceważenie, gdy się próbowało coś o tym mówić. Gniew i lekceważenie wcale nie były tylko polityczne. To właściwie przesądzało sprawę... nawet porządnej informacji..., nie mówiąc już o porządnym planowaniu i porządnej całej gospodarce, choć na papierze mogło to czasami wyglądać całkiem ładnie. Biorąc pod uwagę olbrzymią masę interdyscyplinarnych szczegółów, i naturalną tendencję ludzką – każdy ciągnął w swoją stronę – wcale się nie dziwię kłopotom. A jednak, chyba przy „odrobinie” zorganizowania interdyscyplinarnej, kompleksowej a zarazem – w sprawach istotnych – szczegółowej wiedzy, „wpadka” gospodarki wcale nie musiała być tak wielka, a może nawet, przy rozsądnej prywatyzacji i rozsądnym urynkowieniu wspieranym mądrym planowaniem, wcale nie musiała nastąpić? Nie wiem! Szkoda jedynie, że tak łatwo kierujemy się emocjami, zamiast racjonalnym myśleniem.
Anonimus           

2.  „Metoda bilansowa”    .........   153

   W dotychczasowej praktyce krajów socjalistycznych bilansowanie planów gospodarczych dokonywane jest – z nielicznymi wyjątkami4 – za pomocą tzw. „metody bilansowej”. Najogólniej polega ona na układaniu licznych naturalnych bilansów cząstkowych, a także tzw. bilansów syntetycznych (głównie finansowych). W obecnej praktyce nie układa się jednego, połączonego bilansu gospodarki narodowej jako całości. Wspomniane bilanse uzgadniane są drogą kolejnych wzajemnych dostosowań („przymiarek”) przeprowadzanych na różnych szczeblach aparatu planowania.
    Cząstkowe bilanse naturalne obejmują różne grupy wielkości ekonomicznych i w ten sposób opisują i uzgadniają (w różnych przekrojach) ogólny społeczny proces produkcji. Wśród nich można wyróżnić bilanse rzeczowe (środków produkcji i produktów) i bilanse siły roboczej. Bilanse te sporządzane są  dla poszczególnych grup czynników wytwórczych i produktów oraz dla łącznego produktu globalnego (i jego części, np. dla dochodu narodowego.
   Niezależnie od bilansów naturalnych w gospodarce sporządza się, o czym już mówiliśmy, bilanse (plany) finansowe. Należy wyodrębnić wśród nich – po pierwsze – bilanse pieniężnych przychodów i wydatków poszczególnych dziedzin (sfer) działalności gospodarczej: produkcyjnej działalności eksploatacyjnej, działalności inwestycyjnej, konsumpcji i handlu zagranicznego. Po drugie, są to plany kształtowania tzw. funduszy scentralizowanych, mające również formę przychodów i wydatków tych funduszy.
   Do planów pierwszego typu zaliczamy: 1) zespół makroekonomicznych planów określających  gospodarkę finansową ogółu przedsiębiorstw; 2) plany finansowania inwestycji; 3) bilans pieniężnych dochodów i wydatków ludności oraz plan kasowy. 
   Do planów drugiego typu natomiast należy zaliczyć: 1) budżet państwa; 2) plany określające działalność  finansową banków... 3) plan zakładów ubezpieczeń... 4) plany finansowe wyodrębnionych funduszy celowych5.
   Dla sfery produkcji, to znaczy dla ogółu przedsiębiorstw, w zasadzie nie sporządza się pełnego bilansu pieniężnych przychodów i wydatków przedsiębiorstw, jednak elementy pozwalające zestawić taki bilans  są – w uproszczonej formie – w innych planach. Są to między innymi: plany sprzedaży...; plany kosztów...; plany akumulacji finansowej...; plany przyrostu funduszy obrotowych...;  plany amortyzacji...
   Największym planem finansowym, pod względem rozmiarów przepływów pieniądza, które obejmuje, jest budżet państwa. (...)
   Znajomość reguł bilansowania, omówionych poprzednio na przykładzie tablicy przepływów międzygałęziowych, pozwala krytycznie analizować metodę bilansową. Słabą jej stroną jest przede wszystkim brak rachunkowej techniki łączenia bilansów cząstkowych w całość. (...)
Istotne zastrzeżenia nasuwa także metoda kolejnego uzgadniania tych bilansów.  (...)
Tej słabości opisywanej metody uzgadniania ma w zamierzeniu zapobiegać stosowanie tzw. bilansów syntetycznych... (...)
   Jakie zastrzeżenia można wysunąć co do koordynującej („syntetyzującej”) roli bilansów finansowych? (...)
   Na podstawie dotychczasowych rozważań na temat wewnętrznej zgodności planu i na podstawie powyższych uwag krytycznych można sformułować ważniejsze zasady bilansowania gospodarki narodowej.        


----------
4 Wyjątki te, to próby zastosowania narzędzi matematycznych typu analizy przepływów międzygałęziowych. 
5 Wyodrębnionymi funduszami celowymi w Polsce są  np. Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów, Fundusz Postępu Technicznego, Fundusz Turystyki i Wypoczynku, a także Polski Monopol Loteryjny oraz gry liczbowe. Nie zaliczamy tu natomiast tzw. funduszy celowych pozostających w dyspozycji przedsiębiorstw (jak fundusz zakładowy, fundusz rozwoju itp.).  

3.  Zasady i metody bilansowania    .........   156

    Zgodnie z omówioną poprzednio jednością społecznego procesu produkcji na pierwszym miejscu można wymienić zasadę jednoczesnej zgodności składników planu gospodarki narodowej.  Współcześnie znane są i coraz bardziej doskonalone metody oparte na narzędziach matematyki i cybernetyki. Ich pierwszym istotnym walorem jest możliwość ujęcia wszystkich współzależnych działań w jednym schemacie (np. w układzie równań lub nierówności)7.  Obecnie pojawiają się próby użycia niektórych z tych narzędzi w praktyce planowania gospodarczego krajów socjalistycznych.
    Drugą zasadą, o której należy tu powiedzieć, jest zasada kompletności planu. Należy mianowicie zbilansować działanie możliwie wszystkich składników życia gospodarczego.
    (...)        

Rozdział  12
Zasady wyboru planu  ………   159

    Rozpatrzymy obecnie proces bilansowania planu i zasady wyboru najkorzystniejszego jego wariantu. W tym celu będziemy się posługiwać techniką bilansową analizy przepływów międzygałęziowych, która szczególnie dobrze odpowiada logice rachunku bezpośredniego. Operujemy tu trzema grupami wielkości: produktami globalnymi poszczególnych gałęzi, współczynnikami technicznymi określającymi metody wytwarzania poszczególnych grup oraz produktami końcowymi, które – przyjęte w pewnej proporcji – stanowią cel procesu gospodarczego.
    Analizę przeprowadzimy  w trzech kolejnych etapach.  Po pierwsze, rozpatrzymy problem podejmowania decyzji o sposobie eksploatacji aparatu wytwórczego mając dane, niezmienne moce wytwórcze. Pomijamy więc na razie kwestię inwestycji. Zakładamy też, że dana gospodarka jest „zamknięta”, tj. nie prowadzi wymiany z zagranicą. Po drugie, pozostając w ramach eksploatacyjnych (bieżących), wprowadzimy kwestię wymiany z zagranicą.  Po trzecie, uwzględnimy również decyzje  o nakładach na odtworzenie i powiększenie mocy aparatu wytwórczego (inwestycje).    

1.   Decyzje o eksploatacji danego aparatu wytwórczego w gospodarce zamkniętej    .........   159

     Procedura wyboru

     Proces wyboru ma zapewnić osiągnięcie możliwie najwyższego poziomu realizacji produktu końcowego o wyznaczonej strukturze. (...)

     Ograniczenia wyboru

     Przyjmowaliśmy dotychczas, że „wyjściowa” macierz techniki wytwarzania jest zestawem jakichkolwiek znanych metod wytwarzania. (...)
     Równorzędność celów: utrzymanie założonej struktury produktu końcowego oraz realizacja preferencji społecznych co do charakteru metod wytwarzania może prowadzić i prowadzi często do ich sprzeczności. (...)
     O ile można się zgodzić z niepełnym wykorzystaniem niektórych środków rzeczowych, to trudno zaakceptować niepełne zatrudnienie siły roboczej. Plan taki zakładałby bowiem istnienie bezrobocia, czyli niezrealizowanie jednego z celów gospodarki. W tym więc zakresie może powstać konieczność dostosowania struktury produktu końcowego do pożądanej wielkości zatrudnienia siły roboczej.      
     Dokonywanie zmian struktury produktu końcowego prowadzących do pełnego zatrudnienia siły roboczej może napotkać przeszkody z powodu konieczności kreowania niedoborów bilansowych na wielu innych odcinkach gospodarki narodowej. (...)
 
2.  Decyzje o wymianie z zagranicą   .........   166

     Włączmy z kolei do naszych rozważań problem handlu z zagranicą, pozostając w ramach decyzji o eksploatacji danego aparatu wytwórczego. Celem naszym jest przedstawienie „logiki” wyboru w gospodarce otwartej, pomijamy więc chwilowo szereg komplikacji, jakie występują w praktyce gospodarczej. (...)  

3.  Decyzje inwestycyjne   .........   170 *

     Przy podejmowaniu decyzji o eksploatacji istniejących mocy wytwórczych wraz z decyzjami o wymianie z zagranicą przyjmowano strukturę produktu końcowego jako daną. (...)

          Tablica przepływów inwestycyjnych
     ...
          Dobór współczynników inwestycyjnych
     (...)  Wiele względów przemawia za tym, że nawet po dokonaniu większej liczby prób bilansowania, tj. po kolejnych zmianach współczynników inwestycyjnych, zgodnie z każdorazowo kształtującym się układem nadwyżek i niedoborów dóbr inwestycyjnych, trudno będzie osiągnąć pełną równowagę planu. (...)
     Istnieją także ograniczenia typu społecznego. Stwierdzono już poprzednio, że w gospodarce socjalistycznej formułowane są nie tylko cele w zakresie produktu końcowego na podstawie preferencji ogólnospołecznych, ale także określane są postulaty co do metod wytwarzania. Dotyczą one przede wszystkim: 1) stworzenia odpowiedniej ilości miejsc pracy w celu zapewnienia pożądanego zatrudnienia siły roboczej; 2) przyszłych warunków pracy w budowanych obiektach inwestycyjnych.
     (...)
*Uwagi
...     

Rozdział  13
Planowanie konsumpcji  ………   176

1.  Aktywna polityka konsumpcji   .........   176

     W gospodarce socjalistycznej centralne organa gospodarcze prowadzą aktywną politykę konsumpcji. Polega ona na ustalaniu, w oparciu o preferencje ogólnospołeczne, wielkości i struktury konsumpcyjnej części produktu końcowego i jego rozdziału między członków społeczeństwa oraz na stosowaniu odpowiednich środków oddziaływania na konsumentów, w takim kierunku, aby realizowali przyjęte w tym zakresie ustalenia.
     (...)
      
2.  Plan i wzorzec konsumpcji   .........   178

     Konsumpcja – zarówno zbiorowa, jak i indywidualna – nie stanowi wyjątku od wymagań konkretnego i szczegółowego planowania. Różne, często sprzeczne postulaty wysuwane przez uczestników procesu planowania – w tym także przez szeregowych członków społeczeństwa, o ile włączają się oni do prac planistycznych – są w toku dyskusji scalane w jeden ogólny plan konsumpcji.
     Wybór określonego wzorca i planu konsumpcji polega na skonfrontowaniu celów społecznych z istniejącymi możliwościami. (...)  

3.  Handel w gospodarce socjalistycznej   .........   179

          Usługi handlowe
     ...
          Planowanie działalności handlowej
     ...
 
Rozdział 14
Projektowanie ekonomiczne   ………   184

1.  Rola jednostek projektujących w procesie budowy planu   ……..   184

     W poprzednich rozdziałach przedstawiliśmy procedurę bilansowania i wyboru planu zakładając, że organa planujące dysponują odpowiednimi informacjami  dotyczącymi wszystkich trzech grup wielkości występujących w planie: danymi o możliwościach produkcyjnych, o możliwych do zastosowania metodach wytwarzania, o pożądanych  wynikach gospodarowania, tj. o pożądanej wielkości i strukturze produktu końcowego, a w tym jego części konsumpcyjnej i inwestycyjnej. Tymczasem w rzeczywistości informacje te powstają w procesie budowy planu, w procesie jego wyboru zaś są zmieniane i wzajemnie dostosowywane.
     Narodowy plan gospodarczy jest wspólnym dziełem całego aparatu organizacyjnego kierującego gospodarką. Wyraża się to m.in. we współudziale różnych jednostek organizacyjnych w projektowaniu rozwiązań poszczególnych problemów występujących w procesie planowania. Niektóre z tych jednostek są wyspecjalizowane tylko w projektowaniu. Mają one charakter komórek doradczych (sztabowych). Jednakże i komórki „liniowe” zajmują się projektowaniem.
    Typowym przykładem wyspecjalizowanych (sztabowych) jednostek  są biura projektowe w sferze działalności inwestycyjnej. (...) W innych dziedzinach gospodarki narodowej działają podobne jednostki organizacyjne zajmujące się projektowaniem... (...) 
    Obok jednostek sztabowych typu biur projektowych podobną rolę w procesie budowy planu spełniają przedsiębiorstwa z różnych dziedzin gospodarki narodowej: przedsiębiorstwa produkcyjne, handlu zagranicznego i handlu wewnętrznego. Projekty planów tego typu przedsiębiorstw stanowią także dla centralnych organów gospodarczych materiał, typu doradczego, informujący o tym, jak rozwiązywać poszczególne elementy planu gospodarki narodowej. (...)
    Podjęcie każdej decyzji planowej wymaga materiału informacyjnego dotyczącego różnych możliwych rozwiązań poszczególnych kwestii gospodarczych oraz istniejących w skali całej narodowej związków między nimi i ograniczeń.* (* Do świadomości decydentów i chyba teoretyków, nie docierało jedynie, że stosowany system kontroli i analiz, nie zapewnia pełnej – w sensie koniecznym-  prawdziwości informacji. Pierwszym, znanym mi praktycznie,  poważnym ostrzeżeniem, był chyba przełom lat 69-71.  Temat prawdziwości informacji przewija się na bardzo wielu moich stronach – począwszy od „konkretyzacji”. Anonimus).     
    (...)
 
2.  Informacja techniczna   ………   187

     Poszczególne jednostki projektujące plan dysponują tzw. informacją techniczną. Pojęcie informacji technicznej wymaga komentarza chociażby z tego względu, że różna jest jej treść w różnych dziedzinach gospodarki narodowej. Informacja techniczna dotyczy bowiem zarówno bieżącego wykorzystania istniejących urządzeń, jak i tej produkcji, której podstawą będą inwestycje, a także działalności handlu wewnętrznego i zagranicznego. We wszystkich tych dziedzinach inny jest zakres przedmiotowy informacji technicznej.
     Jednostki projektowania ekonomicznego w produkcji gromadzą przede wszystkim informację techniczną  dotyczącą możliwych właściwości wytwarzanych produktów oraz zależności technicznych między nakładami czynników produkcji i wielkością produkcji (tj. możliwych do zastosowania metod wytwarzania).
    (...)
 
3.  Informacja planistyczna   ………   188

     Dysponując nawet najszerszym zakresem informacji technicznej nie można jednak jeszcze określić, jakie rozwiązanie projektowe najbardziej odpowiada obecnym i przyszłym warunkom gospodarki narodowej. Mamy tylko listę możliwych do zastosowania rozwiązań, z której dopiero można wybierać. Wyboru dokonują jednostki projektowania ekonomicznego na podstawie informacji planistycznej, mówiącej o bilansowych relacjach rzadkości w ramach gospodarki narodowej, a przyjmuje on formę projektów planów dotyczących poszczególnych fragmentów (wycinków) ogólnej działalności gospodarczej. 
    (...)

4.  Zawartość systemu informacji planistycznej   ………   195

     Wymienione w poprzednim punkcie sposoby przekazywania informacji planistycznej polegają na wykorzystaniu różnych nośników informacji: wielkości ujętych w formie naturalnej lub cen czynników wytwórczych i dóbr gotowych. Tym ostatnim towarzyszy określone kryterium wyboru. Warto się zastanowić, jakim warunkom powinny odpowiadać owe nośniki informacji, jeżeli mają w sposób skuteczny spełnić swoje zadanie.
    (...)

5.  Projektowanie i wykonywanie planu   ………   198

     Dotychczas zanalizowaliśmy organizację systemu informacji planistycznej przyjmując, że rozpatrywane jednostki wykonują jedynie funkcje projektujące. Jednakże przedsiębiorstwa produkcyjne, przedsiębiorstwa handlu wewnętrznego i zagranicznego są zarówno projektantami, jak i wykonawcami planu. Jakie są tego konsekwencje  w odniesieniu do problemu narzędzi kierowania projektowaniem ekonomicznym?
    (...)

Część  IV
Ekonomiczne narzędzia zarządzania

Rozdział 16
Rachunek ekonomiczny przedsiębiorstwa  ………   211

Przedsiębiorstwo socjalistyczne można rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Jest ono zespołem technologicznym, grupą społeczną, jednostką prawną, organizacyjną, a wreszcie ekonomiczną. W każdej z tych ról ma ono określone zasady działania, tworzące szeroko rozumiany statut. Statut ten jest nadany z zewnątrz, co oznacza, że przedsiębiorstwo socjalistyczne nie organizuje się samo i nie samo ustala reguły swojego działania.

Tutaj interesuje nas ta cześć statutu, która reguluje działalność przedsiębiorstwa występującego w charakterze jednostki gospodarującej czynnikami wytwórczymi. Przedsiębiorstwo jako jednostka gospodarująca, w tym zakresie, w jakim zarządzanie jest parametryczne, prowadzi swoją działalność na podstawie rachunku ekonomicznego. Imituje zatem niezależnego wytwórcę, z tym, że działalność jego jest oparta na zasadach określonych przez centralne organa gospodarcze.

1.  Zasady rachunku   ……..   211

Pozostawiając przedsiębiorstwu swobodę w wyborze spośród różnych alternatyw metod i kierunków produkcji centralne organa gospodarcze ustalają mu kryterium wyboru. Jest to jedno z względnie stałych narzędzi systemu parametrycznego. Kryterium to staje się celem działania przedsiębiorstwa. Nie jest to cel tożsamy z celem całej gospodarki narodowej. Jest to cel zastępczy.
...

2.  Równowaga przedsiębiorstwa   ………   214

     Prowadzenie rachunku ekonomicznego poprzedza praktyczne działanie przedsiębiorstwa. Wszystkie rozpatrywane wielkości i ich zmiany odnoszą się do układu ex ante. Jesteśmy w sferze zamierzeń, a więc tego, co można nazwać nieformalnym „planowaniem” w przedsiębiorstwie.
Nie jest ono oczywiście tożsame z ewentualnym udziałem przedsiębiorstwa w układaniu planu centralnego. Chodzi tu więc o ten plan nieformalny, który kierownictwo przedsiębiorstwa układa sobie na własny użytek pod wpływem bieżąco stosowanych instrumentów zarządzania. Przy okazji można zauważyć, że to, co w praktyce gospodarczej bywa nazywane planem przedsiębiorstwa, jest albo wstępną propozycją do planu ogólnego, albo zbiorem nakazów przekazanych przedsiębiorstwu do wykonania. W tym sensie nie ma więc w ogóle w naszym systemie gospodarczym odrębnych indywidualnych planów formalnych. (...)

     Zasadniczy problem zawarty jest w pytaniu, czy zespół nadanych przedsiębiorstwu narzędzi rachunku jest skutecznym instrumentem wywoływania pożądanych decyzji.
(...)

Punkt równowagi przy mierniku: zysk globalny   ………   215

     Aby odpowiedzieć na postawione wyżej pytania, musimy zbadać zasady rachunku nakładów i wyników, który prowadzony jest w postaci rachunku kosztów i utargów. 
(...)

Punkt równowagi przy mierniku:  rentowność   ……..   217
...
Punkt równowagi przy mierniku:  minimalizacja kosztów przeciętnych   ………   219
...
Punkt równowagi przy mierniku:  stopa zysku   ………   219
...
Punkt równowagi przy mierniku:  produkcja netto   ………   220

Produkcja netto to różnica między wartością produkcji globalnej a wartością rzeczowych środków produkcji zużytych do jej wytwarzania...*
(...)
*  Ciekawe równanie matematyczne wychodziło z „podretuszowanej” wartości produkcji globalnej i  prawdziwej wartości rzeczowych środków produkcji zużytych do jej wytworzenia (możliwych też było także kilka innych wariantów). Jakie zarządzanie – takie i wykonanie, chciałoby się rzec. Gdyby „ekonomia” była mniej wierząca (statystyce i rachunkowości), a bardziej myśląca, to zapewne zarządzanie i wykonanie też byłyby mądrzejsze.
     Teraz władza jest mądrzejsza!  Ponieważ wie, że nie umie bawić się zabawkami, to je po prostu oddała:  „A bawcie się sami! Ja wychodzę. Tylko coś sobie wezmę.”  
     Na poważnie, to mechanizm retuszowania, przyczyny i skutki oraz możliwe środki zaradcze opisałem nieco na wielu stronach, poczynając od konkretyzacji.  Nie milczałem też i w tamtych latach, choć, prawdę mówiąc, nigdy nie posuwałem się zbyt daleko.
Anonimus

3.  Systemy parametryczno-nakazowe. Złożone systemy rachunku   ………   222

W praktyce nie spotykamy się właściwie z sytuacjami, w których wszystkie bieżące decyzje alokacyjne (wykonawcze) są podejmowane wyłącznie na podstawie wyżej opisanych systemów rachunku. Znaczy to, że prawie nigdy nie mamy do czynienia z występowaniem jednego miernika, który stanowi kryterium decyzji. Spotykamy się natomiast z systemami o charakterze mieszanym i złożonym.

System parametryczno-nakazowy   ………   222

Taki system, w którym pewne decyzje wyłączone są z gestii przedsiębiorstwa, a są podejmowane bezpośrednio przez organa gospodarcze i przekazywane przedsiębiorstwu w formie nakazów, ma charakter mieszany (parametryczno-nakazowy).
     Przedsiębiorstwo wykonując plan realizuje dwojakiego rodzaju decyzje: jedne z nich podjęte „na zewnątrz” są dla przedsiębiorstwa nakazami, inne natomiast wynikają z prowadzonego rachunku.
(...)
 
Złożone systemy rachunku   ………   224

Rozpatrzmy wreszcie złożony system rachunku w przedsiębiorstwie, który zawiera więcej niż jeden miernik.*
(...)
*  Ze swojej praktyki „w tamtych latach” zapamiętałem „jako normalkę”, że każdy miernik „ciągnął w inną stronę”. Na czym polegała istota zjawiska: szczegóły (naturalnie, na szczytach teorii i władzy, najprawdopodobniej lekceważone oraz bliżej nieznane). Na szczeblu przedsiębiorstw specjalnie się tym nie przejmowano, chyba że konflikt interesów wśród mierników odbijał się na interesach własnych (np. premii, „pójścia na dywanik”, zagrożeniem stanowiska itp.). Wtedy trzeba było jakoś przeciwdziałać. Najgorszą metodą przeciwdziałania było mówienie prawdy – wszystkim jednakowej.  Można było wtedy podpaść wszechstronnie: z lewa i prawa, a także i w centrum. Coś z tego pozostało i do dzisiaj.
   Właściwie niemal każdy rozdział książki wymaga szerszego omówienia, jak było w praktyce, dlaczego, i jak można było próbować coś usprawnić. Sprawy są jednak kontrowersyjne, a większość z nich  ma już  charakter wyłącznie historyczny. Czy warto w ogóle teraz szerzej analizować? Dla samej historii? Bez żadnego znaczenia na przyszłość?  Może pod kątem przyczyn niepowodzenia  reform z lat osiemdziesiątych?  Może pod kątem samych mechanizmów zachowań ludzi w latach dziewięćdziesiątych? Może pod kątem każdych trudności organizacyjnych w sprawach gospodarczo –polityczno-społecznych? 
Anonimus
 
Rozdział 19
Zarządzanie przedsiębiorstwami  ………   253

Zarządzanie przedsiębiorstwami, tj. samodzielnymi jednostkami gospodarującymi, oznacza naprowadzanie ich na wybór  metod i kierunków wytwarzania pożądanych z punktu widzenia celów całej gospodarki. Decyzje przedsiębiorstw o tym, co i jak wytwarzać powinny być podporządkowane treści planu ogólnego. Aby przedsiębiorstwo realizowało to zadanie, stosowany wobec niego system zarządzania musi spełniać szereg warunków, które są przedmiotem rozważań tego rozdziału.

Funkcjonowanie systemu zarządzania rozpatrzymy tu na wybranym przykładowo przedsiębiorstwie, którego postępowanie można uznać za reprezentatywne dla wszystkich przedsiębiorstw funkcjonujących w gospodarce. Abstrahować też będziemy od kontaktów przedsiębiorstwa z otoczeniem, wpływu innych przedsiębiorstw na jego działanie itd. Załóżmy wiec na wstępie, że decyzje przedsiębiorstwa uzależnione są tylko od sygnałów nadchodzących od centralnych organów gospodarczych. 

1.  Ceny jako parametry*   ……..   253

Rolę parametrów pełnią przede wszystkim ceny. Należą do nich ceny rzeczowych środków produkcji i produktów gotowych, stopa procentowa jako cena użytkowania zasobów, stawki amortyzacji jako szczególny sposób wyceny zużycia środków trwałych, różne formy renty jako wyceny czynników naturalnych. W tym samym charakterze mogą też występować różne inne, „nietypowe” ceny, takie jak stawki płac, opłaty za korzystanie z określonych udogodnień i usług (z transportu, opracowania projektów technicznych itp.), a nawet kary (np. z racji pogorszenia, w wyniku produkcji, warunków przyrodniczych: zanieczyszczenia rzek czy powietrza). Wszystkie te wielkości pełnią funkcję zmiennych elementów rachunku przedsiębiorstw służąc centralnym organom gospodarczym do kierowania produkcją.
Ponieważ parametry są narzędziem kierowania gospodarką, powinny one mieć charakter zewnętrzny w stosunku do przedsiębiorstwa. Oznacza to, że  przedsiębiorstwa nie powinny samodzielnie określać cen, stóp procentowych itd., lecz że muszą je określać czynniki w stosunku do nich zewnętrzne.
...
Aby ceny pełniły rolę parametrów określających wybór przedsiębiorstwa, muszą mieć charakter zewnętrzny, a równocześnie muszą być dostosowane do istniejącego miernika.
Powyżej przedstawiliśmy z tego punktu widzenia zasady kształtowania cen przy założeniu, że miernikiem jest zysk.  Przedstawione zasady nie mają charakteru uniwersalnego. Odmienne są zasady kształtowania cen przy innych miernikach.
Widać to bardzo wyraźnie w przypadku stosowania  miernika: produkcja  brutto. W dotychczasowej praktyce miernik ten był powiązany z zasadą ustalania cen w oparciu o przeciętne gałęziowe koszty produkcji powiększone o określony narzut zysku. Ten system ustalania cen w założeniu reprezentuje stosunki wartościowe między różnymi dobrami. Dobro  A, wymagające dwa razy większych nakładów w porównaniu z dobrem B, ma cenę w przybliżeniu dwa razy wyższą. W intencjach centralnych organów gospodarczych leży ograniczenie popytu na dobro A.  Nietrudno dostrzec, że przedsiębiorstwa będą, przy omawianym systemie rachunku, postępować w kierunku przeciwnym: będą dążyć do zastępowania dobra B przez dobro A.  

Miernik: produkcja brutto zachęca kierownictwo przedsiębiorstwa do zwiększenia produkcji.  Równocześnie wykrzywia jednak proporcje ustalane w planie sprawiając, że opłaca się używanie drogich surowców, korzystanie z pracy kooperantów i wytwarzanie droższych rodzajów produkcji końcowej (np. lepszych rodzajów wełny, obuwia, wędlin, maszyn).

Widzimy zatem, że miernik: produkcja brutto i system cen opartych na wartości są sprzeczne ze sobą. Użyte razem dezorganizują produkcję.  Stąd też nasuwa się wniosek, że należy albo dostosować strukturę cen do istniejącego miernika, albo odwrotnie. Można też oczywiście wybrać zupełnie inny rodzaj miernika..., również pod warunkiem jego wewnętrznej niesprzeczności.   

Dostosowanie cen do istniejącego miernika oznaczałoby konieczność obniżenia cen na czynniki wytwórcze, których zużycie chcemy zmniejszać, natomiast podniesienie cen tych czynników, które chcemy forsować. Podobnie byłoby z asortymentem produkcji, gdyż podniesienie cen wyrobów gotowych zachęciłoby do zwiększenia ich produkcji i odwrotnie. Ustalenie takich cen „na opak” byłoby sprzeczne z dotychczasowymi, historycznie ukształtowanymi przyzwyczajeniami, że ceny w mniejszym lub większym odzwierciedlają nakłady na wytworzenie poszczególnych dóbr.  

Powyższe rozważania nie miały bynajmniej na celu obrony miernika: produkcja brutto. Chcieliśmy tylko pokazać, że odpowiedni system cen może doprowadzić do wyeliminowania wspomnianej sprzeczności rachunku. Jednakże nawet system „cen na opak”, eliminując wewnętrzną sprzeczność, nie rozwiązuje problemu skuteczności oddziaływania na przedsiębiorstwo. Stosowanie tego miernika zawsze skłania do nieoszczędnego gospodarowania czynnikami wytwórczymi.

Przy okazji wystąpił wyraźnie relatywizm prawa popytu i podaży. Ta „oczywista” zależność między ceną i popytem (im wyższa cena, tym mniejszy popyt i vice versa) faktycznie występuje jedynie przy dość wąskim kręgu rozważań instytucjonalnych. Określony system premiowania wytwórców – np. premiowanie produkcji brutto – zmienia radykalnie te zależność...

Spróbujmy na koniec zebrać  wszystkie warunki, które określają sprawność parametrycznego systemu zarządzania przedsiębiorstwem (część z nich omówiono w rozdziale 16).

1.  Warunkiem umożliwiającym kierowanie decyzjami przedsiębiorstwa za pomocą cen (i innych wielkości o podobnym charakterze) jest nadanie im zewnętrznego charakteru. Tylko ceny, które są zdane przedsiębiorstwu z zewnątrz, mogą pełnić funkcje parametrów wyboru.  

2.  Zmiany cen mające na celu wywołanie określonych zdarzeń gospodarczych nie mogą być „kompensowane” w ramach prowadzonego rachunku. Kompensata przekreśla bowiem sens dokonywanych zmian cen, odbierając im równocześnie parametryczny charakter. 

3.  Aby system parametryczny działał sprawnie, aby kształtował poszczególne zdarzenia gospodarcze, wszystkie one muszą znaleźć wyraz w formalnym rachunku przedsiębiorstwa. Postulat ten nazwaliśmy kompletnością rachunku. Brak wyceny wszystkich zdarzeń mających miejsce w przedsiębiorstwie może wynikać z charakteru przyjętego miernika lub braku wyceny niektórych zdarzeń mogących się znaleźć w polu recepcji przyjętego miernika. Niezależnie od przyczyn niekompletności rachunku jego konsekwencje są jednakowe; wybór przedsiębiorstwa tylko w części odbywa się pod wpływem parametrów.

4.  Zasady kształtowania cen muszą być dostosowane do istniejących mierników. Nie mają one charakteru uniwersalnego.

Niepełna sprawność parametrycznego systemu zarządzania wynikająca z niespełnienia któregoś z wymienionych warunków skłania organa centralne do uzupełnienia tego systemu dodatkowymi urządzeniami. Mogą one mieć charakter uzupełniający (taką rolę może pełnić system zasilania) lub zastępujący narzędzia parametryczne.

*  Uwagi
...

2.  Złożone systemy zarządzania   ………   257

Dotychczas rozpatrywaliśmy system zarządzania przedsiębiorstwem przy założeniu, że jego działalność podporządkowana jest maksymalizacji (minimalizacji) jednego miernika, który stanowi cel zastępczy przedsiębiorstwa.  W praktyce występują często takie sytuacje, że centralne organa gospodarcze wyznaczają przedsiębiorstwu nie jeden, lecz kilka mierników. System taki nazywamy złożonym systemem rachunku. Proste składniki występujące w systemie złożonym działają we wzajemnej zależności. Sprzężenie to może dotyczyć pola recepcji mierników lub sposobów liczenia.
Poniżej rozpatrzymy powiązania między składnikami złożonych systemów zarządzania oraz ważniejsze argumenty przemawiające za i przeciw ich stosowaniu.

Sprzężenie mierników polega przede wszystkim na nakrywaniu się pól ich recepcji, tj. na tym, że te same zdarzenia są równocześnie rejestrowane przez różne mierniki. Znaczy to,  że dany wycinek działalności przedsiębiorstwa znajduje się pod wpływem różnych mierników, przy czym inaczej jest, gdy działają one w jednym, a inaczej  - gdy działają w różnych* kierunkach. 
Rozpatrzmy ten problem na przykładzie (częstym w praktyce) stosowania równocześnie mierników rentowności i produkcji brutto.*  W  wielu kwestiach działają one rozbieżnie (np. problem oszczędnego używania czynników wytwórczych) i wtedy następuje dezintegracja kierownictwa przedsiębiorstw (stawia się im rozbieżne cele zastępcze), co powoduje, że system jest zawodny z punktu widzenia centralnych organów gospodarczych. Negatywne skutki łączenia różnych tego typu mierników (o pokrywających się polach recepcji) są szczególnie prawdopodobne, jeśli są to mierniki o wysokim stopniu syntetyczności (każdy z nich obserwuje większość zdarzeń w przedsiębiorstwie). Ponieważ takie mierniki stanowią najczęściej różne całościowe koncepcje zarządzania przedsiębiorstwami, posiadające własną „logikę”, trudno jest oczekiwać, aby nie wpływały  na przedsiębiorstwa  w sposób rozbieżny.

Nie można jednak z góry wykluczyć sytuacji bezkonfliktowych, w których nie następowałoby pogorszenie wyników rejestrowanych przez jeden z mierników w przypadku polepszenia innych wyników.
...
Rozpatrzmy  z kolei jeszcze dwie kwestie, jakie podnoszone są w związku ze stosowaniem mierników wyspecjalizowanych w ramach złożonych systemów rachunku.

Po pierwsze, przeciwko ich używaniu wysuwa się często zarzut, że nie obejmują całości pola działania przedsiębiorstwa pozostawiając w ten sposób „białe plamy”... (...)

Po drugie, wysuwa się problem „rezonansu”. Mierniki wyspecjalizowane są przeznaczone do regulowania określonej, wąskiej dziedziny... (...)

Rezonanse takie występują także w przypadku stosowania mierników syntetycznych.

Istnieje jednak w tym względzie pewna różnica między działaniem mierników syntetycznych i wyspecjalizowanych.  W pierwszym przypadku rezonanse pojawiają się w ramach pola recepcji danego miernika, w drugim wychodzą poza nie, modyfikując działanie innych mierników. (...)

Zbierając wyżej wymienione argumenty za i przeciw stosowaniu systemów złożonych stwierdzamy, że nie można zasadniczo wykluczyć celowości ich stosowania...   Przeciwnie, wobec ograniczonego oddziaływania wszelkich mierników syntetycznych, dodawanie do nich pewnej liczby wyspecjalizowanych wydaje się korzystne.

Ta pozytywna ocena stosowania złożonych systemów rachunku dotyczy tylko jednak przypadków, kiedy są one świadomie konstruowane z uwzględnieniem wspomnianych interakcji między prostymi składnikami. Inaczej jest, gdy układy złożone powstają w sposób „historyczny” i pod przymusem okoliczności.

Brak zaufania do złożonych systemów regulacji nie wynika zatem z ich immanentnych braków, lecz znajduje uzasadnienie w szczególnych okolicznościach towarzyszących ich tworzeniu i stosowaniu.

W praktyce powstawały one najczęściej jako reakcje na napięcia powstające w różnych punktach gospodarki pod wpływem powszechnie stosowanego miernika: produkcja brutto. Mierniki wyspecjalizowane stosowane w celu stłumienia niepożądanych rezonansów miernika podstawowego same wywoływały z kolei dalsze rezonanse. Nie były więc w stanie przeciwstawić się zakłócającemu oddziaływaniu miernika: produkcja brutto na całość gospodarki.  

Była to w istocie polityka „łatania dziur”, tj. uzupełniania układu regulacji przez coraz to nowe mierniki, które łagodziły pewne napięcia, ale tworzyły nowe.  Jest to praca syzyfowa, dopóki zasadniczy czynnik zakłócający pozostaje nietknięty.  Wydaje się jednak, że ujemne doświadczenia nie mogą dyskwalifikować złożonych układów w ogóle.  Dyskwalifikacja dotyczy tylko niektórych z nich oraz wspomnianych „historycznych” sposobów ich tworzenia.

* Uwagi
...
 
3.  Zarządzanie za pomocą narzędzi niecenowych   ………   260

Zarządzanie przedsiębiorstwem może odbywać się nie tylko przez nadany przedsiębiorstwu miernik i związane z nim parametry rachunku, ale również przez odpowiednie manipulowanie stopami premiowania. Określają one zależność premii od osiągniętej wartości miernika. Stopy premiowania mogą pełnić rolę zbliżoną do roli parametrów. 

Należy się zastanowić, w jakich warunkach stopy premiowania mogą być elementami systemu zarządzania pozwalającymi na operatywne przekazywanie przedsiębiorstwu informacji o pożądanych zdarzeniach.  (...)

System zarządzania, w którym występuje kilka mierników, właściwie równorzędnych, oznacza istnienie kilku celów zastępczych, często konkurencyjnych, gdyż różne możliwe zdarzenia w różnym kierunku wpływają na wartość poszczególnych mierników. Elementem łączącym te różne cele zastępcze staje się wtedy ogólna wysokość premii (uznania) uzyskana w wyniku osiągnięcia określonych wartości poszczególnych mierników. 
     Kierowanie przedsiębiorstwami przy istnieniu takiego systemu zarządzania staje się szczególnie skomplikowane.
Mierniki stają się substytucyjne; maksymalizuje się wartość jednego kosztem „zaniedbywania” innych.

W celu ograniczenia ujemnego zjawiska „zaniedbywania” zadań objętych miernikami o niskiej stopie premiowania wprowadza się bezpośrednie powiązanie samych premii. Sprzężenie to polega na uruchamianiu premii należnych na podstawie jednego miernika pod warunkiem osiągnięcia przez drugi miernik określonej wartości. (...) 

Jeżeli zastosowane systemy rachunku przedsiębiorstwa nie zapewniają osiągnięcia równowagi, istnieje możliwość wykorzystania przez centralne organa gospodarcze również narzędzi  systemu zasilania w roli aktywnego narzędzia kierowania postępowaniem przedsiębiorstwa.  
(...)

* Uwagi  
...

4.  Horyzont czasowy rachunku ekonomicznego przedsiębiorstwa   ………   263

Przedmiotem dotychczasowych rozważań były zasady konstruowania narzędzi systemu zarządzania i posługiwania się nimi.   Skuteczność oddziaływania organów centralnych na przedsiębiorstwo polegała na doprowadzeniu do wyboru tego z alternatywnych rozwiązań w zakresie metod i kierunków produkcji, które jest jak najbardziej korzystne dla przedsiębiorstwa. Mimo że decyzje przedsiębiorstwa w największym stopniu wpływają na narzędzia stosowane przez organa centralne, należy też uwzględnić inne okoliczności kształtujące jego wybór. Takimi czynnikami są przede wszystkim : formalny horyzont czasowy rachunku oraz nieformalny rachunek przedsiębiorstwa.  Oddziaływanie tych dwu czynników sprawia często, że występują rozbieżności miedzy oczekiwanym postępowaniem ze strony przedsiębiorstwa (określonym przez narzędzia zarządzania) a jego faktycznymi decyzjami gospodarczymi.

Decyzje przedsiębiorstwa uzależnione są od okresu, dla jakiego dokonywany jest wybór z punktu widzenia miernika. Miernik wyznaczony przedsiębiorstwu jest kategorią względnie stałą i stanowi podstawę oceny przedsiębiorstwa w pewnym okresie (w praktyce okres roczny, pięcioletni itp.). Mamy zatem do czynienia z pewnym „formalnym” horyzontem czasowym miernika.

Wyznaczenie krótkiego horyzontu czasowego miernika  może skłaniać do osiągania maksymalnych efektów z środków zaangażowanych w poprzednich okresach bez względu na to, jakie będą konsekwencje w okresach następnych.  Wydłużenie okresu objętego oceną centralnych organów gospodarczych skłania przedsiębiorstwo do odmiennych ocen alternatywnych zdarzeń gospodarczych.

Chcąc zapobiegać podejmowaniu decyzji korzystnych tylko w krótkich okresach i skłonić przedsiębiorstwo do bardziej dalekowzrocznego działania  można wydłużyć horyzont czasowy  danego miernika. Pociąga to jednak za sobą pewne ujemne konsekwencje w działaniu instrumentów zarządzania. (...)
...
* Uwagi
Do pkt 4
...
Do całości rozdziału 19
...

Rozdział 20
Kierowanie produkcją  ………   265

     W tej części zajmowaliśmy się dotychczas mechanizmem podejmowania decyzji przez poszczególne jednostki wykonawcze oraz narzędziami zarządzania służącymi centralnym organom gospodarczym do wywoływania pożądanych decyzji i działań tych jednostek. Jakkolwiek kwestie te były rozpatrywane z punktu widzenia całej gospodarki narodowej, to jednak odnosiliśmy je tylko do jednego, dowolnie wybranego przedsiębiorstwa. Spełniało więc ono rolę przykładowej, reprezentatywnej jednostki wykonawczej.
     Obecnie poszerzamy zakres naszej analizy biorąc pod uwagę kierowanie całym zespołem przedsiębiorstw wytwórczych. Choć więc pytania, na które szukamy odpowiedzi, są podobne do stawianych uprzednio, powstają tu – jak zobaczymy – nowe problemy związane z tym, że przedsiębiorstwa znajdują się w układzie skomplikowanych wzajemnych zależności. Należy więc sprawdzić, na ile twierdzenia wyprowadzone z analizy jednego „reprezentatywnego” przedsiębiorstwa powinny być uzupełnione i  ewentualnie zmodyfikowane, tak aby mogły objąć najważniejsze kwestie kierowania całą produkcją społeczną.
     Rozpatrzymy dwie grupy problemów, które wyodrębniamy w oparciu o podany uprzednio podział na stałą i zmienną część parametrycznego systemu zarządzania1.
     1.  Jak posługiwać się danym systemem zarządzania operując jego częścią zmienną?  Jest to problem reguł bieżącej polityki gospodarczej.
     2.  Jak konstruować system zarządzania kształtując również jego część stałą. Są to reguły dokonywania zmian systemu jako całości.      
     Podział ten pozwala równocześnie wyodrębnić dwie dalsze – poza funkcją planisty – funkcje centralnych organów gospodarczych. Należy do nich, jak już wspominaliśmy, bieżące zarządzanie (wtedy organa te nazywa się czasem obrazowo „sternikiem”) i konstruowanie systemu zarządzania (wtedy używa się określenia „konstruktor”). W praktyce ścisłe wyodrębnienie tych funkcji napotyka trudności, o czym powiemy dalej.

1.  Powiązania poziome   .........   266   

     Jednostki wytwórcze będące składnikiem jednego organizmu, jakim jest gospodarka narodowa, wchodzą w różnorodne i rozgałęzione zależności wzajemne... (...)
Ponieważ organizacyjny system zarządzania produkcją socjalistyczną ma zawsze budowę wieloszczeblową i hierarchiczną, użyjemy tu terminów powiązania „pionowe” i „poziome”, w zależności od tego, czy dotyczą jednostek usytuowanych na różnych, czy na tym samym szczeblu.
(...)  

2.  Zasady kształtowania cen   .........   272

     Rozpatrując kwestię cen przyjmujemy, zgodnie z postulatem sformułowanym w rozdziale 19, że mają one charakter parametryczny. Określają więc przedsiębiorstwom warunki (alternatywy)  ich wyboru, a są kształtowane przez organa centralne5. (...)
Jeden czy wiele układów cen?
...
Problem różnych szans
...
Zmiany cen
...

3.  Zmiany systemu zarządzania   .........   280
...
Centralizacja i decentralizacja zarządzania
...
Jednolity czy zróżnicowany system zarządzania?
...
Sposoby dokonywania zmian systemu zarządzania
     Problem, jaki tu się wyłania, można sformułować następująco: czy dokonywać ciągłych stopniowych i tym samym wycinkowych zmian systemu, czy przeprowadzać co pewien czas całościowe jego reformy. 
(...)  Zdecydowanie negatywnie należy natomiast  ustosunkować się do takich wycinkowych zmian systemu zarządzania, które następują „historycznie” jako wymuszona przez okoliczności odpowiedź na zakłócenia pojawiające się w różnych punktach gospodarki narodowej.  Taka polityka „łatania dziur” ma wszystkie ujemne cechy...*

     * Albo i nie ma: zależy „jak i kiedy się łata”. Gdy statek tonie – trzeba go ratować przed utonięciem, a nie czekać na kapitalny remont. Problemy aktualne także i dzisiaj.
Anonimus  

Rozdział 21
Kierowanie konsumpcją  ………   289

1.  Rynek dóbr konsumpcyjnych   .........   289

     Kierowanie konsumpcją jest jakościowo odmienne od planowania i zarządzania produkcją. Zasadniczą kwestią w produkcji jest racjonalne gospodarowanie zasobami czynników wytwórczych. Chodzi o to, aby alokacja tych zasobów zapewniała możliwie maksymalną realizacje celów społecznych (w tym: osiągnięcie największej masy dóbr konsumpcyjnych o najbardziej pożądanej strukturze). Służy temu  odpowiedni zespół reguł postępowania oraz narzędzi planowania i zarządzania. Kształtowanie spożycia różnych grup społecznych i jednostek ludzkich zgodnie z tym, co zostało uznane za społecznie celowe, jest kwestią zasadniczo odmienną – jest to określenie celów polityki konsumpcji oraz odpowiednich do tych celów sposobów kierowania działalnością konsumentów na rynku. (...)  

2.  Narzędzia oddziaływania na konsumentów   .........   290

     Ceny i dochody 

    Konsument dążąc do wybrania najbardziej odpowiadającego mu koszyka dóbr działa pod wpływem głównie trzech grup czynników: swoich preferencji, relacji cen i wielkości dochodu. Kształtujące się pod wpływem tych czynników zapotrzebowanie konsumentów na dobra i usługi nazywamy popytem.
    (...)

     Rodzaje usług handlowych

     Realizacja wzorca konsumpcji polega na zaopatrywaniu konsumentów nie tylko w dobra, ale i w usługi2. Trzeba więc zadać pytanie, na ile usługi są i mogą być oferowane konsumentom na warunkach swobody wyboru, a na ile są i muszą być rozdzielane w trybie nakazowym (scentralizowanym). Możliwości dania konsumentom swobody wyboru usług są znacznie ograniczone. (...)  

3.  Zarządzanie przedsiębiorstwem handlowym   .........   298

     Kierowanie realizacją wzorca konsumpcji dóbr rzeczowych
      ...
     Kierowanie realizacją wzorca usług
      ...

Część  V
Równowaga gospodarcza

Rozdział  22
Równowaga w sferze produkcji  ………   305

1.  Pojęcie równowagi   .........   305

     Problem równowagi w gospodarce socjalistycznej dotyczy kształtowania się stosunku między zapotrzebowaniem na dobra, tj. popytem zgłaszanym przez przedsiębiorstwa i konsumentów, a możliwościami jego zaspokojenia, tj. podażą. Ujmując rzecz najbardziej ogólnie – równowaga w gospodarce to zachowanie właściwego stosunku pomiędzy popytem a podażą. ( ...)

2.  Przyczyny braku równowagi w sferze produkcji   .........   308

     Warunkiem równowagi w sferze produkcji jest zgodność między podażą rzeczowych czynników wytwórczych (tj. produkcją działu I gospodarki narodowej6) a popytem zgłoszonym na te czynniki przez oba działy gospodarki (dział I i II). Po pierwsze,  zgodność ta powinna dotyczyć rozmiarów popytu i podaży na poszczególne rzeczowe czynniki wytwórcze. Po drugie, zgodność między popytem i podażą na rzeczowe czynniki wytwórcze musi być osiągnięta  przy uwzględnieniu, że każdy dostawca-producent jest zarazem nabywcą, a wielkość podaży, jaką może zaoferować, uzależniona jest od zaspokojenia jego popytu. Mamy tu do czynienia z siatką wzajemnych powiązań między przedsiębiorstwami oferującymi  podaż i tymi samymi przedsiębiorstwami zgłaszającymi popyt na czynniki wytwórcze. Równowaga będzie osiągnięta, gdy wszyscy dostawcy zaoferują podaż każdego czynnika wytwórczego zgodną z rozmiarami zgłoszonymi przez nich wszystkich jako odbiorców popytu na poszczególne czynniki, a odpowiadającego takiej wielkości produkcji, która może zapewnić daną podaż.
      (...)

Rozdział  23
Rynek producenta i jego wpływ na system zarządzania   ………   317

1.  Mechanizm rynku producenta   .........   317

    W sytuacji, gdy ekspansywnie działające systemy zarządzania skłaniają przedsiębiorstwa do nieograniczonego rozszerzania popytu na czynniki wytwórcze, a system zasilania nie stwarza przeszkód w odtwarzaniu ich zasobów pieniężnych w odpowiednio rosnącej skali, powstaje w sferze produkcji przewaga popytu nad podażą. W momencie, gdy łączny popyt na czynniki wytwórcze osiąga pułap możliwości jego zaspokojenia, dalsza ekspansja popytu tworzy ogólny stan nierównowagi typu inflacyjnego.
    Formą przejawiania się nierównowagi typu inflacyjnego w gospodarce socjalistycznej jest rynek producenta. Przez rynek producenta rozumiemy taki szczególny układ stosunków gospodarczych, w którym odbiorca ubiega się o dostawy, a dostawca nie ma z reguły trudności ze zbytem swojej produkcji. Powszechne jest wówczas, że każda zaoferowana przez dostawcę ilość środków produkcji – często bez względu na ich jakość, warunki i czas dostawy – znajduje zawsze odbiorców.  Występuje ogólny brak wielu czynników wytwórczych, powszechna „deficytowość”, pogoń za towarem, ubieganie się i walka o dostawy. Niezależnie od starań przedsiębiorców-odbiorców zawsze część ich popytu nie zostaje zrealizowana, a dostawy przesuwane są na późniejsze terminy.
    Wbrew potocznym wyobrażeniom o zjawiskach inflacyjnych ukształtowanym na tle doświadczeń gospodarki kapitalistycznej, nierównowaga typu inflacyjnego przejawiająca się w postaci rynku producenta nie musi wywoływać wzrostu cen. Żywiołowy, inflacyjny wzrost cen, obserwowany w gospodarce kapitalistycznej, jest jednym z możliwych następstw stanu nierównowagi, to znaczy ogólnej przewagi popytu nad podażą występującej in natura.  Innym z możliwych następstw jest właśnie rynek producenta1. Dlatego też  - naszym zdaniem – istoty zjawisk inflacyjnych dopatrywać się trzeba w przewadze popytu nad podażą; następstwa , jakie pociąga za sobą ta przewaga, zależą natomiast od aktualnego mechanizmu funkcjonowania gospodarki.
    (...)
----------
1 Nie należy jednak sądzić, że rynek producenta jest zjawiskiem charakterystycznym wyłącznie dla gospodarki socjalistycznej. Także i w gospodarce kapitalistycznej mogą występować – i rzeczywiście występują – objawy rynku producenta, zwłaszcza gdy istnieje rządowa kontrola cen.
---------- 

2.  Konsekwencje rynku producenta   .........   319

    Poprzednio rozpatrywaliśmy , w jaki sposób stosowanie pewnych zespołów instrumentów zarządzania może powodować w sferze produkcji stan nierównowagi typu inflacyjnego. Obecnie odwrócimy kierunek rozumowania i rozpatrzymy konsekwencje, jakie wynikają z tego dla skuteczności narzędzi zarządzania. Najpierw zajmiemy się operatywnymi instrumentami zarządzania – nakazami, cenami i bodźcami – w warunkach braku równowagi.
    Stosunkowo najprostszy jest wpływ braku równowagi na działanie nakazów. Rynek producenta z reguły osłabia skłonność przedsiębiorstw do podporządkowywania się nakazom; stawia mianowicie przedsiębiorstwa wobec wyboru między podporządkowywaniem się poleceniom organów nadrzędnych a działaniem stosownie do płynnego układu stosunków między dostawcami a odbiorcami.  
    (...)  

Rozdział  24
Środki przeciwdziałające nierównowadze w sferze produkcji    ………   326

1.  Rodzaje środków przeciwdziałających nierównowadze    .........   326

    Ujemne następstwa braku równowagi w sferze produkcji powodują konieczność stosowania przez centralne organa gospodarcze środków przeciwdziałających jej; inaczej mówiąc, nieodzowne jest prowadzenie w sferze produkcji polityki antyinflacyjnej. (...)
     Prowadzenie skutecznej polityki inflacyjnej wymaga definitywnego odrzucenia ciągle jeszcze popularnego poglądu, że wysokie tempo wzrostu może być osiągnięte drogą przekraczania przez wykonawców ustalonych dla nich planów produkcji1. Postępowanie w myśl tego poglądu jest równoznaczne ze stosowaniem ekspansywnych systemów zarządzania i pociąga za sobą skutki przeciwne do zamierzonych.* (* np. w pamiętnym roku 1970, aby umożliwić przedsiębiorstwom budowlanym wykonanie wartościowych planów produkcji należało te plany podwyższyć, a nie obniżyć. Obniżenie planów spowodowało skutki wartościowe w statystyce wartości produkcji i odpowiednio – w procentach wykonania obniżonych wartościowych planów produkcji, wprost przeciwne od zamierzonych i cały szereg  perturbacji z rozliczaniem funduszu płac [gdzieniegdzie, w końcowych miesiącach roku,  wystąpiła nawet „wartościowa produkcja minusowa”]. Wprawdzie dzięki temu zmuszono przedsiębiorstwa budowlane do położenia większego nacisku na nieopłacalne ekonomicznie prace wykończeniowe, zamiast na dające największe efekty przerobowo-kosztowe roboty noworozpoczynane, ale nawet nie wiem, czy była to świadoma decyzja planistyczna, znająca mechanizm „negatywnego dostosowania się” i próbująca coś z tym zrobić, czy tylko zwykły przypadek. Chyba jednak, jak pokazała dalsza historia,  niewiele zrozumiano o rzeczywistej wiarygodności i sprawności... mniejsza z tym, czego.
Anonimus). 
Czynniki wytwórcze są wówczas wykorzystywane niezgodnie z zamierzeniami organów centralnych, osiąga się wyniki gospodarowania z reguły poniżej możliwości aparatu wytwórczego, cały zaś system zarządzania staje się mniej sprawny i skuteczny.
     (...) 

2.  Hamulec pieniężny    .........   328

    Podstawą zastosowania środków polityki pieniężnej w celu przeciwdziałania nierównowadze w sferze produkcji jest sprzężenie między odtwarzaniem zasobów pieniężnych w poszczególnych przedsiębiorstwach a ich działalnością  produkcyjną. (...)
     Sprzężenie między środkami polityki pieniężnej a działaniem systemu zarządzania stawia centralne organa gospodarcze przed problemem odpowiedniego wyboru tych środków. Ocena przydatności danego instrumentu polityki pieniężnej zależeć bowiem będzie nie tylko od tego, czy skutecznie przeciwdziała on powstawaniu nierównowagi w sferze produkcji, ale również od tego, jak wpływa na kierunek działania danego układu regulacji w zakresie wyboru metod i kierunków produkcji. 

Rozdział  25
Równowaga rynku dóbr konsumpcyjnych  ………   332

1.  Warunki równowagi   .........   332

     W sferze konsumpcji warunkiem równowagi – w ujęciu najbardziej ogólnym – jest zgodność między wielkością i strukturą zaoferowanej podaży dóbr konsumpcyjnych a rozmiarami i strukturą popytu zgłaszanego na te dobra przez konsumentów. (...)
     Nierównowaga w sferze konsumpcji może mieć charakter bądź inflacyjny, bądź deflacyjny. Nierównowaga typu inflacyjnego oznacza – jak wiemy z rozważań dotyczących sfery produkcji – przewagę zgłaszanego popytu nad oferowaną podażą, nierównowaga typu deflacyjnego natomiast – przewagę oferowanej podaży nad zgłoszonym popytem. Teoretycznie mogą wystąpić obydwa kierunki odchyleń od równowagi, jednak w praktyce mamy do czynienia niemal wyłącznie z nierównowagą typu deflacyjnego.*

* W państwach „realnego socjalizmu” oczywiście, bo w kapitalizmie było i jest różnie. Główne przyczyny, piszę o Polsce okresu kryzysów żywnościowych, były raczej dość proste: prawie każdego, za „państwową cenę” stać było, żeby kupić więcej i lepszego, tylko że brakowało, albo „spod lady” itp. Rolnictwo i przemysł nie nadążali... Dlaczego? – to już inna, dość złożona sprawa. Na odpowiedni import brakowało środków. Na „głupie pomysły” wydzielenia sklepów z cenami komercyjnymi lub dewizowymi (bony), które miały dużo lepsze zaopatrzenie ale i odpowiednie ceny, większość  krzywo patrzyła. Na próby podwyżek cen państwowych – tym bardziej. Próby większego zróżnicowania dochodów zależnie od stanowiska, kwalifikacji, wkładu pracy itp., natrafiały na zasadniczy opór: jeden z przyczyn ideologiczno-doktrynalnych („sprawiedliwości społecznej”), drugi ze stanowiska „biologicznego” – „wszyscy mamy jednakowe żołądki”. Tematy trudne...!  Czy można je było lepiej rozegrać dla Polski, i to po obu stronach  ideologiczno-politycznej „barykady”?
Naturalnie, „zahaczyłem” także o okres daleko wybiegający za czas pisania podręcznika.
Anonimus    

2.  Źródła inflacji   .........   335

     Przyczyny wywołujące tendencje do powstawania nierównowagi można podzielić na dwie grupy: przyczyny tkwiące w procesie budowy planu oraz w toku realizacji planu. (...)

3.  Przejawy i skutki nierównowagi   .........   339

     Gdy w sferze konsumpcji działają czynniki omówione w poprzednim paragrafie, między podażą oferowaną przez sprzedawców a popytem zgłoszonym przez indywidualnych nabywców tworzy się luka inflacyjna. To, w jakiej postaci ujawni się ona i jaki będzie proces dochodzenia do równowagi, zależy od sposobu działania czynników wpływających na postępowanie sprzedawców i nabywców. Decydujące znaczenie mają tu niewątpliwie ceny detaliczne. Forma i przebieg zjawisk inflacyjnych zależy głównie od mechanizmu ich kształtowania. 
     (...)

Rozdział  26
Polityka antyinflacyjna w sferze konsumpcji  ………   346

1.  Cel i środki polityki antyinflacyjnej   .........   346

    Zanim zajmiemy się omawianiem kierunków, zasad i narzędzi polityki antyinflacyjnej w sferze konsumpcji, należy zadać pytanie, czego od tej polityki oczekujemy.
     Poprzednio analizowaliśmy stan nierównowagi typu inflacyjnego w sferze konsumpcji, określany jako rynek sprzedawcy. Liczne ujemne skutki rynku sprzedawcy skłaniać mogą do uznawania za stan pożądany sytuacji odwrotnej – rynku nabywcy. (...)
 
2.  Długofalowa polityka antyinflacyjna   .........   348

     W ramach długofalowej polityki antyinflacyjnej głównymi kierunkami działania są: kształtowanie planowych decyzji dotyczących akumulacji i konsumpcji w procesie wzrostu gospodarczego oraz doskonalenie systemu kierowania wykonawcami planu produkcji i konsumpcji, kształtowanie w pożądanym kierunku indywidualnych funkcji preferencji konsumentów.
     (...)

3.  Środki bieżącego równoważenia rynku   .........   350
     (...)

Fragment uwag do rozdziałów 25 - 26
w kontekście wybiegającym daleko poza czas pisania podręcznika
     Dlaczego akurat w Polsce, i to po okresach odwilży politycznej (Gomułka) i pewnego otwarcia na Zachód (Gierek), po chwilowych, nawet znacznych sukcesach, doszło do zupełnego niemal załamania podaży dóbr konsumpcyjnych, czego wizualnym efektem były przysłowiowe (choć nie do końca prawdziwe) puste półki, tasiemcowe kolejki i system kartkowy wprowadzony kilkadziesiąt lat po wojnie? Dlaczego tego samego losu uniknęły np. Czechosłowacja i Węgry, w  których też dominował, niezbyt sprawny  system centralnego zarządzania gospodarką? (...) 
Anonimus

Część  VI
Społeczne warunki i narzędzia zarządzania   ………   355

    W dotychczasowych rozważaniach przyjmowaliśmy, że ludzkie postawy i motywy działania są dane i w zasadzie sprzyjają prawidłowemu przebiegowi procesu zarządzania gospodarką. Wydaje się nam jednak, że chcąc uzyskać pełny obraz gospodarki socjalistycznej musimy uchylić to założenie i rozszyfrować problematykę motywów działania uczestników procesu gospodarowania. Przestajemy więc traktować motywy działania i postawy uczestników procesu gospodarowania jako stałe i przedstawimy zespół środków służących ich świadomemu  kształtowaniu w pożądanym kierunku.
    Między regułami działania systemu ekonomicznego a motywami postępowania jednostek ludzkich biorących udział w procesie gospodarowania i ich postawami musi zachodzić relacja wzajemnego uzgodnienia. Taka sytuacja ma miejsce wówczas, gdy działania ludzkie zapewniające najlepsze efekty są zarazem najbardziej „nagradzające” dla ludzi odgrywających określone role w systemie gospodarczym. Spróbujemy więc odpowiedzieć na pytanie: jakie warunki w sferze motywacji uczestników procesu gospodarowania powinny być spełnione po to, aby gospodarka mogła działać prawidłowo.                   

Rozdział  27
Mechanizm ludzkiego zachowania w gospodarce  ………   356

1.  Role społeczne   .........   356

    Wśród różnorodnych zachowań ludzkich składających się na proces działania gospodarki stosunkowo łatwo można wyodrębnić takie, które wyraźnie przypisujemy określonym zawodom, stanowiskom lub – ogólniej – pozycjom. Można więc wyróżnić zachowania robotnika pracującego przy taśmie w fabryce samochodów, dyrektora przedsiębiorstwa, urzędnika administracji państwowej, konsumenta nabywającego na rynku potrzebne mu artykuły itp.  Takie pozycje, którym w społecznym odczuciu przypisujemy określone typy zachowań, nazywamy rolami społecznymi.
    (...)  

2.  Motywy działania. Stopnie integracji   .........   359

    Załóżmy, że jednostka stoi przed koniecznością wykonania jednego lub kilku sprzecznych ze sobą zdań wynikających z pełnionych przez nią ról społecznych. Reakcja na taką sytuację musi polegać na podjęciu decyzji, tzn. na wyborze jednego z możliwych i uświadomionych warunków działania.
    (...)  

Rozdział  28
Mechanizm ludzkiego zachowania w gospodarce  ………   363

    Możemy wyróżnić dwa skrajnie odmienne zespoły środków społecznego oddziaływania służących do kształtowania sposobu pełnienia przez ludzi ról pracowników wykonawczych: zarządzanie autorytarne i zarządzanie integratywne3. W praktyce jednak ani jeden, ani drugi sposób zarządzania nie występuje w formie czystej, są to bowiem jedynie modele teoretyczne. W odniesieniu do rzeczywiście spotykanych zestawów środków oddziaływania na pracowników wykonawczych możemy mówić jedynie o udziale elementów integratywnych i autorytarnych.    

1.  Zarządzanie autorytarne   .........   363
...
2.  Zarządzanie integratywne   .........   364
...

Rozdział  29
Kształtowanie zachowań kierowniczych   ………   369

    Niemal wszyscy uczestnicy społecznego procesu produkcji w gospodarce socjalistycznej w mniejszym lub większym stopniu pełnią funkcje kierownicze składające się na umownie wyodrębnioną rolę kierownika. Wiąże się to z oddziaływaniem pracowników na zarządzanie organizacjami, w których są zatrudnieni. (...)

1.  Konflikt ról i motywów   .........   369

    Różne instytucje i grupy społeczne, w których uczestniczą osoby pełniące funkcje kierownicze, dysponują w stosunku do tych osób mniej lub bardziej dotkliwymi sankcjami, zgłaszają więc pod ich adresem określone oczekiwania. Oczekiwania te mogą być niekiedy sprzeczne ze sobą, tzn. sugerować podjęcie wykluczających się nawzajem decyzji. Takie jest podłoże konfliktu ról i związanego z nim konfliktu motywów.
    (...)  

2.  Sposób rozwiązywania konfliktu ról   .........   373
...
3.  Kształtowanie ról kierowniczych   .........   375   
...

Rozdział  30
Społeczne narzędzia kształtowania konsumpcji   ………   378

    W zespole ról społecznych, których sposób pełnienia uznaliśmy za ważny dla procesów gospodarowania, rola konsumenta ma niewątpliwie znaczenie szczególne. Sposób pełnienia roli konsumenta określa bowiem w niemałym stopniu zachowania się ludzi jako pracowników wykonawczych i kierowniczych. Przy niższym stopniu integracji poziom, struktura i natężenie aspiracji konsumpcyjnych oraz możliwości ich zaspokojenia stworzone przez produkcję i handel określają zakres możliwości skutecznego wykorzystywania motywów dochodowych w procesie kształtowania zachowań pracowniczych (zarówno wykonawczych jak i pracowniczych).
    Szeroko rozumiana konsumpcja (obejmująca także przyswajanie treści duchowych i intelektualnych) stanowi ponadto we współczesnych społeczeństwach jeden z zasadniczych elementów kulturotwórczych określających wyznawane przez ludzi normy i wartości. Konsumpcja jest też ważnym czynnikiem warunkującym poziom integracji pracowniczej. Na podstawie doświadczeń wynoszonych przez ludzi ze sfery konsumpcji kształtowane są opinie i postawy dotyczące gospodarki narodowej jako całości, jej sprawności, zasobności, sprawiedliwych kryteriów podziału produktu społecznego między poszczególne grupy ludności itp.
    (...)  

1.  Mechanizm zachowania się ludzi w sferze konsumpcji   .........   379
   
    Na sposób pełnienia przez poszczególne jednostki ludzkie ról konsumentów składają się dwa zasadnicze typy zachowań: nabywanie na rynku i konsumpcja określonych dóbr oraz uczestnictwo w budowie planu konsumpcji, wyrażające się w wywieraniu określonego wpływu na czynniki kierujące produkcją.
    Pierwszą grupę tych zachowań (które możemy nazwać umownie zachowaniami rynkowymi) określa w przeważającej mierze wpływ tych grup społecznych, w których upływa życie osobiste jednostek ludzkich (rodzina, środowisko sąsiedzkie itp.). Wspominaliśmy już, że uczestnictwo w tych grupach wiąże się z realizacją motywów dostosowania się do obowiązujących standardów lub pozytywnego wyróżnienia się. 
    (...)

2.  Warunki, cele i społeczne środki oddziaływania na konsumentów   .........   381   

    Plan konsumpcji często odbiega zarówno od indywidualnych, jak i ogólnospołecznych preferencji konsumentów. Można wymienić następujące spośród wielu przyczyn tych rozbieżności.

1.  Czynniki kierujące gospodarką i sporządzające plan konsumpcji dążą do rozpowszechnienia w społeczeństwie wzorów racjonalnego życia i racjonalnej konsumpcji, które często jaskrawo odbiegają od zestawów dóbr tradycyjnie preferowanych w wielu środowiskach.

(„Świnie a sprawa polska”. Nie pamiętam skąd pamiętam ten tytuł. Wpadł na nim Gomułka, który słusznie ekonomicznie [nadwyżka pustego pieniądza] a bardzo głupio propagandowo [czy ktoś go celowo „podpuścił”?] „zarządził” podwyżki cen żywności i to akurat na kilka tygodni przed Świętami Bożego Narodzenia 1970 r.  Inna rzecz, że świń mogło być więcej, gdyby roztropniej dzielono pieniądze na przetwórstwo i na samą hodowlę. Niestety. Chyba ktoś dał się nabrać na „priorytety”. Jeszcze inna sprawa, to jak były w ogóle liczone zdolności produkcyjne przetwórstwa rolno-spożywczego i jak były liczone efekty ekonomiczne nowych inwestycji. Sprawa bardzo istotna dla celów trafnego  inwestowania. Nie wiem, na ile pod wpływem błędów sztuki, a na ile z innych powodów; szczególnie w latach 70. kierunki inwestowania, z dalszymi tego konsekwencjami, już wtedy budziły sporo zastrzeżeń. Właściwie, to do dzisiaj nie w pełni pojmuję, jaki mechanizm, i dlaczego, w sprawach ekonomicznych blokował mówienie pełnej prawdy, w końcu głównie technicznej  a nie politycznej. Dlaczego aż tak bardzo opierano się na formalnych dokumentach, gdy zwykły zdrowy rozsądek wskazywał, że „coś tu nie gra”. Nie bez powodów „czepiam się” nie tylko polityków i urzędników. Co „nie grało”: niestety – nudne szczegóły i nudna konkretyzacja, które co nie co rozwijam na swoich stronach. 
Anonimus)

2.  Jedną z naczelnych wartości realizowanych w społeczeństwach socjalistycznych jest egalitaryzm. Przejawia się to m.in. w polityce polegającej na ograniczaniu konsumpcji luksusowej w najwyższych grupach dochodowych, co jest sprzeczne z indywidualnymi preferencjami konsumpcyjnymi członków tych grup.

3.  Niekiedy z racji preferowania inwestycji w dziale I unika się ponoszenia nakładów na dostosowanie aparatu wytwórczego w dziale II do zmian w układzie indywidualnych preferencji konsumentów.

4.  Nawet wówczas, gdy organ kierujący gospodarką decyduje się na takie dostosowania, napotkać może dwojakiego rodzaju przeszkody: po pierwsze  - niepełność informacji o preferencjach indywidualnych, po drugie zaś – niesprawne funkcjonowanie zarządzania przedsiębiorstwami działu II... 
(...)  
 
----------

Nieco refleksji

     Zastanawiałem się wielokrotnie, dlaczego socjalistyczna ekonomia, którą widziałem wokół siebie, aż tak bardzo różniła się od socjalistycznej ekonomii podręcznikowej?  Współcześni propagandziści, zapewne skwitowali by krótko: „Nad czym się teraz zastanawiać. To była propaganda”. Może, co rozważniejsi z nich, by dodali:  „Władze nie bardzo się stosowały do zaleceń nauki, a i sama nauka też miała skrępowane ręce”. Rzetelni ekonomiści, ale o poglądach innych niż lewicowe, najczęściej  przekonują, że same założenia socjalistycznej ekonomii, były po prostu ładnie wyglądającą, ale tylko utopią. Ekonomiści o poglądach lewicowych, lecz nie ortodoksyjnych, dawno przyznali, że nadmierna centralizacja, nadmierna interwencja państwa, były błędem. Przyznali też, że przyszłość leży w gospodarce rynkowej, lecz nie absolutnie wolnorynkowej, do czego zmierzają poglądy skrajnie  neoliberalne. Zapewne opinia, że prawda leży gdzieś pośrodku, jest prawdziwa. Zapewne szukanie tego „środka” jest słuszne. Na pewno jednak, znacznie łatwiej jest głosić jakieś idee, niż je zrealizować. Zapewne, na świecie tyle jest sprzecznych interesów, tyle jest stosowanych technik propagandowych, że bardzo trudno się obiektywnie zorientować, „co jest co” i „komu służy”. Sam się w tym wszystkim czuję, może nie dosłownie zagubiony, ale, w każdym razie, nieco zdezorientowany.

     Jeśli chodzi o moje strony, prezentację Ekonomii Politycznej Socjalizmu wskazanym jest czytać przynajmniej w kontekście stron:

     •  Polska Reforma Gospodarcza  - poz. 20.b. prezentowanej literatury (w latach osiemdziesiątych była to już sporo inna ekonomia socjalizmu niż prezentowana w podręczniku: znacznie zdecentralizowana, z dość już silnym – pod koniec okresu - sektorem prywatnym. O wiele bardziej wykorzystująca mechanizmy rynku, a o wiele mniej centralnego sterowania),
     •  Historia Myśli  Ekonomicznej XX wieku -  poz. 60.a. prezentowanej literatury,
     •  Anti-Equilibrium Teoria systemów Gospodarczych Kierunki badań  -  poz. 20 prezentowanej literatury.

     Sens czytania także starych publikacji (oczywiście w konfrontacji z bieżącymi) upatruję w tym, że zamiast „przylepiania etykietek” ekonomii socjalistycznej,  warto, z wielu powodów, spróbować przeanalizować rzeczowo, co było/jest:
     -  propagandą,
     -  zamknięciem ust przez cenzurę lub inne czynniki,
     -  utopią lub tylko ideologią,
     -  zwykłym błędem, tj. możliwym do uniknięcia bez kwestionowania samych założeń,
     -  niedopracowaniem systemowym,
     -  niedopracowaniem szczegółów,
     -  negatywnym dostosowaniem się podmiotów gospodarczych i ogółu społeczeństwa; jakie były konkretne tego przyczyny i jak lepiej można było przeciwdziałać,
     -  czy były jakieś systemowe istotne błędy i niedopracowania, które powtarzają się nadal,
     -  czy w ogóle nadal nie zachodzi konieczność sprowadzenia nauk ekonomicznych, może nie dosłownie  z „obłoków na ziemię?”, ale przynajmniej do sytuacji, w której wynikać będzie  wyraźnie, że obracają się one w realnym świecie, a nie w świecie wyidealizowanych modeli, sztucznych założeń itp.,
     -  czy coś się na świecie, np. pod wpływem globalizacji, procesów demograficznych i niesamowicie szybko rozwijającej się techniki, nie zmieniło na tyle, że jeszcze niedawno trafne założenia i modele, stają się coraz mniej trafne?         

     W mojej dotychczasowej (bardzo jeszcze słabo zaawansowanej)  prezentacji Ekonomii Politycznej Socjalizmu celowo, na początek, zastosowałem metodę „przejaskrawionej, ironicznej  konfrontacji praktyki z teorią”, żeby zwrócić uwagę, jak łatwo było z całkiem rozumnych założeń zrobić wręcz ich parodię, i to czasami całkiem niechcący, bezmyślnie, w przekonaniu, że się dobrze pracuje dla budowy lub odnowy socjalistycznej gospodarki, albo że ta budowa polega na „gadaniu”, i – pilnowaniu własnych interesów. Znowu, w kontekście moich stron, wskazanym jest zapoznać się chociaż z „konkretyzacją”  i  „Systemem informacji ekonomicznej w przedsiębiorstwie”  (pierwsza pozycja: plik konkretyzacja wyodrębniony na stronie głównej; druga – poz. 68 prezentowanej literatury).  Różnie można oceniać ówczesną sytuację. W każdym razie, egoistycznie nastawione jednostki, jeśli tylko miały dość sprytu, a mało skrupułów, bardzo dobrze (jak na warunki siermiężnego socjalizmu) mogły sobie radzić, i to pomimo tego, że egoizm był ideowo potępiany a instytucje zapobiegające dbaniu głównie o korzyści własne, mocno rozbudowane. Proponuję się zastanowić, co się mogło stać, i czy „przypadkiem” coś podobnego trochę się nie stało, gdy, po zmianie ustroju, egoizm i bogacenie się podniesiono niemal na piedestał, a systemy zabezpieczające przed przekrętami scedowano głównie na niedoskonały rynek?  W tym ostatnim kontekście proponuję zapoznać się chociaż z „Globalizacją” – poz. 99 prezentowanej literatury. 

     Zamysłem moim, przy prezentowaniu Ekonomii Politycznej Socjalizmu, było też rozwinięcie tematu, sygnalizowanego na wielu moich stronach:  negatywnego dostosowania się społeczeństwa do wad praktyki zarządzania i niedostatków teorii, i na tym tle, nawiązania trochę do naszej transformacji i, w ogóle, do gospodarki rynkowej. Czy coś z tego wyjdzie? -  chyba tylko wtedy, gdyby ktoś inny podjął także te tematy.  W każdym razie, są one ogromne, złożone, niby znane, ale tak jakby tylko „ogólnie”, czyli w praktyce trzeba by bardzo mocno przejść do interdyscyplinarnej konkretyzacji ze znajomością istotnych szczegółów, czyli sprawa „niemal beznadziejna”, albo „nie tędy droga”, albo „trzeba przestać się przejmować”. Część społeczeństwa na pewno dobrze sobie poradzi, a że inna część poradzi sobie źle lub źle wyjdzie na dobrym poradzeniu sobie przez innych, to...cóż możemy poradzić, jeżeli sami nie dysponujemy odpowiednimi możliwościami wpływania na losy innych. Zresztą, kto wie, co z naszych prób wpływania..., może szerzej wyniknąć, poza najczęściej spotykanym przypadkiem: niewiele. Gdyby jednak, mimo wszystko, kogoś korciło „w dobrych intencjach dla ogółu” – nie wiem co radzić. Ja osobiście, przy takich rozmyślaniach, „nawróciłem” się nieco na w miarę  praktyczną filozofię:  Myślenie polityczne – poz. 96 prezentowanej literatury.
d.c.n.
Anonimus   
----------------------------------------------------------------------------------------
| Literatura | Strona główna |