Jan Duraj :
Podstawy Ekonomiki Przedsiębiorstwa
Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2004  
-----------------------------------------------------------------------------------

Cytuję wybrane fragmenty. Dodam nieco uwag, jak zwykle wyróżnionych inną czcionką i inicjałami „Z.U.” lub pseudonimem „Anonimus”, ale dopiero po odpowiednim zaawansowaniu prezentacji książki.   Strona w  budowie.
Anonimus
-----------------------------------------------------------------------------------

Z okładki książki

     Podręcznik całościowo prezentuje funkcjonowanie przedsiębiorstw działających w różnych formach organizacyjnych i mających odmienne struktury własności kapitału.  Autor szczegółowo* omówił: istotę przedsiębiorstwa (cele, funkcje, formy organizacyjne i prawne); koszty jego działalności gospodarczej; ekonomiki: działalności finansowej i marketingowej, gospodarowania zasobami pracy, organizacji produkcji, gospodarowania przedmiotami pracy, środków pracy, inwestycji i postępu technicznego.
     Podręcznik jest przeznaczony dla studentów uczelni ekonomicznych oraz słuchaczy w szkołach biznesu.

Księgarnia internetowa PWE
http://www.pwe.com.pl 

----------

*  Pojęcie szczegółowości jest względne.  Dla nie znających danego zagadnienia (np. dla studentów  przed odpowiednią praktyką), opisy mogą wydawać się bardzo szczegółowe; podobnie jak poszczególne opisy dla szefa firmy, który nie zna szczegółów specjalizacji zawodowych;  natomiast dla poszczególnych specjalistów opisy ich specjalizacji będą tylko bardzo ogólne, podstawowe, niemal elementarne. Nie trudno zauważyć, że aby faktycznie wszystko było szczegółowo w rozumieniu specjalistycznym, to objętość książki musiała by być przynajmniej kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt razy większa. Sam Autor trafnie określił: „Praca z założenia jest pomyślana jako wprowadzenie do ekonomiki przedsiębiorstwa i przedstawia zasadnicze treści... (...)”. Wynika to zresztą dobitnie z tytułu książki:  Podstawy ekonomiki przedsiębiorstwa.
     Inna rzecz, że zakresy takich nazw, jak  ekonomika przedsiębiorstwa, zarządzanie przedsiębiorstwem, finanse przedsiębiorstwa, planowanie w przedsiębiorstwie itp., są bardzo szerokie tematycznie i wzajemnie się przenikają. Stąd też, przedstawiając je całościowo, nawet tylko ogólnoteoretycznie, trudno potraktować to inaczej, niż tylko jako podstawy, wprowadzenie itp., chyba że szczegółowo będziemy odsyłać do odpowiednich szczegółowych i łatwo dostępnych źródeł (w systemach informatycznych chyba by się to dało jakoś zrealizować i mogłoby być pożyteczne).
    Dlaczego wtrącam banalne uwagi? –  Z tych samych powodów, dla których, aż do znudzenia powtarzam na swoich stronach, o konieczności panowania w zarządzaniu nad istotnymi interdyscyplinarnymi szczegółami, i o skutkach, gdy się tych szczegółów nie zna (niekoniecznie trzeba znać osobiście: praktycznie jest to niemożliwe), albo opacznie je rozumie. Temat ten jest jednak bardzo złożony, i daleko wybiega poza ogólne, potoczne przekonania.
    Anonimus

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Spis treści

Wstęp ......... 11

Rozdział  1   Istota przedsiębiorstwa i charakter jego działalności   .........  15

1.1.   Pojęcie przedsiębiorstwa   .........   15
1.2.   Jednostki wewnętrzne i rodzaje przedsiębiorstw   .........   18   
1.3.   Istota ekonomiki przedsiębiorstwa   .........   28

Rozdział  2   Cele i funkcje zarządzania działalnością gospodarczą przedsiębiorstwa   .........   46

2.1.   Pojęcie zarządzania   .........   46   
2.2.   Cele działalności przedsiębiorstwa i kryteria ich oceny  .........   49
2.2.1.   Istota celu oraz funkcje przedsiębiorstwa   .........   51 
2.2.2.   Cel ostateczny przedsiębiorstwa   .........   53
2.2.3.   Generalne kryteria oceny działalności gospodarczej przedsiębiorstwa    .........   58
2.3.   Funkcja planowania działalności gospodarczej przedsiębiorstwa   .........   64
2.3.1.   Planowanie oraz misja przedsiębiorstwa   .........   64 
2.3.2.   Cechy i rodzaje planowania w przedsiębiorstwie   .........   67
2.3.3.   Planowanie i podejmowanie decyzji w przedsiębiorstwie   .........   71
2.3.4.   Biznesplan   .........   75
2.4.   Organizowanie jako funkcja zarządzania przedsiębiorstwem   .........   77
2.5.   Motywowanie jako funkcja zarządzania przedsiębiorstwem   .........   86
2.6.   Kontrola i kontroling jako funkcje zarządzania przedsiębiorstwem  .........   91      
2.7.   Analiza ekonomiczna jako instrument ekonomiki przedsiębiorstwa   .........   96

Rozdział  3   Formy prawno-organizacyjne i współdziałanie gospodarcze przedsiębiorstw   .........   110

3.1.   Formy prawno-organizacyjne przedsiębiorstw  .........   110
3.1.1.   Pojęcie i wybór formy prawno-organizacyjnej przedsiębiorstwa   .........   110
3.1.2.   Przedsiębiorstwo jednoosobowego właściciela   .........   113
3.1.3.   Spółka osobowa   .........   114
3.1.4.  Spółka kapitałowa  .........   123
3.1.5.   Spółdzielnia   .........   129
3.1.6.   Przedsiębiorstwo państwowe   .........   130
3.2.   Formy prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych   .........   132
3.3.   Formy współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw   .........   142
3.3.1.   Klasyfikacja form współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw    .........   142
3.3.2.   Kooperacyjne  formy współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw  .........   144
3.3.3.   Koncentracyjne formy współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw   .........   153

Rozdział  4   Podstawy ekonomiki finansów przedsiębiorstwa   .........   163

4.1.   Cel i przedmiot ekonomiki finansów przedsiębiorstwa   .........   163
4.2.   Kształtowanie wyniku finansowego w przedsiębiorstwie   .........   172
4.3.   Sprawozdania finansowe przedsiębiorstwa  .........   178
4.3.1.   Bilans przedsiębiorstwa   .........   179
4.3.2.   Rachunek zysków i strat przedsiębiorstwa   .........   186
4.3.3.   Sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych przedsiębiorstwa   .........   189
4.3.4.   Sprawozdania finansowe grup kapitałowych przedsiębiorstw   .........   192
4.4.   Źródła finansowania działalności przedsiębiorstwa   .........   196
4.5.   Ekonomika kapitału przedsiębiorstwa   .........   207
4.6.   Ekonomika wspierania finansowego oraz rentowność przedsiębiorstwa   .........   219

Rozdział  5   Ekonomika kosztów przedsiębiorstwa  .........   228

5.1.   Pojęcie kosztów   .........   228
5.2.   Rodzajowy układ kosztów własnych sprzedaży   .........   231
5.3.   Kalkulacyjny układ kosztów własnych sprzedaży   .........   233   
5.4.   Inne układy kosztów własnych   .........   236
5.5.   Koszty produkcji w ekonomice przedsiębiorstwa   .........   241
5.6.  Ekonomika kosztów produkcji  .........   246
5.7.   Próg rentowności produkcji  .........   249

Rozdział  6   Ekonomika działalności marketingowej przedsiębiorstwa  .........   256

6.1.   Pojecie działalności marketingowej przedsiębiorstwa  .........   256
6.2.   Rynki działania przedsiębiorstwa  .........   262
6.3.   Ekonomika produktów i usług  .........   269   
6.4.   Ekonomika kanałów dystrybucji   .........   279
6.5.   Promocja produktów i usług   .........   288
6.6.  Jakość produktów i usług w ekonomice marketingu przedsiębiorstwa    .........   297
6.6.1.  Istota jakości produktów i systemy jej kształtowania przez przedsiębiorstwo   .........   297
6.6.2.  Kaizen, wauza kagen – czyli o ekonomice jakości w przedsiębiorstwach japońskich   .........  304
6.7.   Ceny w działalności marketingowej przedsiębiorstwa    .........   306
6.7.1.  Pojęcie ceny   .........   306
6.7.2.  Funkcje i strategie cen   .........   308

Rozdział  7   Ekonomika gospodarowania zasobami pracy  .........   322

7.1.   Cele gospodarowania zasobami pracy w przedsiębiorstwie   .........   322
7.2.   Zasady i funkcje wynagrodzenia pracowniczego  .........   326
7.3.   Zakładowy system wynagradzania   .........   330 
7.3.1.  System taryfowy płac   .........   331
7.3.2.  Siatki płac   .........   334
7.3.3.  System składników płac   .........   336
7.3.4.   Formy płac pracowniczych   .........   338
7.4.   Planowanie płac w przedsiębiorstwie  .........   347

Rozdział  8   Ekonomika produkcji w przedsiębiorstwie  .........   352

8.1.   Pojęcie produkcji i struktura procesu produkcyjnego   .........   353
8.2.   Podstawy organizacji produkcji w przedsiębiorstwie   .........   357
8.2.1.  Typy i formy organizacji produkcji   .........   359
8.2.2.  Potokowa forma organizacji produkcji   .........   360
8.3.   Standaryzacja produkcji i normowanie pracy   .........   366   
8.4.   Techniczne przygotowanie produkcji   .........   372
8.5.   Funkcja produkcji w ekonomice przedsiębiorstwa  .........   378
8.6.  Logistyka w procesie produkcyjnym   .........   388

Rozdział  9   Ekonomika majątku obrotowego przedsiębiorstwa  .........   399

9.1.   Pojęcie i składniki majątku obrotowego przedsiębiorstwa   .........   399
9.2.   Funkcje majątku obrotowego w przedsiębiorstwie   .........   405
9.3.   Ekonomika gospodarki materiałowej w przedsiębiorstwie   .........   409   
9.3.1.  Zaopatrzenie jako funkcja gospodarki materiałowej przedsiębiorstwa   ..........   410  
9.3.2.  Ekonomika wykorzystania materiałów w przedsiębiorstwie   .........   414   
9.3.3.  Ekonomika gospodarowania zapasami materiałów w przedsiębiorstwie   .........   417
9.3.3.1.  Wycena zapasów i sterowanie zapasami   .........   417
9.3.3.2.  Modele optymalizacji zapasów   .........   422
9.4.  Ekonomika gospodarowania należnościami  .........   436
9.4.1.  Pojęcie należności   .........   436
9.4.2.  Rodzaje należności   .........   436
9.4.3.  Funkcje należności   .........   437
9.4.4.  Kontroling gospodarki należnościami przedsiębiorstwa   .........   448
9.5.   Ekonomika gospodarowania środkami pieniężnymi  w przedsiębiorstwie   .........   454

Rozdział  10   Ekonomika środków trwałych, remontów, inwestycji oraz leasingu   .........   464

10.1.   Ekonomika środków trwałych przedsiębiorstwa   .........   464
10.1.1.  Pojęcie środków trwałych   .........   464
10.1.2.  Klasyfikacja środków trwałych   .........   467
10.1.3.  Wartość środków trwałych   .........   469
10.1.4.  Amortyzacja środków trwałych   .........   472
10.1.5.  Ekonomika gospodarowania środkami trwałymi   .........   476
10.1.6.  Zdolność produkcyjna maszyn i urządzeń produkcyjnych   .........   479
10.2.   Ekonomika remontów środków trwałych przedsiębiorstwa   .........   484
10.2.1.  Pojęcie remontów   .........   484
10.2.2.  Rodzaje remontów środków trwałych   .........   485
10.2.3.  Cykle i normatywy remontowe   .........   488
10.2.4.  Systemy remontów i działań zapobiegawczych   .........   490
10.3.   Ekonomika działalności inwestycyjnej przedsiębiorstwa    .........   493   
10.4.   Ekonomika leasingu środków trwałych   .........   500
 
Bibliografia ......... 509

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Wstęp ......... 11

Fenomen przedsiębiorstwa znajduje odzwierciedlenie w licznych dyscyplinach naukowych oraz w pracach badawczych prowadzonych przez ekonomistów, prawników, socjologów, psychologów, inżynierów, historyków itp. Przedsiębiorstwo stało się od dawna zasadniczym miejscem powstawania i realizowania postępu technicznego, jednostką kształtującą osobowość człowieka, miejscem pracy, powstawania dochodu oraz aktywności ludzkiej zorientowanej na pełniejsze uczestnictwo w przemianach kulturowych i społecznych.   Stoi przed nim wiele różnych zadań, które zmieniając się pod wpływem licznych zewnętrznych i wewnętrznych czynników, tworzą skomplikowaną sieć jego powinności.  Jedną z nich jest realizowanie działań gospodarczych w sposób efektywny ekonomicznie.   

Przedsiębiorstwa, bardziej niż inne organizacje, muszą się liczyć z realiami, ponieważ są jednym z najważniejszych podmiotów i zarazem instrumentów rozwoju społecznego. 

Problemy działalności gospodarczej przedsiębiorstwa mają wymiar konceptualny i egzystencjalny. Można je nawet, choć nieśmiało, sprowadzić do przenikających się relacji działalności regulacyjnej i rzeczowej przedsiębiorstwa.  W tym interakcjonizmie wartości kulturowe i zdolności ludzkie są wraz z historią najważniejszymi zasobami przedsiębiorstwa, które powinny być powiększane i efektywnie wykorzystywane dla realizacji celów wszystkich grup interesów związanych z działalnością gospodarczą przedsiębiorstwa.

Prezentowana praca przedstawia najważniejsze problemy ekonomiki przedsiębiorstwa, które są rozważane głównie z perspektywy potrzeby dostarczenia szerokiej wiedzy o zasadach, metodach, instrumentach, mechanizmach i warunkach prowadzenia efektywnej działalności gospodarczej przedsiębiorstwa.  Do problemów tych zostały zaliczone: system zarządzania, działalność finansowa, koszty działalności, działalność marketingowa, gospodarowanie zasobami pracy, majątkiem obrotowym i majątkiem trwałym przedsiębiorstwa.

Kwestie te zostały poruszone w poszczególnych rozdziałach. Na pierwszy plan wydobyto z nich przede wszystkim zasady, metody i twierdzenia potrzebne w praktyce działania przedsiębiorstwa wykorzystujące nowoczesne koncepcje zarządzania oraz doświadczenia innych jednostek gospodarczych.  Uwypuklenie tych akcentów nie było łatwym zadaniem z uwagi na istnienie wielu zróżnicowanych, bardzo złożonych i niemożliwych do pełnego przedstawienia problemów efektywnej działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. 

Czytelnicy znajdą w pracy wiele nurtów rozważań, które nie są bezdyskusyjne.   Niekiedy wybiegają poza zakres dotychczasowych nielicznych podręczników ekonomiki przedsiębiorstwa czy nauki o przedsiębiorstwie.   Czerpie ona wiedzę również z innych dyscyplin naukowych, nie zastępując ich powinności wykazywania i rozwijania związków z ekonomiką przedsiębiorstwa.  W tym też znaczeniu praca wydobywa zasadnicze kwestie interdyscyplinarnego wątku ekonomiki przedsiębiorstwa, nie aspirując w żadnym wypadku do ich kompleksowego ujęcia.  W pracy zostały wykorzystane wybrane, a tym samym przedstawione w sposób niepełny osiągnięcia innych nauk ekonomicznych, nauki o zarządzaniu, prawa handlowego, cywilnego i bankowego itp.  Czytelnik chcąc poznać te problemy w sposób pełny, musi zapoznać się choćby ze wskazanymi pozycjami bibliograficznymi.

Praca z założenia jest pomyślana jako wprowadzenie do ekonomiki przedsiębiorstwa i przedstawia zasadnicze treści, zasady, metody oraz instrumenty kształtowania działalności gospodarczej.  W tym też znaczeniu ma charakter podręcznika akademickiego.

Podręcznik jest kierowany do szerokiej rzeszy studentów kierunków ekonomicznych i zarządzania oraz kadry kierowniczej przedsiębiorstw pragnącej wykorzystać wiedzę o efektywnym pozyskiwaniu, gromadzeniu i wykorzystywaniu finansowych, materialnych i niematerialnych zasobów w praktyce kierowania przedsiębiorstwem.  Nowoczesne przedsiębiorstwo współtworzy nową rzeczywistość, w której wiedza, talenty oraz postawy kadry kierowniczej i pracowników należy uznać za najważniejsze zmienne strategiczne. 

Z pełnym szacunkiem i wdzięcznością zwracam się do Panów Profesorów:  Ryszarda Borowieckiego z Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Adama Starosteckiego z Uniwersytetu Gdańskiego oraz Mirosława Hamrota z Akademii Ekonomicznej w Poznaniu o przyjęcie podziękowań za cenne uwagi i spostrzeżenia przekazane w trakcie powstawania pracy. Były one bardzo pomocne w opracowaniu podręcznika i zostały wykorzystane także w przygotowaniu obecnego wydania.   Uwzględniono w nim także zmiany wynikające z wprowadzenia m.in.  nowej ustawy o rachunkowości, kodeksu spółek handlowych oraz wzbogacono najnowszą wiedzą.

      Rozdział  1
Istota przedsiębiorstwa i charakter jego działalności   .........  15

1.1.   Pojęcie przedsiębiorstwa   .........   15

Przedsiębiorstwo, jako podstawowa kategoria ekonomiczna, nie jest jasno zdefiniowane i jednolicie rozumiane. Ani nauka, ani praktyka nie ustaliły bezspornej definicji przedsiębiorstwa. Pojęcie to było i jest rozumiane odmiennie w różnych okresach oraz przez określone szkoły i kierunki nauczania nie tylko ekonomiki przedsiębiorstwa.
     Pojęcie przedsiębiorstwa można określać w trzech wymiarach, tj. czynnościowym, rzeczowym i podmiotowym. Wymiar czynnościowy pozwala na wskazanie, że przedsiębiorstwo jest prowadzone przez przedsiębiorcę. W wymiarze rzeczowym można mówić o majątku (kapitale). Podmiotowy wymiar pojęcia przedsiębiorstwa zwraca uwagę na osobę przedsiębiorcy i jego czynności.  Za przedsiębiorcę uważamy osobę fizyczną lub osobę prawną oraz jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej, które prowadząc działalność zarobkową, uczestniczą w działalności gospodarczej1.  To uczestnictwo możemy nazwać przedsiębiorczością.
     Przedsiębiorczość jest postawą i sposobem działania polegającym na gotowości podejmowania nowych, niekonwencjonalnych i ryzykownych przedsięwzięć oraz na wykazywaniu inicjatywy w ich poszukiwaniu i wdrażaniu. Jest to działanie skierowane na rozwój, mające nowatorski charakter i polegające na:
     1)  wprowadzaniu nowych czynników produkcji i ich kombinacji z dotychczasowymi,
     2)  wprowadzaniu nowych wyrobów,
     3)  zdobywaniu nowych rynków zbytu,
     4)  tworzeniu nowych, efektywniejszych form organizacyjnych.
     Funkcja przedsiębiorcy jest skierowana na efektywny rozwój, a nie na zwykłe, codzienne gospodarowanie. Zarówno efektywny rozwój, jak i codzienne gospodarowanie wymagają jednak prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek przedsiębiorcy. Prowadzenie działalności gospodarczej na własny rachunek wiąże się z zasadą odpowiedzialności za jej wyniki finansowe oraz za zobowiązania natury prywatnej i publicznoprawnej2.  Można też stwierdzić, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna mająca zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Przedsiębiorca działa pod firmą, która musi – co do zasady – być wpisana do rejestru, gdzie figuruje przedsiębiorca. Firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko.      
    Określenie rzeczowego wymiaru pojęcia przedsiębiorstwa odnajdujemy w Kodeksie cywilnym. (...)
    W podejściu podmiotowym przedsiębiorstwo jest podmiotem praw i obowiązków wynikających z prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek, własne ryzyko i własną odpowiedzialność.           
    Przedstawiona definicja przedsiębiorstwa eksponuje organizacyjno-ekonomiczny wymiar działalności przedsiębiorstwa, która jest realizowana w różnych techniczno-ekonomicznych, produkcyjnych i społeczno-prawnych warunkach jego funkcjonowania.
     Najpowszechniejszy jest pogląd, że o przedsiębiorstwie możemy mówić tylko wówczas, gdy jest ono prowadzone w celach zarobkowych, a więc zorientowanych na zysk. Natomiast jednostki gospodarcze o charakterze użyteczności publicznej, którymi są np. zakłady oczyszczania miasta, zakłady komunikacji miejskiej, elektrociepłownie, a także szkoły, szpitale, uczelnie, teatry itp., nie są przedsiębiorstwami, lecz zakładami.  Taki pogląd nie wydaje się uzasadniony, gdyż stanowi terytorialnie wydzieloną zorganizowaną cześć całego przedsiębiorstwa, w której dokonywana jest określona działalność. Jeśli działalność  tę prowadzi przedsiębiorstwo, a nie jego jednostka wewnętrzna, i nie ma ona charakteru zarobkowego, to mamy do czynienia z przedsiębiorstwem nie zarobkowym (non profit).    

1.2.   Jednostki wewnętrzne i rodzaje przedsiębiorstw    .........   18

Jednostką wewnętrzną przedsiębiorstwa jest każda zorganizowana całość stanowiąca wynik wewnętrznego podziału pracy, która ma zadane cele oraz środki ich realizacji, a także przypisane uprawnienia i odpowiedzialność za rezultaty swego działania.
    Najmniejszą jednostką wewnętrzną przedsiębiorstwa może być stanowisko pracy pojedynczego pracownika wyposażone w określone środki pracy, który wykonuje zadania z zakresu działalności rzeczowej lub regulacyjnej. Stanowisko można również nazwać najmniejszym centrum kosztów przedsiębiorstwa.
    Za centrum uznajemy skoncentrowany wysiłek, kompetencje, uprawnienia i odpowiedzialność zorganizowanej części przedsiębiorstwa, zmierzające do osiągnięcia określonych zadań i celów. Centra stanowią wewnętrzne jednostki gospodarcze przedsiębiorstwa, które zostały utworzone na bazie określonych komórek w celu poprawy efektywności , elastyczności i konkurencyjności jego działania. 
    Zasadniczym sposobem tworzenia warunków realizacji celów jest zwiększenie samodzielności i odpowiedzialności tych komórek oraz powiązanie systemu wynagrodzeń pracowników i kierownictwa z osiągniętymi wynikami pracy. Istnienie centrów jest na ogół związane z decentralizacją zarządzania jednostkami wewnętrznymi dla zwiększenia efektywności działania przedsiębiorstwa m.in. przez:
    a)  delegowanie decyzji możliwie najbliżej miejsc i źródeł powstawania informacji niezbędnych do podjęcia danych decyzji;
    b)  rozszerzenie zakresu samodzielności i odpowiedzialności niższych szczebli zarządzania za rezultaty swego działania; 
    c)  stworzenie warunków rozwoju przedsiębiorczości, inicjatywy i kreowania postaw efektywnościowych określonych jednostek wewnętrznych przedsiębiorstwa;
    d)  skupienie uwagi zarządu przedsiębiorstwa głównie na problemach rozwoju strategicznego.

    Merytoryczną podstawę powołania i działania centrów stanowi wewnętrzny rozrachunek gospodarczy przedsiębiorstwa, który może w pełni zaistnieć jako efektywna metoda zarządzania jednostkami wewnętrznymi przedsiębiorstwa tylko wtedy, gdy powstaną:
    a)  warunki do ich wyodrębnienia pod względem terytorialnym, organizacyjnym, technicznym i ekonomicznym;
    b)  możliwości planowania, analizowania i kontrolowania ich działalności...
    c)  możliwości opracowania i zastosowania w systemie motywacyjnym kryteriów i mierników oceny wkładu centrów w poprawę efektów działania przedsiębiorstwa jako całości.

    Centra jako jednostki wewnętrzne przedsiębiorstwa są na ogół synonimem decentralizacji zarządzania, polegającej na delegacji uprawnień i odpowiedzialności na niższe kompetencyjne poziomy organizacji zarządzania. W rzeczywistości możemy mieć do czynienia z występowaniem wysoko scentralizowanego stopnia zarządzania centrami zysku czy centrami inwestowania oraz z dużym stopniem decentralizacji zarządzania centrami kosztów. Wybór bowiem stopnia decentralizacji zarządzania jednostkami wewnętrznymi przedsiębiorstwa determinowany jest wieloma różnymi czynnikami i warunkami działania... (...)
    Ceny kooperacji wewnętrznej są cenami na wyroby i usługi, które zaliczamy do tzw. obrotu wewnętrznego występującego w obrębie przedsiębiorstwa.
    Ceny transferowe są cenami wewnętrznymi, których zadaniem jest podział wyniku finansowego na część pozostawioną w jednostkach wewnętrznych i część scentralizowaną na szczeblu całego przedsiębiorstwa oraz przemieszczanie zysku wewnątrz danego przedsiębiorstwa. (...)
    Znaczenie prawidłowych cen transferowych dla perspektyw decentralizacji jest niezmiernie istotne. Są one bowiem jednym z czynników decydujących o prawidłowości i efektywności decyzji  podejmowanych przez wyodrębnioną jednostkę, ocenianych z punktu widzenia interesów przedsiębiorstwa jako całości.  Ceny takie powinny motywować do działań, które prowadzą do sukcesu całego przedsiębiorstwa.

    Przedsiębiorstwa można rozpatrywać  z punktu widzenia celu, jakiemu dana klasyfikacja ma służyć. Dla prezentacji ogólnej problematyki rodzajów przedsiębiorstw można je podzielić według:
    a)  sekcji i działów gospodarki narodowej, w których funkcjonują,
    b)  rodzajów prowadzonej działalności,
    c)  rynku, w którym działają, 
    d)  formy własności8.  
    Rozpatrując rodzaje przedsiębiorstw z punktu widzenia sekcji i działów, w których funkcjonują, możemy wyróżnić:
    a)  przedsiębiorstwa:
         -  sektora prywatnego,
         -  sektora publicznego,
     b)  przedsiębiorstwa
         -  rolnicze, łowieckie i leśnictwa,
         -  rybołówstwa i rybactwa,
         -  przemysłowe,
         -  budowlane,
         -  handlowe,
         (...)
    Specyficznym rodzajem przedsiębiorstwa są banki i fundusze emerytalne. (...)
    Kryterium rodzaju działalności przedsiębiorstw pozwala na wyodrębnienie przedsiębiorstw wydobywczych, przetwórczych, wytwórczych i usługowych.  

1.3.   Istota ekonomiki przedsiębiorstwa   .........   28

Ekonomika przedsiębiorstwa jest dyscypliną naukową o warunkach, instrumentach i sposobach racjonalnego gospodarowania w przedsiębiorstwach. Problemy gospodarowania dotyczą pozyskiwania, gromadzenia, przetwarzania i wykorzystywania zasobów dla zaspokojenia określonych potrzeb społecznych. Przedsiębiorstwo jest najważniejszym ogniwem procesu gospodarowania.
    Ekonomika przedsiębiorstwa jest częścią nauk ekonomicznych. Ma charakter nauki teoretycznej i empirycznej.  Jako nauka teoretyczna bada współzależności między ludźmi a przedmiotami i środkami pracy oraz związki między przedsiębiorstwem a jego otoczeniem, a także formułuje twierdzenia i ustala generalne zasady i metody racjonalnego gospodarowania w przedsiębiorstwie. Zasady te nie są stałe, dlatego ocena dotychczasowych i tworzenie nowych paradygmatów gospodarowania jest także treścią ekonomiki przedsiębiorstwa. Jako nauka empiryczna ekonomika przedsiębiorstwa ustala i weryfikuje zalecane zasady i instrumenty ich stosowania w praktyce działania przedsiębiorstwa oraz bada tę praktykę pod kątem jej oceny oraz sformułowania zaleceń, praw i zasad funkcjonowania i rozwoju przedsiębiorstwa.
     Ekonomika przedsiębiorstwa wykorzystuje różnorodne metody badań naukowych. Spośród nich możemy wymienić metodę abstrakcji, metody dedukcji i indukcji, metody heurystyczne, metody badań operacyjnych, metody porównawcze oraz metody eksperymentalne. Badania teoretyczne w ekonomice przedsiębiorstwa są ściśle powiązane z praktyką, a tym samym ekonomikę przedsiębiorstwa należy uznać za stosowaną dyscyplinę naukową.  Ten trójwymiarowy aspekt ekonomiki przedsiębiorstwa – jako dyscypliny naukowej o charakterze teoretycznym, stosowanym i empirycznym – stawia ją w rzędzie nauk poszukujących praw, zasad, pojęć warunków, sposobów i narzędzi zarządzania oraz wyjaśniających je i formułujących, a także określających metody ich wykorzystania w gospodarowaniu zasobami przedsiębiorstwa.
     W ekonomice przedsiębiorstwa  mamy do czynienia z różnorodnymi szkołami opisu i badania problemów gospodarowania. Ta odmienność jest rezultatem dominujących doktryn ekonomicznych, stadium rozwoju gospodarczego, a także koniecznością badania przedsiębiorstwa przez inne dyscypliny naukowe oraz poszukiwania najlepszych rozwiązań zarządzania przedsiębiorstwem. Są to trzy podstawowe przesłanki ewolucji ekonomiki przedsiębiorstwa.
     Ekonomika przedsiębiorstwa jest dyscypliną, o którą upomina się także – i słusznie – nauka o zarządzaniu, gdyż problemy gospodarowania w przedsiębiorstwie muszą być rozwiązywane z respektowaniem zasad i reguł formułowanych za punktu widzenia realizacji określonych celów zarządzania przedsiębiorstwem. Ekonomikę przedsiębiorstwa można także uznać za interdyscyplinarną dziedzinę nauczania, w której odnajdujemy szerokie zastosowanie teorii i praktyki rachunkowości, analizy ekonomicznej, analizy matematycznej, statystyki ekonomicznej, techniki i technologii procesów produkcji, prawa, socjologii, psychologii, polityki itp.
     Interdyscyplinarność ekonomiki przedsiębiorstwa znajduje wyraz w badaniach przedsiębiorstwa przez wspomniane nauki, w wykorzystywaniu przez ekonomikę przedsiębiorstwa metod i technik badań wywodzących się z innych dyscyplin naukowych oraz w formułowaniu własnych zasad, twierdzeń i metod wraz z ich operacjonalizacją.
     Przyjmując za punkt wyjścia rozważań nad ekonomiką przedsiębiorstwa wykrystalizowanie się i dominację głównych doktryn ekonomicznych, możemy wskazać, że doktryna merkantylizmu stworzyła zasadnicze podstawy ukonstytuowania się przedsiębiorstwa jako jednostki gospodarczej. Merkantylizm był systemem ekonomicznym i społecznym, który zmierzał do zbudowania potęgi politycznej państwa na podstawie jego potęgi gospodarczej. Tworzenie przez państwo własnych manufaktur, kopalń i innych przedsiębiorstw produkcyjnych doprowadziło do rozkwitu gospodarki tego okresu i zapewniło państwu. Nowe źródła dochodów. 
     Narzędziem tego rozwoju stały się także podatki, które razem z rozwojem administracji gospodarczej, kredytu publicznego, bankowości itp. określiły warunki zaistnienia i działania przedsiębiorstw. Na warunki te wpływały także wynalazki techniczne i ich zastosowanie w działalności gospodarczej. Era rewolucji przemysłowej może być tutaj postrzegana jako techniczny wymiar łączący epokę merkantylizmu z liberalizmem i interwencjonistycznym porządkiem gospodarczym.
     Właśnie liberalizm traktował gospodarkę jako działalność wielu uczestniczących w obrocie jednostek-przedsiębiorstw, która powinna opierać się na wolności gospodarczej. Efektem realizacji doktryny liberalizmu było zniesienie feudalnych ograniczeń wiążących chłopów oraz ograniczeń krępujących rozwój rzemiosła, przemysłu i handlu. Działalność gospodarcza stała się wyłącznie kwestią samych podmiotów gospodarczych...
    Problemy gospodarcze i społeczne schyłku XIX w. wynikały z kryzysów gospodarczych wywołanych m.in. umowami kartelowymi...  Te umowy monopolistyczne spowodowały ograniczenie konkurencji oraz pojawienie się koncepcji interwencjonistycznych, które zrywały z zasadami wolnego handlu i przywracały protekcjonistyczny system celny.
     Po pierwszej wojnie światowej w wielu państwach europejskich zaczęto tworzyć przedsiębiorstwa państwowe oraz nacjonalizować  przedsiębiorstwa prywatne.
     W etatystycznej gospodarce planowej rynek został zastąpiony planem centralnym, określającym wielkość produkcji, jej strukturę i środki realizacji stosownie do potrzeb gospodarki i społeczeństwa. Własność indywidualna została zastąpiona własnością społeczną, nadającą pracy wymiar społeczny. Przedsiębiorstwa zostały sprowadzone do roli wykonawcy planu centralnego.                    
     Współczesne liberalne koncepcje podkreślają, że gospodarka jest strukturą różnorodnych interesów, połączonych strukturalnie i funkcjonalnie. Gospodarka pozostawiona sama sobie prowadzi do likwidacji wolnego rynku w wyniku koncentracji kapitału przez tworzenie koncernów, karteli i struktur monopolistycznych przedsiębiorstw.  Konieczność umacniania warunków swobody konkurencji przedsiębiorstw nakazuje, by państwo stosowało środki prawne i finansowe konstruujące warunki wyższości konkurencji nad wszelkimi formami planowania centralnego oraz by interwencjonizm państwowy został ograniczony do wprowadzenia, utrzymania i utrwalenia wolnej konkurencji. Liberalny pogląd, że opieka społeczna jest wyjątkiem, a nie regułą, i dlatego powinna mieć charakter jednostkowy a nie grupowy, ma dla ekonomiki przedsiębiorstwa istotną implikację praktyczną, którą można sformułować następująco: przedsiębiorstwo nie może liczyć na pomoc, jeśli jego działalność nie jest efektywna ekonomicznie.     
     Wolność gospodarcza nie jest pojęciem jednorodnym. Na to określenie składa się bowiem wiązka różnych wolności i praw, jak prawo własności, wolność osobista, wolność wyboru zajęcia i miejsca zamieszkania, prawo do przedsiębiorczości, prawo do równości wobec prawa z innymi przedsiębiorstwami, prawo do wolnej i równej konkurencji, wolności umów itp.11  
     W działalności gospodarczej przedsiębiorstw istnieją także obszary reglamentowane. Istotą działalności reglamentacyjnej jest ochrona celu obywateli oraz interesu gospodarczego państwa przez oghranicze4nie swobody działania przedsiębiorstw. Udzielenie koncesji stanowi formę reglamentacji działalności gospodarczej i oznacza przyznanie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej zastrzeżonej na rzecz państwa lub gminy12.
     Kształtowanie struktur organizacyjnych gospodarki państwowej zawsze jest funkcją państwa. (...)
     Podkreśla się, że  ekonomika przedsiębiorstwa jako dyscyplina naukowa powstała w europejskim kręgu działalności gospodarczej na początku XX w. Zgromadzone doświadczenia praktyczne funkcjonowania przedsiębiorstw stały się na tyle bogate, iż można je było uogólnić i wyprowadzić z nich  wnioski o charakterze twierdzeń-reguł i twierdzeń-zasad, odnoszących się do kierowania działalnością przedsiębiorstwa. Z drugiej strony zaistniało praktyczne zapotrzebowanie na instrumenty, metody i techniki racjonalizujące działalność przedsiębiorstwa. 
     Samo przedsiębiorstwo powstało zdecydowanie wcześniej. Za najważniejsze czynniki sprawcze powstania i rozwoju ekonomiki przedsiębiorstwa należy uznać odkrycia geograficzne i podróże w XIV i XV w., fabryczny system produkcji, dorobek szkoły naukowego zarządzania i szkoły stosunków międzyludzkich, teorię władzy biurokratycznej, teorię motywacji itp.
     Fabryczny system produkcji, opierając się na mechanizacji i zorganizowanej i zarazem wyspecjalizowanej produkcji, pozwolił na zatrudnienie ogromnej liczby niewykwalifikowanych pracowników i umożliwił pojawienie się zapotrzebowania na duży kapitał finansowy. Tej rewolucji przemysłowej towarzyszyła koncentracja produkcji, tworzenie się potęg przemysłowych i finansowych oraz rozwój metod kierowania przedsiębiorstwem. Przykładem mogą być reformy wprowadzone przez R. Owena pod koniec XVIII w. w przędzalni w New Lenark (Szkocja). Polegały one na poprawie warunków pracy i życia pracowników. Owen uważał, że lepsze warunki pracy i życia pracowników przyniosą zwiększenie produkcji i zysku.
     Już w pierwszej połowie XIX w. Ch. Babbage wskazywał na konieczność wprowadzenia organizacji procesu produkcyjnego opartej na zasadzie przemyślanego podziału pracy. Dowiódł, że kierowania się  tą zasadą zapewnia racjonalność zastosowania maszyn w przemyśle i pozwala wyraźnie wyodrębnić fabryki od manufaktur... Można powiedzieć, że dzieło Ch. Babbage’a utorowało drogę późniejszym uczonym i praktykom z zakresu zarządzania przedsiębiorstwem.
     Powstanie nauki o zarządzaniu przedsiębiorstwem wiąże się głównie z pracami takich uczonych, jak: F.W. Taylor  (1856-1915),  H. Fayol  (1841-1925),  M. Weber  (1864-1920),  E. Mayo (1880-1949). Twórcy ci dążyli do zerwania z improwizacją  i dyletantyzmem w zarządzaniu przedsiębiorstwem i eksponowali konieczność kształtowania i implementacji racjonalnych, efektywnych działań i zachowań pracowników.  
     Taylor w opublikowanej w 1911 r. książce The Principles of Scientific Management zawarł podstawowe zasady naukowego zarządzania przedsiębiorstwem. Zaliczył do nich: rozdział planowania od wykonania, naukowy dobór, szkolenie i doskonalenie pracowników, kontrolę wykonania zadań, zróżnicowanie bodźców i powiązanie ich z efektami pracy oraz oparcie organizacji zarządzania na funkcjonalnej strukturze organizacyjnej. Taylor jest znany głównie jako twórca naukowych podstaw organizacji, który mierzył i oceniał czas poszczególnych czynności wykonywanych przez robotnika z punktu widzenia możliwości usprawnienia pracy przez ekonomię ruchów i sekwencję  czynności. Nie wyszedł poza wąski obszar traktowania robotnika jako żywej maszyny, choć był niewątpliwie racjonalizatorem systemu produkcyjnego. Należy podkreślić, że najwybitniejsi  reprezentanci naukowej szkoły zarządzania (F.W. Taylor, H. Ford, H. Emerson, F.B. Gilbreth, H. Le Châtelier, K. Adamiecki, H.L. Gant) stworzyli system organizowania pracy, którego aktualność i ważność odnajdujemy również obecnie w ekonomice przedsiębiorstwa14.
     Wymienieni klasycy za zasadnicze kwestie uznali problemy rozłożenia procesów pracy na możliwie proste elementy, ich racjonalizacji, oddzielenia pracy umysłowej od fizycznej, formułującej funkcjonalny system zarządzania przedsiębiorstwem, opracowania i wprowadzenia do praktyki koncepcji potokowej organizacji produkcji masowej, wprowadzenia kompleksowej oceny problemów zarządzania w przedsiębiorstwie, zasady jedności i jednolitości kierownictwa oraz autorytetu, ładu, dyscypliny, inicjatywy i integracji pracowników.   

14 Szeroką analizę dorobku twórców naukowych podstaw organizacji znajdujemy w: Twórcy naukowych podstaw organizacji. Wybór pism, praca zbiorowa pod red. J. Kurnala, PWE. Warszawa 1972.*
* poz. 60 prezentowanej literatury – na razie tylko zarys prezentacji.
 Anonimus         

     W ekonomice przedsiębiorstwa niezmiernie silnie zakorzenione jest tzw. podejście administracyjne. Za jego twórcę i głównego reprezentanta uznajemy H. Fayola.  W 1916 r. opublikował on zasadnicze dzieło naukowe pt. Administracja przemysłowa i ogólna, w którym praktykę zarządzania przedsiębiorstwem ujął w czternastu zasadach15.  W dziele tym Fayol koncentruje się na funkcjach zarządzania przedsiębiorstwem, formułuje system liniowy zarządzania oraz przedstawia opartą na nim zasadę jednoosobowego kierownictwa.
     Max Weber jest twórcą teorii władzy biurokratycznej. W teorii tej model biurokracji stał się dominującym podejściem do organizacji przedsiębiorstwa. W idealnym modelu organizacji biurokracja jest sposobem sprawowania władzy typu racjonalnego w organizacji, opartym przede wszystkim na hierarchicznie zorganizowanym systemie stanowisk. W biurokracji wszystkie zachowania uczestników są określone przez zasady prawne, które stanowią system celowo ustanowionych zasad regulujących zachowanie ludzi w hierarchicznym układzie zwierzchnictwa i podporządkowania poszczególnych jednostek przedsiębiorstwa. Człowiek  zgodnie z modelowym typem organizacji biurokratycznej postępuje według wytworzonych przez strukturę  formalną norm postępowania, ujętych w przepisy prawne.
     Znaczący wpływ na ekonomikę przedsiębiorstwa wywarła szkoła zachowań, której prekursorem był Ch.J. Barnard. Według Barnarda organizacja jest systemem otwartym, w którym działania uczestników opierają się na świadomej gotowości do współpracy, a spełnienie oczekiwań jednostek na rzecz osiągnięcia wspólnego celu organizacji stanowi warunek jej działania. Szkoła zachowań była i jest rozwijana przez wielu przedstawicieli różnych kierunków teoretycznych i działań praktycznych. Należy wymienić H. Münzberga, który jest uznawany za ojca psychologii przemysłowej, oraz M. Parker-Follet, która w swych pracach eksponowała rolę ludzkiego zachowania w organizacjach.
     Dla podejścia behawioralnego znamienne są badania w Western Electric Co w Hawthorne, które wykazały, jak zmienia się wydajność pod wpływem zmian warunków pracy. Badania te dowiodły, jak ogromne jest znaczenie pracy ludzkiej w działalności przedsiębiorstwa. Na gruncie eksperymentów w Hawthorne, prowadzonych przez E. Mayo, wyrosła szkoła stosunków międzyludzkich, która wykazała, że robotnicy reagują przede wszystkim na społeczny kontekst pracy. Stąd też troska menedżerów o robotników pozwala na wzrost zadowolenia w pracy i poprawę wyników produkcyjnych przedsiębiorstwa.
     W 1943 r. Maslow wysunął teorię motywacji, w której podał, że człowiek jest motywowany przez potrzeby. Potrzeby te układają się w hierarchię, na której szczycie znajduje się potrzeba samorealizacji.
     W rozwoju teorii motywowania poważne znaczenie miała teoria X i teoria Y  sformułowane przez D. McGregora.  (...)
     W czasie drugiej wojny światowej rozwinęła się szkoła matematyczna przede wszystkim w formie badań operacyjnych. (...)    
     Wyrosłe na gruncie szkoły zachowań podejście systemowe traktuje przedsiębiorstwo jako system, tj. całość złożoną z subsystemów i tworzących je elementów, które powiązane są ze sobą ścisłymi poziomymi i pionowymi więzami.  (...)
    Współczesne nurty w zarządzaniu przedsiębiorstwem podkreślają szczególny sytuacyjny kontekst działania przedsiębiorstwa oraz rolę planowania i strategii.
     Współczesne teorie ekonomiki przedsiębiorstwa stanowią próbę zintegrowania praktyk działalności przedsiębiorstwa w jeden model i dotyczą problemów globalizacji działania, jakości, wydajności, etyki i odpowiedzialności.  
     Na ekonomikę przedsiębiorstwa duży wpływ wywarło także podejście planistyczne, które przyjmuje założenie, że przedsiębiorstwa dzięki budowaniu planów strategicznych mogą i powinny swoją przyszłość kształtować w racjonalny, uporządkowany sposób.
     Koncepcja strategii jest niezmiernie ważnym podejściem w ekonomice przedsiębiorstwa. Dzięki jej zastosowaniu powstają możliwości wypracowania odpowiedniej globalnej strategii działania  przedsiębiorstwa oraz strategii cząstkowych. W obu przypadkach niezbędna jest analiza otoczenia przedsiębiorstwa. 
     Analizą strategiczną jest m.in. analiza pięciu sił konkurencji sformułowana przez Portera17. (...) 
     W kontekście przedstawionego w bardzo skrótowy, wyselekcjonowany sposób dorobku naukowego różnych szkół i podejść do zarządzania przedsiębiorstwem można stwierdzić, że ekonomika przedsiębiorstwa jest ściśle powiązana z nauką o zarządzaniu, socjologią, psychologią, prawem, rachunkowością, makroekonomią, mikroekonomią itp. Sama jest zaś nauką o gospodarowaniu w przedsiębiorstwie, a więc nauką o warunkach, sposobach, procesach oraz instrumentach i mechanizmach efektywnego pozyskiwania, gromadzenia i wykorzystywania zasobów dla zaspokojenia potrzeb społecznych.   
     Ekonomika przedsiębiorstwa opisuje i objaśnia zjawiska  i procesy gospodarcze występujące wewnątrz przedsiębiorstwa i w jego relacjach z otoczeniem oraz bada cele, założenia i funkcjonowanie przedsiębiorstwa oraz jego rozwój wraz z ocenami środków i sposobów ich realizacji oraz stopnia ich osiągania.
     Sformułowana w ten sposób istota ekonomiki przedsiębiorstwa pozwala dostrzec, że jej zasadniczym celem jest ciągłe doskonalenie podejmowanych decyzji gospodarczych i ich realizacji, które są nieodzowne dla długotrwałej, pomyślnej koegzystencji przedsiębiorstwa z otoczeniem i jego rozwoju.
     Z pewnością za słuszne należy uznać powiedzenie, że działalność gospodarcza jest tak stara jak ludzkość i boryka się z takimi samymi trudnościami jak ona. Działalność gospodarcza przyjmowała określone rozmiary i formy, stosownie do rozwoju społecznego i gospodarczego ludzkości oraz postępu technicznego. Udokumentowane informacje o zachowaniu się człowieka u zarania dziejów wskazują na umiejętności organizowania, planowania i kontroli działań, które stopniowo przybierały coraz dojrzalsze i odpowiedzialniejsze formy.
     W dawnych czasach umiejętności i działania opierały się na praktycznych doświadczeniach wymagających angażowania ogromnej liczby osób kierujących pracami i wykonawców tych prac. Realizacja tych działań, niejednokrotnie imponujących i nieraz niewyobrażalnych nawet dziś, wiązała się na ogół z przeogromnym wysiłkiem ludzi i nieodwracalnymi stratami. 
     Z biegiem czasu coraz poważniej rosły potrzeby planowania, organizowania, motywowania i kontrolowania działań ludzkich w zakresie gospodarowania, walk wojennych, podróży handlowych.
     Okresem przełomowym dla powstania, a tym samym organizacji działań ludzkich, stała się druga połowa XIX w. Wówczas nastąpił dynamiczny rozwój kapitalizmu, który opierał się na licznych wynalazkach technicznych, nowych metodach organizowania i zarządzania i zarządzania przedsiębiorstwami. 
     Liczni twórcy, nie tylko będący przedstawicielami nauki, lecz wielkich amerykańskich i europejskich przedsiębiorstw, dokonali istotnych przeobrażeń systemu zarządzania i systemu działań rzeczowych przedsiębiorstw. Cechą charakterystyczną wczesnej fazy tego okresu jest występowanie przedsiębiorców-rzemieślników, którzy sami tworzyli maszyny i je stosowali. 
     Przedsiębiorstwo również podlegało przeobrażeniom wraz ze zmianami otoczenia. W przemianach tych można wyróżnić następujące orientacje działalności przedsiębiorstw, a mianowicie: produkcyjną, rynkową i postindustrialną.  
     Orientacja produkcyjna obejmuje, generalnie biorąc, erę rewolucji przemysłowej i erę produkcji masowej. W orientacji tej najważniejszą kwestią dla przedsiębiorstwa było „co i jak produkować dużo i tanio”. Rozwiązanie tego problemu było warunkiem i zasadniczym instrumentem istnienia i rozwoju przedsiębiorstwa. Generalnie na poziomie przedsiębiorstw dominowało przekonanie, że to, co dobre dla przedsiębiorstwa, jest również dobre dla kraju.
     Początki orientacji produkcyjnej sięgają okresu rewolucji przemysłowej, w którym pojawiły się bardzo ważne wynalazki techniczne (maszyna parowa, wulkanizacja gumy, wytop stali metodą Bessemera, taśma produkcyjna). (...)
     Era produkcji masowej, będąca następstwem i kontynuatorką rewolucji przemysłowej, polegała głównie na doskonaleniu struktur przemysłowych przez rozszerzenie skali produkcji i sprzedaży oraz minimalizacji kosztu jednostkowego produkcji. Za zasadniczy paradygmat ekonomiki przedsiębiorstwa w tym okresie możemy uznać twierdzenie, że zwycięża ten, kto oferuje produkt o tym samym standardzie, ale o niższej cenie. (...)  W orientacji produkcyjnej masowej produkcji musiała odpowiadać masowa konsumpcja. 
     Orientacja rynkowa  przedsiębiorstwa powstała w wyniku szybkiego wzrostu zamożności konsumentów i rosnącego stopnia zaspokojenia potrzeb społecznych. Kryzys ekonomiczny lat 1929 – 1933 zmusił producentów do przesunięcia uwagi z produkcji na rynek oraz z produkcji ujednoliconej na zróżnicowaną.
     Różnicujące się coraz poważnej potrzeby klientów wymagały od przedsiębiorstw ich rozpoznania, a następnie zaspokojenia. W orientacji rynkowej głównym czynnikiem rozwoju przedsiębiorstwa stała się sprzedaż produktów. Dla orientacji rynkowej przedsiębiorstw znamienne jest stwierdzenie o potrzebie odwrócenia sposobu myślenia i działania typowego dla orientacji produkcyjnej.
     Prymat sprzedaży nad produkcją wymagał rozwoju środków wspierających tę sprzedaż. W tym też okresie reklama i promocja, zróżnicowanie cen i produktów, public relations, komunikacja społeczna stały się głównymi instrumentami sukcesu przedsiębiorstwa.      
     Orientacja postindustrialna (zwana też wiekiem nieciągłości czy trzecią falą), która pojawiła się w latach sześćdziesiątych XX w., została wywołana zaistnieniem wielu nowych zjawisk społecznych i ekonomicznych, na ogół nieprzychylnych i niekorzystnych dla środowiska biznesu. Przedsiębiorstwa, oprócz walki o udział w rynku, o wytwarzanie coraz lepszych produktów i o stałe zainteresowanie klientów, muszą uczynić zadość postulatom związków zawodowych, zapewnić dywidendy zaspokajające oczekiwania właścicieli. Rozwijające się ruchy społeczne w postaci konsumeryzmu i ruchu na rzecz ochrony środowiska naturalnego oraz proces demokratyzowania stosunków społecznych uczyniły przedsiębiorstwa odpowiedzialnymi za jakość życia ludzkiego oraz wywołały presję na rządy, by zwiększyły kontrolę nad działalnością gospodarczą. Dodawszy do tego rosnące ryzyko i niepewność działania przedsiębiorstwa, możemy powiedzieć, że zarządzanie nim komplikuje się, stawiając przed ekonomiką przedsiębiorstwa niespotykane dotąd wymagania zarówno w działalności praktycznej, jak i w jej teorii. W orientacji postindustrialnej terytorium, granice otoczenia przedsiębiorstwa, rodzaj zaspokajanych potrzeb są uzależnione od wiedzy i wyobraźni nie tylko kadr kierowniczych.
     W przedstawionych przeobrażeniach warunków i sposobów działania przedsiębiorstw największe znaczenie odegrały takie sztandarowe przedsiębiorstwa jak: Ford, Rothschild, General Motors, General Electric, Du Pont, Peugeot, Chrysler, IBM. Nazwy tych firm są często nazwiskami ich właścicieli, niejednokrotnie będącymi także wynalazcami, wnoszącymi do przedsiębiorstwa nowe koncepcje organizacyjne i motywacyjne.                         
     (...)             

          Rozdział  2
Cele i funkcje zarządzania działalnością gospodarczą przedsiębiorstwa   .........  46

2.1.   Pojęcie zarządzania   .........   46

Zarządzanie jest procesem koordynowania zbiorowych działań dla osiągnięcia celów przedsiębiorstwa przez ludzi, przy wykorzystaniu techniki, w zorganizowanych strukturach oraz opierając się na wyznaczonych zadaniach1. Istotą zarządzania jest „[...] formułowanie celu działania, planowanie, czyli organizowanie toku czynności, pozyskiwanie i rozmieszczenie potrzebnych zasobów (ludzkich i rzeczowych), czyli organizowanie struktur oraz kontrolowanie realizacji celów”2. Tak ujęta istota zarządzania pozwala przyjąć, że może być ono pojmowane również jako zbiór i proces działań regulacyjnych mających na celu ustalenie i wybór racjonalnych celów i zadań przedsiębiorstwa oraz formułowanie i kontrolowanie środków osiągnięcia tych celów i sposobów ich wykorzystania.
     Na proces zarządzania składają się czynności stanowiące stały, systematyczny sposób robienia czegoś w zespołach pracowniczych.  Można im przypisać następujące funkcje:
     1)  planowanie,
     2)  organizowanie,
     3)  decydowanie,
     4)  motywowanie,
     5)  kontrolowanie.
(...)

2.2.   Cele działalności przedsiębiorstwa i kryteria ich oceny    .........   51

2.2.1.  Istota celu oraz funkcje przedsiębiorstwa   .........   51

Bezdyskusyjna zasadność eksponowania celu każdego działania jako podstawowej kategorii ekonomicznej , prakseologicznej, psychologicznej i socjologicznej wynika z konieczności podkreślania, że cel ma dwie zasadnicze cechy, a mianowicie: jest pojęciem pierwotnym  oraz stanowi element motywujący  każdego działania. I choć na ogół nie ma działalności ludzi bez powziętego celu i świadomego zamiaru, jednak w jakimś stopniu działalność może także wynikać z nie uświadamianego celu.
     Identyfikacja i ustalenie celów przedsiębiorstwa ma istotne znaczenie dla zarządzania przedsiębiorstwem, gdyż stwarza niezbędne warunki do:
     a)  określenia kluczowych funkcji przedsiębiorstwa;
     b)  ujawnienia działań koniecznych do realizacji, wyznaczania ich hierarchii, czasu i rozmiarów;
     c)  rozpoznania i podjęcia decyzji potrzebnych do tego, aby nawet najmniej znacząca jednostka wewnętrzna przedsiębiorstwa miała cele, które przyczyniają się do efektywnej realizacji celów całego przedsięwzięcia.
     Dla przedsiębiorstwa podstawowe znaczenie mają cele bezpośrednio wynikające z misji przedsiębiorstwa. Nazywając je celami ostatecznymi, możemy stwierdzić, że tworzą one podstawę sformułowania systemu celów wtórnych (przedostatecznych), ujętych odpowiednio w perspektywie czasu, podmiotu, przedmiotu realizcji8. Obranie misji za podstawę określenia celu ostatecznego jest konsekwentnym działaniem wynikającym z przyjętej i realizowanej koncepcji modelowej przyszłego przedsiębiorstwa, jego funkcjonowania i rozwoju, określonej przez aspiracje i twórczą wyobraźnię właściciela, kadry kierowniczej i innych jego członków9. Misję należy bowiem traktować jako  charakterystyczną rolę do spełnienia przez przedsiębiorstwo, uwidaczniającą i uzasadniającą sens jego istnienia i zarazem wyrażającą tożsamość organizacyjną.        

2.2.2.  Cel ostateczny przedsiębiorstwa   .........   53

Cel przedsiębiorstwa na pierwszy rzut oka wydaje się oczywisty i na ogół za taki powszechnie się go uważa. W przedsiębiorstwie krzyżują się jednak wielowymiarowe cele gospodarcze, społeczne i jednostkowe, dotyczące poszczególnych pracowników, które powodują, że bardzo trudno jednoznacznie i autorytatywnie przedstawić cel ostateczny  przedsiębiorstwa. Cel przedsiębiorstwa był i jest odmiennie definiowany w zależności od czasu, miejsca, poglądów i szkół.
     Większość poglądów na temat celu przedsiębiorstwa zorientowana jest wokół maksymalizacji zysku, zaspokojenia potrzeb społecznych oraz wartości rynkowej przedsiębiorstwa10. I choć między tymi poglądami istnieją różnice, jednak wydaje się, że ogólne stwierdzenie P.F. Druckera, że przedsiębiorstwo najlepiej realizuje interes społeczny wtedy, gdy osiąga wysoką sprawność ekonomiczną11, może być dobrym punktem wyjścia do refleksji nad celem ostatecznym przedsiębiorstwa i zarazem jego zdefiniowania.
     Perspektywa czasu wskazuje na potrzebę podkreślenia, że w długim okresie możliwa jest jednoczesna maksymalizacja zysku, zaspokojenia potrzeb społecznych i wartości rynkowej przedsiębiorstwa. Warunkiem koniecznym, lecz niewystarczającym, jest uczynienie zaspokojenia potrzeb społecznych podstawową kategorią społeczno-ekonomiczną w zarządzaniu przedsiębiorstwem. 
     Bezdyskusyjna teza o konieczności i potrzebie sformułowania celu ostatecznego przedsiębiorstwa wymaga rozważenia go jako kategorii uniwersalnej, mogącej przystawać do każdego rodzaju przedsiębiorstwa i mieć ponadczasową aktualność.        
(...)

2.2.3.  Generalne kryteria oceny działalności przedsiębiorstwa   .........   58

O stałym i zarazem uniwersalnym zbiorze kryteriów oceny można mówić tylko w odniesieniu do generalnych kryteriów oceny efektywności rozwoju przedsiębiorstwa. Kryteria te bowiem, dzięki którym można rozpatrywać całokształt działalności przedsiębiorstwa w ścisłym powiązaniu z koniecznymi warunkami jego efektywnego rozwoju, powinny umożliwić ocenę  tego rozwoju na tle szeroko ujętych warunków pomyślnej długotrwałej koegzystencji przedsiębiorstwa z jego otoczeniem oraz w powiązaniu z nimi. Takie powinności stawiane  systemowi kryteriów oceny realizacji celu ostatecznego przedsiębiorstwa narzucają potrzebę posługiwania się nim, by:
     a)  przedstawić całokształt treści, warunków i sposobów działania przedsiębiorstw;
     b)  nie dopuścić do powstawania niepożądanych procesów, zjawisk i rezultatów funkcjonowania przedsiębiorstwa;
     c)  promować  projekty i doświadczenia racjonalizujące działalność przedsiębiorstwa.
     Do generalnych kryteriów oceny działania przedsiębiorstwa możemy zaliczyć:
     1)  zaspokajanie potrzeb społecznych,
     2)  efektywność gospodarowania zasobami,
     3)  rozwój potencjału rzeczowego, finansowego i społecznego,
     4)  etykę i odpowiedzialność społeczną przedsiębiorstwa. 
     Zaspokajanie potrzeb społecznych jest bezpośrednią i najważniejszą przesłanką powołania do życia przedsiębiorstwa, a następnie jego działania.     
(...)

2.3.   Funkcja planowania działalności gospodarczej przedsiębiorstwa   .........   64

2.3.1.  Planowanie oraz misja przedsiębiorstwa   .........   64

Planowanie można zdefiniować  w wieloraki sposób. Jest to bowiem czynność polegająca na świadomym wypracowaniu obrazu przyszłych działań przedsiębiorstwa zorientowanych na osiągnięcie zamierzonych celów i zadań w określonych warunkach, miejscu, czasie oraz z określonym zastosowaniem przewidywanych środków ich realizacji.
     Planowanie działalności gospodarczej przedsiębiorstwa można także zdefiniować jako proces zmierzający do formułowania, ustalenia i realizacji celów i przyszłych kierunków działania przedsiębiorstwa wraz z określaniem dróg, sposobów oraz środków i narzędzi niezbędnych zarówno do samego planowania, jak i jego wykonania i kontrolowania. Podstawą działalności regulacyjnej przedsiębiorstwa jest przyjęty plan. 
     Zatwierdzony plan jest dokumentem, który:
     a)  projektuje i wyprzedza całokształt działań regulacyjnych i rzeczowych przedsiębiorstwa;
     b)  jest zorientowany na realizację sformułowanych w nim celów i zadań;
     c)  jest rezultatem sformułowanej misji przedsiębiorstwa oraz analizy i prognozy działania przedsiębiorstwa;
     d)  określa kluczowe problemy wyposażenia majątkowego i kapitałowego przedsiębiorstwa wraz z podaniem sposobów ich pozyskania i wykorzystania;
     e)  obowiązuje w pewnym okresie;
     f)  ma charakter wielowariantowego dokumentu określającego przyszłe działania przedsiębiorstwa zarówno w formie opisowej, jak i skwantyfikowanej;
     g)  jest narzędziem koordynacji, synchronizacji i integracji działań jednostek wewnętrznych przedsiębiorstwa.
     Podstawą opracowania planu przedsiębiorstwa jest historia i sytuacja majątkowo-finansowa przedsiębiorstwa  oraz jego miejsce na rynku. Następnym etapem opracowywania planu jest sformułowanie misji przedsiębiorstwa i  wynikających z niej celów.
     Misja przedsiębiorstwa może być zdefiniowana jako potwierdzenie racji jego istnienia i działania.
     Potrzeba sformułowania misji przedsiębiorstwa wynika z konieczności:
     a)  koncentrowania uwagi otoczenia na działalności przedsiębiorstwa,
     b)  tworzenia klimatu wokół przedsiębiorstwa i jego kultury organizacyjnej,
     c)  tworzenia warunków operacjonalizacji celów.
     Dokument zawierający określenie misji przedsiębiorstwa powinien formułować odpowiedzi na dziewięć następujących pytań:   
     1)  kim są klienci przedsiębiorstwa?
     2)  jakie są główne produkty i usługi oferowane przez przedsiębiorstwo?
     3)  na jakich rynkach działa przedsiębiorstwo?
     4)  jaką technologię stosuje przedsiębiorstwo?
     5)  jakie wartości wyznaje przedsiębiorstwo?
     6)  jakie są ekonomiczne cele przedsiębiorstwa?
     7)  jakie są silne i słabe strony oraz źródła przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa?
     8)  jak otoczenie postrzega przedsiębiorstwo?
     9)   jakie są postawy przedsiębiorstwa wobec jego pracowników?
(...) System planowania należy oprzeć  na monitorowaniu strategicznych zmiennych działalności przedsiębiorstwa.

2.3.2.  Cechy i rodzaje planowania w przedsiębiorstwie   .........   67

Do zasadniczych cech planowania zaliczamy: celowość, dokonywanie wyborów, realność, kompleksowość oraz instrumentalność. Plan jest bowiem podstawą podejmowania decyzji, kontroli realizacji przypisanych działań oraz motywowania osób wykonujących te działania. 
     Planowanie ujmuje przyszłe zdarzenia, procesy, warunki i środki działania w wielowymiarowej perspektywie zamierzeń zorientowanych na osiągnięcie określonych celów i zadań. Ta wielowymiarowa perspektywa oznacza potrzebę konstruowania planów na podstawie wielu kryteriów jednocześnie. Kryteria te w określony sposób przenikają się, tworząc sieć wzajemnych powiązań między poszczególnymi obszarami, poziomami i zakresami działania przedsiębiorstwa.
     Do najważniejszych kryteriów sporządzania planów zaliczamy:
     -  podmiot planowania,
     -  przedmiot planowania,
     -  zasięg planu,
     -  charakter planu,
     -  horyzont planowania.   
(...)

2.3.3.  Planowanie i podejmowanie decyzji w przedsiębiorstwie   .........   71

Podejmowanie decyzji ekonomicznych dotyczy określonego aktu i/lub procesu działania przedsiębiorstwa. Polega na wyborze jednego z warunków na podstawie identyfikacji, zdefiniowania problemu decyzyjnego, określenia alternatyw, wybraniu najlepszej z nich zgodnie z określonymi kryteriami i miernikami oceny oraz skierowania jej do wykonania.
     (...)
     Abstrahując od bardziej szczegółowego opisu klasycznego modelu podejmowania decyzji..., należy wskazać, że w świecie rosnącego ryzyka i niepewności..., model ten zawiera takie uproszczenia...  
     (...) 
     Zasadniczymi narzędziami służącymi do planowania i podejmowania decyzji są:
     1)  prognozowanie,
     2)  programowanie liniowe,
     3)  analiza punktu krytycznego,
     4)  symulacja,
     5)  PERT,
     6)  macierz wypłat,
     7)  drzewo decyzyjne,
     8)  modele zapasów,
     9)  modele kolejki,
    10) teoria gier.
(...)   

2.3.4.  Biznesplan   .........   75

Biznesplan jest podstawowym dokumentem przedstawiającym zamierzone działania przedsiębiorstwa w określonym czasie. Jest zbudowany z uwzględnieniem kluczowych zmiennych oraz kryteriów i mierników oceny działania przedsiębiorstwa. (...)
     Biznesplan w istotny sposób różni się od rocznego planu działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. (...)  Transformacja planów jest ważnym etapem zarządzania przedsiębiorstwem, gdyż powinna zapobiec nadmiernej formalizacji i standaryzacji planów, niejednokrotnie połączonych z nadmierną kontrolą wyników. Te trzy  działania  - formalizacja, standaryzacja i kontrola nie powinny niszczyć fantazji, wyobrażeń, marzeń ludzkich kreujących widzenie rzeczywistości w kontekście możliwości ich spełnienia17. Co więcej, zgadzając się z Mintzbergowską oceną wad planowania18, iż planowanie nie jest zobiektywizowanym, technicznym procesem, można dostrzec, że właśnie subiektywizm planowania należy traktować jako jego zaletę, gdyż w planowaniu zawarte są możliwości kreowania i realizowania ludzkich pragnień i potrzeb.

------
17 Przez formalizację należy rozumieć poziom szczegółowości w definiowaniu funkcji, zadań i powiązań.
18 H. Mintzberg, Grafing Strategy, „Harvard Business Review”, July-August 1987, cyt. za:  K. Obłój, Strategie organizacji, PWE, Warszawa 1998, s. 44. *
------
*  Proponuję zapoznać się także z poz. 63 Prezentowanej literatury, s. 43.
    Anonimus
------

2.4.   Organizowanie jako funkcja zarządzania przedsiębiorstwem  .........   77

Pojęcie organizowania odnosi się do kształtowania  stosunków organizacyjnych między elementami w ramach jakiejś całości z określonego punktu widzenia19. Organizowanie jest procesem polegającym na kształtowaniu odpowiednich ze względu na określony cel relacji między elementami tworzącymi określoną całość oraz między elementami a całością.
(...)
     Analiza organizacji przedsiębiorstwa pozwala na ustalenie i scharakteryzowanie:
-  z jakich elementów składa się lub powinna składać się jego struktura,
-  jaka jest lub powinna być wielkość poszczególnych części,
-  co jest lub powinno być podstawą organizacyjnego zróżnicowania,
-  jak są lub powinny być ukształtowane relacje hierarchiczne między elementami przedsiębiorstwa.
     Wszystkie instrumenty wyznaczające miejsce i role jednostek wewnętrznych, porządkujące procesy i struktury przedstawione są w regulaminach organizacyjnych przedsiębiorstwa. 
     Regulamin organizacyjny przedsiębiorstwa zawiera schemat organizacyjny, księgę służb, podstawowe instrukcje, ramowe procedury oraz inne ważne zarządzenia władz przedsiębiorstwa.
     Zarządzanie przedsiębiorstwem jest charakteryzowane rozmiarami uprawnień decyzyjnych w hierarchicznym układzie stanowisk. Gdy zdecydowana większość uprawnień znajduje się na szczycie hierarchii o decyzje zapadają na tym szczycie, wówczas zarządzanie przedsiębiorstwem jest scentralizowane. O zarządzaniu zdecentralizowanym mówimy wtedy, gdy kierownicy niższych szczebli zarządzania odpowiadają za realizację delegowanych uprawnień decyzyjnych. Zdecentralizowane zarządzanie pozwala na lepszą adaptację przedsiębiorstwa oraz pełniejsze wykorzystanie wiedzy i kwalifikacji zawodowych pracowników. 
     Rozwiązania struktur organizacyjnych przedsiębiorstwa mogą być różne w zależności od warunków, celów i sposobów działania tych jednostek. Coraz pełniejsze i poważniejsze oddziaływanie otoczenia na przedsiębiorstwo powoduje konieczność odchodzenia od struktur trwałych i nieelastycznych na rzecz struktur elastycznych i wielowariantowych. Za struktury nieelastyczne uznajemy struktury typu liniowego, funkcjonalnego i liniowo-sztabowego. Struktury te nazywane są też tradycyjnymi. Do struktur elastycznych zaliczamy struktury dywizjonalne, macierzowe i sieciowe. 
(...)    

2.5.   Motywowanie jako funkcja zarządzania przedsiębiorstwem   .........   86

W sensie popularnonaukowym pojęcie motywacji oznacza proces regulacji psychologicznej nadający energię zachowaniu człowieka i ukierunkowujący je oraz stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania. Motywowanie jest więc rozumiane jako oddziaływanie na ludzi w celu wywarcia na nich określonych postaw i zachowań. Postawy i zachowania mają zasadnicze znaczenie w działalności gospodarczej przedsiębiorstwa, gdyż od pragnienia pracy, zdolności do wykonywania pracy oraz oceny i uznania jej efektów zależy skuteczność i efektywność systemu zarządzania przedsiębiorstwem.
     Ewolucja funkcji motywowania wskazuje na różne podejścia do motywowania. W podejściu tradycyjnym stosowane były bodźcowe systemy płac, w których pieniądz stanowił główną siłę motywacyjną.  Tradycyjne podejście do motywacji, które przypisywane jest F.W. Taylorowi, zostało zdominowane paradygmatem: pieniądz ważniejszy od pracy.
     Podejście do motywowania od strony stosunków międzyludzkich wywodzi się od prac E. Mayo i jego współpracowników, którzy na podstawie przeprowadzonych obszernych, wieloletnich badań naukowych udowodnili, że pracownik odczuwa potrzebę bycia użytecznym i ważnym, że ma silne potrzeby społeczne i że są one ważniejsze dla motywacji  niż pieniądze. Podejście od strony stosunków międzyludzkich zaleca przyznanie pewnego stopnia samodzielności działaniom oraz stosowanie samokontroli w wykonywaniu codziennych obowiązków. Nie powinno być realizowane w warunkach występowania symbolicznych form współuczestnictwa w podejmowaniu decyzji.
     Podejście do motywowania od strony zasobów ludzkich zakłada, że sam udział ma wartość zarówno dla pracowników, jak i dla organizacji. Ludzie mają potrzebę uczestnictwa i są zdolni do prawdziwego partycypowania w zarządzaniu. Kierownictwo przedsiębiorstwa powinno zachęcać pracowników do współuczestnictwa oraz tworzyć warunki autentycznej partycypacji w zarządzaniu dla pełnego wykorzystania zasobów pracy.
     Podejście do motywowania od strony treści koncentruje się na czynnikowej analizie motywacji, potrzebach oraz poczuciu niedostatku związanym z ich niezaspokojeniem. Podejście to traktuje motywację jako funkcję:
     1)  płacy, czasu i warunków pracy,
     2)  autonomii i odpowiedzialności.
     Za najbardziej znane podejście do motywowania od strony treści uznaje się teorię hierarchii potrzeb oraz teorię dwuczynnikową.
Wyeksponowana w początkowej partii podręcznika teoria hierarchii potrzeb, sformułowana przez A.H. Maslowa, wskazuje, że  ludzie muszą zaspokajać kolejno pięć potrzeb. Należą do nich:
     -  potrzeby fizjologiczne,
     -  potrzeby bezpieczeństwa,
     -  potrzeby przynależności,
     -  potrzeby szacunku,
     -  potrzeby samorealizacji.
     Odmienną hierarchię potrzeb odzwierciedla teoria ERG (Existence, Relatedness, Growth). Według niej potrzeby ludzkie są ułożone w trzech nakładających się kategoriach – egzystencji, związku i rozwoju. Teoria ERG sugeruje, że działania ludzkie mogą być wywołane jednocześnie potrzebą posiadania pieniędzy, przyjaźni, rozwoju itp.
     Teoria dwuczynnikowa motywacji eksponuje istnienie dwóch różnych wymiarów zadowolenia z pracy, tj. zadowolenia i niezadowolenia z pracy. Zadowolenie i niezadowolenie  ludzi z pracy kształtuje się pod wpływem dwóch niezależnych zestawów czynników – czynników motywacji i czynników higieny psychicznej21.      
     Ważne miejsce w podejściu do motywowania od strony treści zajmuje również koncepcja jednostkowych potrzeb ludzkich. Jednostkowe potrzeby ludzkie dotyczą potrzeby osiągnięć, afiliacji i władzy. Najbardziej znaną spośród nich jest potrzeba osiągnięć. Wiąże się ona z pragnieniem realizacji celu w sposób skuteczniejszy niż w przeszłości. Osoby pragną podejmować zadania ambitniejsze i odpowiedzialniejsze oraz oczekują odpowiedniej reakcji na swoje działania.  
     Potrzeba afiliacji jest pragnieniem nie tylko ludzkiego towarzystwa, lecz także możliwości nawiązywania przyjaźni, miłości.  
     Potrzeba władzy jest wywoływana chęcią wywierania wpływu na zachowania innych osób i kontrolowania ich działania. Pragnienie to w istotny sposób może wpływać na osiąganie lepszych, znaczących rezultatów w pracy.
     Podejście do motywowania od strony procesu zarządzania wyjaśnia, dlaczego ludzie wybierają różne zachowania prowadzące do zaspokojenia potrzeb oraz w jaki sposób oceniają sprawiedliwość nagród, jak wiążą się z tymi zachowaniami. Podejście to eksponuje sposoby powstawania motywacji, które stanowią podstawę wyjaśniania wyboru ludzkich zachowań dla zaspokojenia swoich potrzeb oraz ocenę zaspokojenia tych potrzeb po osiągnięciu celów.   
     Na podejście do motywowania od strony procesu zarządzania składają się teoria oczekiwań oraz teoria sprawiedliwości. Teoria oczekiwań sugeruje, że motywacja zależy od siły ludzkiego pragnienia i oczekiwanego prawdopodobieństwa jego zaspokojenia. Zgodnie z teorią motywacji opartą na sprawiedliwości ludzie dążą do sprawiedliwości społecznej w formie nagród otrzymywanych za osiągnięcia w pracy. Sprawiedliwość oceniana jest jako indywidualnie i subiektywnie postrzegane traktowanie danej osoby w porównaniu z innymi, oparte na zasadzie równości.
     Podejście do motywowania oparte na koncepcji wzmocnienia wyjaśnia rolę nagród w kształtowaniu postaw i zachowań ludzkich. Teoria wzmocnienia głosi, że zachowanie pociągające za sobą karę ma mniejsze szanse powtórzenia się niż zachowanie wywołujące nagrody. Do zasadniczych wzmocnień zaliczamy:
     a)  wzmocnienia pozytywne ...
     b)  unikanie ...
     c)  kary ...
     d)  eliminacje ...    
     Nowymi teoriami motywacji są teoria ustalania celów  oraz podejście japońskie... (...)
     Za podstawowy mechanizm kształtowania motywacji należy uznać system wynagrodzeń pracowniczych.
     Za ważną część systemu motywacji należy uznać także wymagania pracy i ocenę pracowników.  

------
21 R.W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, PWN, Warszawa 1996, s. 466.*
------
*  Pozycja 19 Prezentowanej literatury.
    Anonimus
------

2.6   Kontrola i kontroling jako funkcje zarządzania przedsiębiorstwem   .........   91

Kontrola jest to sprawdzenie i regulacja działalności przedsiębiorstwa  w taki sposób, by ułatwić osiąganie celów. Polega na porównaniu zadania z wzorcami, programami, preliminarzami, budżetami i standardami określonymi przez planowanie. (...)
     W nowoczesnym zarządzaniu przedsiębiorstwem coraz poważniejsze miejsce zajmuje kontroling. Nie oznacza on wyparcia tradycyjnych rozwiązań kontroli działalności przedsiębiorstwa i zarządzania przedsiębiorstwem. Należy go widzieć jako rozwinięcie  i wzbogacenie tradycyjnego kontrolowania w wymiarze teorii i praktyki zasad, instrumentów, obszarów, zjawisk i warunków efektywnego działania przedsiębiorstwa.
     Kontroling można zdefiniować jako teleologiczny proces aktywnej regulacji całokształtu działalności przedsiębiorstwa. Regulację tę można rozumieć jako sprawdzanie, porządkowanie, doprowadzanie do stanu prawidłowości, wpływanie na formy, sposoby i środki formułowania i efektywniejszej realizacji celów. Istotą regulacji jest w tym przypadku podtrzymywanie i utrwalanie warunków, sposobów i środków efektywnej realizacji celów przedsiębiorstwa, wprowadzanie doń nowych celowych zmian niezbędnych do osiągnięcia zamierzonych rezultatów oraz usuwanie i neutralizowanie zjawisk, procesów i warunków o charakterze patologicznym dla przedsiębiorstwa. W tym znaczeniu można powiedzieć, że podstawę merytoryczno-metodyczną kontrolingu tworzą diagnostyka oraz analiza ekonomiczna działalności przedsiębiorstwa a sam kontroling dotyczy regulacji działań zarządczych i rzeczowych przedsiębiorstwa.   
     Tak sformułowana definicja kontrolingu nie jest sprzeczna z wieloma innymi spotykanymi w literaturze przedmiotu. Można przytoczyć choćby dwa najpopularniejsze poglądy. Hilmar J. Vollmuth, który jest najczęściej cytowany, stwierdza, że kontroling jest to proces kompleksowy, w którym dochodzi do scalania czynności koordynacyjnych, kontrolnych, informacyjnych i planistycznych23.  Natomiast P. Horvath stwierdza, że system kontrolingu obejmuje wyszukiwanie i rozpoznawanie celów, właściwej drogi ich realizacji oraz tzw. wąskich gardeł24.
     (...)

2.7.   Analiza ekonomiczna jako instrument ekonomiki przedsiębiorstwa   .........   96

Analiza ekonomiczna działalności gospodarczej przedsiębiorstwa stanowi system różnorodnych, interdyscyplinarnych metod badania naukowego, które polegają na rozłożeniu badanego przedmiotu, problemu lub zjawiska na części składowe w celu wykrycia składników albo logicznej abstrakcji niezbędnej do pełnego poznania całości i sformułowania odpowiedniej decyzji. Analiza ekonomiczna tworzy określoną procedurę metodologiczną, składającą się z konkretnych form opisu i badania procedur gospodarczych, interpretowanych jako całość, a także ich poszczególnych komponentów25. Takie pojęcie analizy ekonomicznej działalności gospodarczej przedsiębiorstwa wskazuje na jej poznawczo-decyzyjny charakter. Z jednej strony analiza ekonomiczna rozpoznaje określoną całość, z drugiej – wskazuje na kierunki, sposoby i warunki efektywnego działania przedsiębiorstwa.  Tym samym składa się z diagnozy oraz właściwej analizy. (...) 
     Przedmiotem analizy ekonomicznej działalności gospodarczej przedsiębiorstwa są jego wyniki, stan i pozycja oraz organizacja i metody działania. Analizy ekonomiczne różnią się stopniem szczegółowości zadań, zakresem, częstotliwością, czasem ich przeprowadzania, metodami badań oraz rodzajem gromadzonej i wykorzystywanej informacji analitycznej. To zróżnicowanie wynika głównie z celów i zadań stawianych określonym analizom.
     W strategicznej analizie ekonomicznej możemy wyróżnić cztery podstawowe grupy metod..., a mianowicie:
     1)  metody portfelowe, na które składają się macierze Boston Consulting Group (BCG), Artura D. Little (ADL), McKinseya i Shella – zwana też General Electric (GE), Ch.W.  Hoffera i D.E. Schendla oraz W. Pfeiiffera; 
     2)  sformalizowane metody kompleksowe, zawierające metodę wskaźnikową, metodę SWOT+TOWS, metodę SPACE, metodę Credit Commercial de France (CCF);
     3)  metody otwarte, które można nazwać metodami M. Portera;
     4)  metody opisowe występujące w każdym typie analiz.  
     Metody portfelowe... Są dość prostymi sposobami agregatowej oceny różnych obszarów działalności w tamach jednego przedsiębiorstwa. Za obszar działalności najczęściej uważa się element kombinacji układu produkt-rynek.
Podstawową zaletą tych metod jest łączenie elementów pozycji rynkowej produktu z sytuacją finansową firmy za pomocą przepływów pieniężnych, marży brutto czy zysku itp. Pozwalają one na sformułowanie przyszłej strategii produktowej przedsiębiorstwa.
Poważną wadą tych metod...
Inną wadą metod portfelowych...
Krótka charakterystyka metod portfelowych wskazuje, iż wydają się użyteczne jedynie...  Ich niewłaściwe zastosowanie może niebezpiecznie zniekształcić diagnozę... 
     Do kompleksowej analizy ekonomicznej...
     Metody otwarte...
     Metody opisowe...
     Kryterium stosowanych metod badania analitycznego pozwala wyróżnić także analizę funkcjonalną i analizę kompleksową. (...)
     Szczególnymi rodzajami analiz ekonomicznych wyodrębnionych ze względu na tworzenie warunków skutecznego pozyskiwania i wykorzystywania kapitału jest analiza fundamentalna przedsiębiorstwa, analiza portfelowa oraz analiza techniczna. (...)

      Rozdział  3
Formy prawno-organizacyjne i współdziałanie gospodarcze przedsiębiorstw   .........  110

3.1.   Formy prawno-organizacyjne przedsiębiorstw    .........   110

3.1.1.   Pojecie i wybór formy prawno-organizacyjnej przedsiębiorstwa   .........   110

Forma prawna jako podstawa utworzenia i zorganizowania przedsiębiorstwa oraz prowadzenia przez nie działalności jest narzędziem:
     a)  określającym wymagania założycielskie, strukturę władzy oraz odpowiedzialność;
     b)  chroniącym interesy społeczeństwa, państwa, właścicieli, pracowników, pożyczkodawców itp.
(...)
     Wybór formy prawnej przedsiębiorstwa powinien opierać się na analizie takich problemów jak:
     1)  skala i rodzaj odpowiedzialności przedsiębiorstwa i jego właścicieli wobec wierzycieli;
     2)  uprawnienia właścicieli i osób prowadzących przedsiębiorstwo w zakresie zarządzania, kontroli oraz reprezentowania przedsiębiorstwa na zewnątrz; 
     3)  stopień upublicznienia działalności przedsiębiorstwa;
     4)  możliwość i łatwość zmian kapitału przedsiębiorstwa;
     5)  korzyści kosztowe i podatkowe;
     6)  rozwiązanie i likwidacja działalności przedsiębiorstwa.
     Możemy wyróżnić następujące formy prawno-organizacyjne przedsiębiorstw:
     a)  przedsiębiorstwa jednoosobowego właściciela,
     b)  spółki osobowe,
     c)  spółki kapitałowe, 
     d)  spółki mieszane, będące połączeniem spółek kapitałowych i osobowych,
     e)  spółdzielnie,
     f)  przedsiębiorstwa państwowe.

3.1.2.   Przedsiębiorstwo jednoosobowego właściciela    .........   113

Przedsiębiorstwo jednoosobowego właściciela jest powoływane do działalności gospodarczej na podstawie  ustawy o działalności gospodarczej oraz odpowiednich przepisów Kodeksu cywilnego. Przedsiębiorstwo jednoosobowego właściciela będącego osobą fizyczną stanowi część składową majątku właściciela i nie ma więc osobowości prawnej. Podejmowanie działalności gospodarczej wymaga wpisu do Krajowego rejestru Sądowego. Przedsiębiorcy z chwilą uzyskania tego wpisu otrzymują status kupców rejestrowych i stają się podmiotami praw i obowiązków określonego rodzaju. 
     Kierowanie przedsiębiorstwem należy do właściciela, który odpowiada za zobowiązania całym majątkiem. Odpowiedzialności tej nie ponosi ewentualny kierownik prowadzący przedsiębiorstwo.  

 3.1.3.   Spółka osobowa   .........   114

Spółki osobowe mają kilka istotnych cech odróżniających je od innych rodzajów spółek. Należą do nich:
     1)  oparcie działalności spółki na pracy wspólników;
     2)  osobista, solidarna odpowiedzialność majątkowa wspólników za zobowiązania spółki;
     3)  wspólnota celów i majątku;
     4)  trwałość składu osobowego wspólników, co oznacza, że wspólnicy prowadzą spółkę w nie zmienionym składzie osobowym od zawiązania do rozwiązania bądź likwidacji spółki;
     5)  prawo i obowiązek współdziałania wszystkich wspólników...
     6)  prawo każdego wspólnika do bezpośredniego prowadzenia i kontroli praw spółki;
     7)  równe prawa i obowiązki każdego wspólnika...
     8)  brak osobowości prawnej spółki.
Do spółek osobowych zaliczamy spółki cywilne, jawne, komandytowe i ciche oraz komandytowo-akcyjne i partnerskie.
     (...)     

 3.1.4.   Spółka kapitałowa  .........   123

Do spółek kapitałowych zaliczamy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjne.
     (...)

 3.1.5.   Spółdzielnia   .........   129

Spółdzielnia stanowi formę spółki co najmniej dziesięciu osób (spółdzielców), jeżeli jej założycielami są osoby fizyczne, oraz trzech, jeżeli jej założycielami są osoby prawne.  (...)

3.1.6.   Przedsiębiorstwo państwowe   .........   130
Przedsiębiorstwo państwowe jest jednostką gospodarczą wyodrębnioną w sposób formalny z gospodarki narodowej pod względem organizacyjnym, ekonomicznym i prawnym. Ma osobowość prawną. (...)

3.2.   Formy prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych    .........   132

Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych jest częścią przekształceń w gospodarce. Przekształcenia te przybierają postać prywatyzacji, komunalizacji i reprywatyzacji. Są wyrazem tworzenia organizacyjnych i ekonomicznych podstaw gospodarki rynkowej oraz ograniczania roli państwa jako podmiotu bezpośredniej działalności gospodarczej. Podmiotami tymi stają się przedsiębiorstwa.
     Prywatyzację przedsiębiorstw państwowych można określić jako proces przejmowania praw własności majątku przedsiębiorstwa przez osoby prywatne oraz wpływania przez nie na funkcjonowanie przedsiębiorstw państwopwych10.
     Z pojęciem prywatyzacji bardzo ściśle wiążą się kwestie reprywatyzacji, denacjonalizacji i deetatyzacji. Reprywatyzacja polega na zwrocie tytułów własności mienia byłym właścicielom lub ich spadkobiercom. Denacjonalizacja  jest procesem zmiany własności przedsiębiorstw, które poprzednio zostały znacjonalizowane. Deetatyzacja jest zmniejszeniem się roli państwa w gospodarce krajowej i w zarządzaniu przedsiębiorstwami. Takie zdefiniowanie prywatyzacji, reprywatyzacji, denacjonalizacji i deetatyzacji pozwala stwierdzić, że prywatyzacja obejmuje w całości procesy reprywatyzacji, lecz nie wyczerpuje istoty denacjonalizacji i deetatyzacji.
     Prywatyzacja ma wiele celów i motywów jej realizacji. Są one bardzo ściśle powiązane i w wielu przypadkach nie jest możliwe odróżnienie celu od motywu prywatyzacji. Cele i motywy  prywatyzacji można podzielić na pragmatyczne, ideologiczne, ekonomiczne i populistyczne11.    

3.3.   Formy współdziałania  gospodarczego przedsiębiorstw  .........   142

3.3.1.  Klasyfikacja form współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw    .........   142

Działalność  przedsiębiorstwa jest silnie powiązana z otoczeniem, które wywiera coraz poważniejszy wpływ na jego strategiczne decyzje i ich operacjonalizację. Wpływ ten znajduje odzwierciedlenie w fizycznym przepływie ludzi, rzeczy, dokumentacji, środków pieniężnych oraz informacji do  i  z przedsiębiorstwa. Część  tych powiązań odnosi się do współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw.
     (...)

3.3.2.  Kooperacyjne formy współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw    .........   144

Do zasadniczych form kooperacyjnego współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw należą: zrzeszenia przejściowe, wspólne przedsiębiorstwo, kartel, syndykat oraz alianse strategiczne przedsiębiorstw.
     (...)

3.3.3.  Koncentracyjne formy współdziałania gospodarczego przedsiębiorstw   .........   153

Koncentracja produkcji i usług jest rezultatem wzrostu wewnętrznego i/lub wzrostu zewnętrznego przedsiębiorstw.  Polega na skupianiu produkcji i usług w dużych przedsiębiorstwach, w wyniku czego rośnie udział danego przedsiębiorstwa w rynku. 
     Z koncentracją produkcji i usług związane są procesy łączenia działalności gospodarczej przedsiębiorstw.  Mają one z reguły  charakter obiektywny i wynikają z wielu czynników i warunków efektywnego działania przedsiębiorstwa. 
     Do takich czynników i warunków możemy zaliczyć:
     -  korzyści skali,
     -  komplementarność zasobów i produktów,  
     -  ograniczenie konkurencji,
     -  zróżnicowanie ryzyka działalności gospodarczej,
     -  zwiększenie zdolności emitowania papierów wartościowych itp.
     Koncentracja produkcji i usług przybiera postać zintegrowanego łączenia działalności przedsiębiorstw w ramach jednego przedsiębiorstwa i/lub łączenia się przedsiębiorstw przez wchodzenie w różnego rodzaju powiązania i związki kooperacyjne. W przypadku integracji przedsiębiorstw uczestnicy takiego związku podporządkowują się mniej lub bardziej ściśle jednolitemu kierownictwu, tracąc przy tym samodzielność ekonomiczną, a często także samodzielność prawną.
     Najczęstszymi formami przedsiębiorstw wynikającymi z koncentracji produkcji i usług są przedsiębiorstwa  wielozakładowe (trusty), koncerny, holdingi i konglomeraty.
(...) 

      Rozdział  4
Podstawy ekonomiki finansów przedsiębiorstwa   .........  163

4.1.   Cel i przedmiot ekonomiki finansów przedsiębiorstwa   .........   163

Zasadniczym celem ekonomiki finansów jest efektywne pozyskiwanie, gromadzenie i wykorzystywanie zasobów pieniężnych dla maksymalizacji wartości rynkowej przedsiębiorstwa1. Cel ten przedsiębiorstwo osiąga, podejmując i realizując decyzje odnoszące się głównie do:
     a)  rozmiarów i sposobu finansowania majątku,
     b)  tworzenia i podziału zysku,
     c)  rozmiarów i kierunków inwestowania.
     Wymienione decyzje stanowią zarazem podstawowy przedmiot ekonomiki finansów przedsiębiorstwa.
(...)    

4.2.   Kształtowanie wyniku finansowego w przedsiębiorstwie   .........   172

Pojęcie wyniku finansowego można sprowadzić do finansowych rezultatów działalności przedsiębiorstwa. Rezultatami tymi są:
     a)  wynik finansowy ze sprzedaży,
     b)  wynik finansowy na działalności operacyjnej,
     c)  wynik finansowy na działalności gospodarczej,
     d)  wynik finansowy brutto,
     c)  wynik finansowy netto.

Do podstawowych elementów kształtujących wyniki finansowe zaliczamy: przychody uzyskane ze sprzedaży produktów i usług, koszty uzyskania przychodów, zysk ze sprzedaży, pozostałe przychody i koszty działalności operacyjnej, zysk operacyjny, zyski i straty nadzwyczajne, zysk finansowy, zysk przed opodatkowaniem, zysk po opodatkowaniu, zysk zatrzymany. Wszystkie te pozycje są zarówno skutkiem, jak i przyczyną kształtowania i realizacji różnorodnych strategii, taktyk i operacji przedsiębiorstwa.
     (...)     

4.3.   Sprawozdania finansowe przedsiębiorstwa   .........   178

Sprawozdania finansowe są sformalizowanym zbiorem zestawień liczbowych, opracowanych na podstawie danych ewidencji księgowej i rachunku kosztów, które charakteryzują działalność gospodarczą przedsiębiorstwa.  Są zasadniczym źródłem informacji ekonomicznej o przedsiębiorstwie i podstawą decyzji inwestycyjnych. Publikuje się je  po zakończeniu roku obrachunkowego, przed emisją papierów wartościowych, fuzją przedsiębiorstw itp.
     Sprawozdania finansowe powinny cechować się:
     -  zrozumiałością dla użytkowników i przejrzystością form prezentacji,
     -  istotnością informacji w nich zawartych,
     -  wiarygodnością i kompletnością,
     -  sprawdzalnością i porównywalnością przedstawianych informacji.
(...) 

4.3.1.  Bilans przedsiębiorstwa   .........   179

Bilans  jest dokumentem zawierającym statystyczne zestawienie na określony moment w ujęciu wartościowym stanu środków gospodarczych (aktywów) oraz źródeł jego finansowania (pochodzenia) z uwzględnieniem wyniku finansowego (zysku lub straty), czyli pasywów.
(...)

4.3.2.  Rachunek zysków i strat przedsiębiorstwa   .........   186

Rachunek zysków i strat jest, tak jak bilans, dokumentem sporządzanym na podstawie zestawienia obrotów i sald  kont księgowych. Przedstawia osiągnięty wynik finansowy będący rezultatem przychodów i poniesionych kosztów w danym okresie. Rachunek zysków i strat jest rozwinięciem wyniku bilansowego, wskazującym na jego ekonomiczną strukturę i źródło powstania. Stanowi konieczne dopełnienie bilansu, w którym znajdujemy tylko syntetycznie ujęty wynik finansowy netto roku obrotowego.
     (...)  

4.3.3.  Sprawozdanie z przepływów środków pieniężnych przedsiębiorstwa     .........   189

Sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych jest częścią składową sprawozdania finansowego sporządzanego na dzień zamknięcia ksiąg rachunkowych przez przedsiębiorstwa zobligowane do ogłaszania rocznych sprawozdań finansowych.
     (...)

4.3.4.  Sprawozdanie finansowe grup kapitałowych przedsiębiorstw   .........   192

Przedsiębiorstwa są powiązane licznymi wzajemnymi związkami kapitałowymi. Przejmują w innych przedsiębiorstwach kontrolne udziały oraz łączą się ze sobą. Taki proces wywołuje potrzebę tworzenia skonsolidowanych sprawozdań finansowych, które powinny odzwierciedlać  powiązania kapitałowe przedsiębiorstw.
     (...) 

4.4.   Źródła finansowania działalności przedsiębiorstwa  .........   196

Działalność przedsiębiorstwa finansowana jest z wielu źródeł. W uproszczeniu można powiedzieć, że w okrojonym do trzech głównych kryteriów podziale tych źródeł wymienić należy finansowanie przez publiczny rynek kapitałowy i rynek niepubliczny, źródła własne i obce oraz źródła wewnętrzne i zewnętrzne.
     (...)

4.5.   Ekonomika kapitału przedsiębiorstwa   .........   207

Wszystkie rodzaje źródeł finansowania przedsiębiorstwa charakteryzują się różnym poziomem ryzyka. Najniższy poziom ryzyka mają zobowiązania bieżące, wyższy – zobowiązania długoterminowe, a najwyższy – kapitał własny. Dwa ostatnie źródła finansowania aktywów określane są jako kapitał przedsiębiorstwa. 
     (...)

4.6   Ekonomika wspierania finansowego oraz rentowność przedsiębiorstwa    .........   219

Wspieranie finansowe przedsiębiorstwa polega na wykorzystaniu długookresowych zobowiązań i pożyczek oraz kapitału własnego uprzywilejowanego do sfinansowania działalności. Zazwyczaj kapitały te służą  do uzupełnienia kapitału własnego zwykłego. Tym samym kapitały te  finansują majątek trwały oraz majątek obrotowy netto.
(...)

      Rozdział  5
Podstawy kosztów przedsiębiorstwa   .........  228

5.1.   Pojęcie kosztów   .........   228

Potocznie przez koszty rozumiemy coś, co musimy poświęcić, ponieść, wydatkować, żeby otrzymać  coś innego.
     Przez koszty rozumiemy wyrażone w pieniądzu, celowe i dające użyteczny efekt gospodarczy zużycie środków pracy, zużycie przedmiotów pracy, wynagrodzenie za pracę w określonym czasie oraz inne elementy uznane za koszty na podstawie obowiązujących przepisów prawnych, związane z:
     a)  wytwarzaniem określonego produktu i/lub świadczeniem usług,
     b)  określonym zakresem i rodzajem działalności przedsiębiorstwa1.
     Do innych elementów uznanych za koszty zaliczmy różnorodne opłaty poniesione w związku z prowadzeniem działalności przez przedsiębiorstwo.
     Pojęcie kosztów nie powinno być utożsamiane z pojęciem straty. (...)
     Koszty są kategorią ekonomiczną węższą od wydatków, przez które rozumiemy każde wydatkowanie środków finansowych, bez względu na cel ich ponoszenia2.  Do takich wydatków nie wchodzących w koszty działalności przedsiębiorstwa możemy zaliczyć np. wpłaty  podatku dochodowego do budżetu.
     Koszty nie są pojęciem jednorodnym i powinny być rozpatrywane z różnych punktów widzenia, które są jednocześnie kryteriami ich klasyfikacji. Liczba i charakter kryteriów zależą od celów planowania, analizowania, kontroli, obliczania podatków, podejmowanych decyzji itp. 
     (...)

5.2.   Rodzajowy układ kosztów własnych sprzedaży   .........   231

Układ rodzajowy kosztów zawiera następujące pozycje kosztów: amortyzacja, zużycie materiałów i energii, usługi obce , wynagrodzenia, świadczenia na rzecz pracowników oraz pozostałe koszty rodzajowe. Koszty te można podzielić  na koszty materialne i koszty niematerialne. Do kosztów materialnych należą amortyzacja i zużycie materiałów i energii. Pozostałe koszty są kosztami niematerialnymi.  (...)
    (...)  Koszty rodzajowe grupowane są w oderwaniu od miejsc ich powstawania (wydziałów, faz produkcji) oraz nośników kosztów (wyrobów, grup wyrobów). Dzięki temu można...
    Układ rodzajowy kosztów pozwala na:
    1)  planowanie, analizowanie i kontrolę struktury rodzajowej kosztów dla zarządzania zmianami udziału poszczególnych rodzajów kosztów w całości kosztów własnych produkcji.
    2)  planowanie dynamiki zmian poziomu kosztów poszczególnych składników...
    3)  pełniejsze ich wykorzystanie i ocenę pracy przedsiębiorstwa.

5.3.   Kalkulacyjny układ kosztów własnych sprzedaży   .........   233

Kalkulacyjny układ kosztów własnych sprzedaży pozwala na badanie i kształtowanie wysokości i struktury jednostkowych kosztów własnych produktów. Jego istotą jest określony sposób odnoszenia kosztów na jednostkę kalkulacyjną. Koszty w układzie kalkulacyjnym dadzą się podzielić na koszty bezpośrednie, koszty wydziałowe, koszty ogólnozakładowe, straty na brakach oraz koszty sprzedaży.
   Bardziej szczegółowe zestawienie składników całkowitych kosztów własnych pozwala na zwrócenie uwagi na wszystkie składniki tego rodzaju kosztów. 
   Między przedstawionymi układami ewidencyjnymi kosztów istnieją określone powiązania.  Mają one szerszy zasięg, gdyż współzależności między nimi rozciągają się na bilans  oraz rachunek zysków i strat (zob. rys. 5.1). ...
   Uproszczony kalkulacyjny układ kosztów własnych sprzedaży składa się z następujących pozycji:
   a)  materiały bezpośrednie,
   b)  wynagrodzenia bezpośrednie,
   c)  pozostałe koszty bezpośrednie,
   d)  koszty wydziałowe, które zawierają koszty ruchu i koszty ogólnozakładowe,
   e)  koszty zarządu,
   f)koszty sprzedaży.

   Podstawą układu kalkulacyjnego kosztów własnych jest ich podział na koszty bezpośrednie i koszty pośrednie. 

5.4.   Inne układy kosztów własnych    .........   236

Definiując układ kosztów jako uporządkowany zestaw kosztów według określonych właściwości, możemy wyodrębnić także kryteria podziału kosztów według:
     -  ekonomicznego charakteru kosztów,
     -  struktury wewnętrznej kosztów,
     -  rodzajów i sposobów finansowania działalności przedsiębiorstwa,  
     -  związku z osiągniętymi przychodami.
     Kryterium ekonomicznego charakteru kosztów pozwala wyróżnić koszty stałe i koszty zmienne.
(...)

5.5.   Koszty produkcji w ekonomice przedsiębiorstwa   .........   241

Koszty produkcji w przedsiębiorstwie wytwórczym obejmują techniczny koszt wytworzenia oraz koszty ogólnozakładowe. Koszty produkcji ujmowane są w ewidencji w układach funkcyjnym i kalkulacyjnym (przedmiotowym).
(...)

5.6.   Ekonomika kosztów produkcji   .........   246

Koszty produkcji stanowią część kosztów działalności operacyjnej przedsiębiorstwa. (...)
Koszt krańcowy  wyraża przyrost kosztów całkowitych spowodowany przyrostem produkcji o jednostkę. Jest pierwszą pochodną kosztów całkowitych.
     Rachunek kosztów krańcowych i  kosztów przeciętnych ma istotne znaczenie dla podejmowania decyzji produkcyjnych i rynkowych w warunkach konkurencji, w których punkt zrównania kosztów krańcowych z kosztami przeciętnymi wyznacza optymalną wielkość produkcji.     
     (...)  

5.7.   Próg rentowności produkcji   .........   249

Próg rentowności produkcji przedstawia te wielkość produkcji, przy której koszty własne sprzedaży zrównają się z wartością sprzedaży. Znajomość progu rentowności produkcji jest bardzo ważna dla przedsiębiorstwa z uwagi na rozdzielenie całej możliwej do wytworzenia produkcji na dwie części. Pierwszą z nich jest produkcja nieefektywna, drugą – produkcja efektywna. Produkcja nieefektywna jest wówczas, gdy koszty własne sprzedaży są większe od wartości sprzedaży. 
     (...)
     Przedstawiony model progu rentowności produkcji jest bardzo pożytecznym instrumentem kształtowania kosztów produkcji oraz decyzji „zrób lub kup” (make or buy). Decyzje „zrób lub kup” odnoszą się do wyboru najtańszego sposobu pozyskania produktu. Może nim być wytworzenie produktu w przedsiębiorstwie lub jego zakupienie od innego przedsiębiorstwa.
     O wyborze źródła pozyskania produktu decyduje wiele czynników. Jednym z nich jest współczynnik kierunkowy zmiennych kosztów produkcji i zakupu. W przypadku produkcji współczynnik ten odzwierciedla zmiany jednostkowych zmiennych kosztów produkcji, natomiast w przypadku kosztów zakupu charakteryzuje zmianę całkowitego kosztu jednostkowego.
     (...)    

      Rozdział  6
Ekonomika działalności marketingowej  przedsiębiorstwa  .........  256

6.1.   Pojęcie działalności marketingowej przedsiębiorstwa i jej cele   .........   256

Działalność każdego przedsiębiorstwa jest bezpośrednio powiązana z potrzebami ludzi, popytem i podażą dóbr i usług,  produktami i rynkami, ceną oraz relacjami i rynkiem. Rynek jest zróżnicowanym, zmieniającym się miejscem zmagań przedsiębiorstw prześcigających się w dążeniu do jak najlepszego zaspokajania potrzeb społecznych. Walka ta odbywa się  w różny sposób zarówno pod względem posiadanych zasobów środków działania,  jak i ich wykorzystania na określonych rynkach. Jednym z tych środków są działania marketingowe. 
     Pojęcie marketingu nie było i nie jest jednolicie rozumiane w literaturze przedmiotu. Za marketing uznaje się proces, dzięki któremu konkretne osoby i grupy otrzymują to, czego potrzebują i co pragną osiągnąć przez tworzenie, oferowanie i wymianę produktów mających wartość1.
     (...)

6.2.   Rynki działania przedsiębiorstwa    .........   262

Pojęcie rynku ma wiele znaczeń. Najczęściej przybiera ono wymiar procesualny, przestrzenny, przedmiotowy i podmiotowy.
(...)

6.3.   Ekonomika produktów i usług   .........   269

W marketingu produktem są wszystkie artykuły lub usługi, które zaspokajają potrzeby i pragnienia klienta i przez to stanowią dla niego określoną wartość.
(...)

6.4.   Ekonomika kanałów dystrybucji    .........   279

Rynek sprzedaży produktów stanowi zasadnicze odniesienie do ustalenia programu produkcji i jest podstawą planowania potrzeb materiałowych, kanałów dystrybucji i ich obsługi.
(...)

6.5.   Promocja produktów i usług   .........   288

Promocja jest narzędziem marketingu obejmującym „[...] różne rodzaje czynności, jakie podejmuje przedsiębiorstwo, aby poinformować o cechach merytorycznych produktu i przekonać  docelowych nabywców, aby go kupili”10 Stąd też zasadnicze funkcje promocji to funkcja informacyjna i nakłaniająca.
(...)

6.6.   Jakość produktów i usług w ekonomice marketingu przedsiębiorstwa     .........   297

6.6.1.  Istota jakości produktów i systemy jej kształtowania przez przedsiębiorstwo   .........   297

Jakość produktów i usług bez wątpienia  należy do kluczowych czynników sukcesu każdego przedsiębiorstwa. Zapewnia ona bowiem określoną:
     a)  funkcjonalność...
     b)  trwałość...
     c)  niezawodność funkcjonowania...
     d)  dogodność użytkowania...
Te cztery czynniki składają się na jakość produktów i usług. (...)       

6.6.2.  Kaizen, waruza kagen – czyli o ekonomice jakości w przedsiębiorstwach japońskich   .........   304

Wybór przedsiębiorstw japońskich  do przedstawienia wyselekcjonowanych problemów ekonomiki jakości został podyktowany nieskutecznymi próbami przeniesienia nie tylko na polski grunt koncepcji i praktyki kół jakości oraz niemożliwością wdrożenia indywidualnego współzawodnictwa pracowników występującego w przedsiębiorstwach japońskich. Mimo iż wiadomo, jak pracują koła jakości, jednak tajemnica tkwi w tym, dlaczego tak pracują16.
     Japońskie osiągnięcia w dziedzinie jakości wywołują ogromne zainteresowanie w działalności nie tylko przedsiębiorstw. Bezpośrednią przyczyną tego zjawiska są bardzo pozytywne efekty japońskiego systemu zarządzania oraz wzorowanych na nim amerykańskich i niemieckich rozwiązaniach systemu zarządzania innowacjami.
     W ekonomice jakości w przedsiębiorstwach japońskich występują:
     1)  wszędobylski kaizen, który oznacza ciągłe doskonalenie i może być traktowany jak japoński styl zarządzania. Rezultatami tego stylu zarządzania są przełomowe innowacje organizacyjne w drugiej połowie XX w., które nazwane są japońskimi kołami jakości;
     2)  dominacja struktury organizacyjnej typu wątek-osnowa, w której pionowa osnowa jest formalna, ustala układ punktów kontroli. Natomiast poziomy wątek jest nieformalny, oparty na dobrowolnym współdziałaniu ludzi; 
     3)  hoskin, który oznacza szczegółowe analizowanie polityki przedsiębiorstwa przez pracowników;
     4)  zarządzanie ściśle na czas;
     5)  prosta i powszechna definicja jakości.
     Miarą jakości jest wszystko, co da się poprawić.  Owe „coś” dające się poprawić jest stosunkowo konkretne i dostrzegalne . Stąd też zużycie paliwa przez samochody nie jest wadą, ale mankamentem, który należy ograniczyć nie tylko w następnych modelach, ale w tych, które są produkowane na bieżąco.
     Kaizen jest zaprzeczeniem zasady dyscypliny technologicznej, pojmowanej jako przestrzeganie instrukcji opracowanych przez aparat  zarządzający przedsiębiorstwem. Każdy pracownik ma prawo myśleć, gromadzić informacje i dane o mankamentach firmy dostrzeganych na swoim stanowisku i poprawić to, co możliwe.
     Zmiana taka jednak musi:
     -  zostać zbadana przez pracownika pod względem korzyści dla firmy;
     -  być wprowadzona w uporządkowanym trybie, tak by nie było anarchizowania procesu i by owa zmiana została utrwalona na stałe, aż do następnego cyklu zmiany; 
     -  wiązać się z utworzeniem koła jakości, jeśli zmiana wymaga współdziałania kilku pracowników, nawet z różnych służb firmy;  
     -  pozwolić na utworzenie łańcucha jakości. 
     Twórca łańcucha jakości Kaoru Ishikawa określił go jak ciąg kolejnych stanowisk wewnętrznych dostawców i wewnętrznych odbiorców. Odbiorca zachowuje się jak klient na rynku, ocenia to, co otrzymał, akceptuje lub reklamuje. Stosuje starą rzymską zasadę caveat emptor  - niech się strzeże odbiorca  Klient jako odbiorca ma rację, nawet jeśli nie potrafi jej uzasadnić. Wystarczy, że odbiorca powie: waruza kagen (coś nie tak).  Jest to powszechny zwrot w japońskiej praktyce kierowania jakością. Jest dostatecznym powodem podjęcia przez dostawcę lub dostawców działań zaradczych.
     W ten sposób Ishikawa wprowadził do przedsiębiorstwa nieformalną strukturę, w której szef, konstruktor, technolog itp. nie są nietykalnymi osobami.
Łańcuch jakości wyznaczyły tory przepływu dokumentów nazwanych kanban, przepustek do dostawy w systemie just-in-time (dokładnie na czas).  
     Kierownik japoński nie ma tradycyjnych – w rozumieniu Europejczyka – atrybutów władzy. W systemie nie ma bowiem premii, za pomocą której mógłby nagradzać lub karać. Nie ma wpływu na wysokość zarobków, które są uzależnione od stażu pracy w firmie. Place różnią się zaledwie kilkoma jenami. Kaizen nie jest jednak zorientowany  na pobudzanie indywidualnej rywalizacji. Rezygnuje z ambicji nowych, przebojowych pracowników i nie potrafi wykorzystać utalentowanych pracowników. Ci zaś uciekają do USA.
     W systemie kaizen oczekuje się od pracownika doskonalenia siebie i swojej pracy, a razem z innymi – swojego otoczenia. Wnioski racjonalizatorskie nie są stymulowane chęcią zysku i dlatego nie wywołują zawiści, podejrzeń i dezintegracji zespołów pracowniczych. Kaizen jest zorientowany na pracowników.  W Japonii, aby skłonić ludzi do twórczego myślenia i działania, wykorzystano ich poczucie godności zawodowej, lęk przed bankructwem firmy, satysfakcję.  Teraz również w Japonii wykorzystuje się uproszczone zachęty materialne.                    
     W polskiej kulturze przemysłowej zadaniem pracownika jest staranne wykonywanie powierzonych czynności. Postrzegamy  zarząd przedsiębiorstwa jako aparat władzy, który wydaje polecenia w dół i odbiera meldunki z ich wykonania. Szefa zaś widzi się jako przełożonego, a nie jako osobę odgrywającą wyjątkową rolę – organizatora systemu pracy sprzyjającego pracownikom, klientom i firmie.  

6.7.   Ceny w działalności marketingowej przedsiębiorstwa   .........   306

6.7.1.  Pojęcie ceny   .........   306

Pojęcie ceny na ogół jest rozumiane jako wartość przedmiotu wyrażona w pieniądzu będącym środkiem wymiany. Wartość ta jest kształtowana pod wpływem wielu zmiennych, spośród których popyt i podaż należy uznać za czynniki główne.  (...)

6.7.2.  Funkcje i strategie cen   .........   308

Cena pełniąc wiele klasycznych funkcji (informacyjną, dochodową, redystrybucyjną, motywacyjną), musi realizować wiele zadań w marketingu przedsiębiorstwa. Rola ta jest ściśle powiązana z określonymi strategiami cen w marketingu przedsiębiorstwa.
     Za podstawowe strategie cen w marketingu uznajemy :
a)  strategię szczytu rynku,
b)  strategię górnej części rynku,
c)  konkurencyjną strategię ceny rynkowej,
d)  strategię dolnej części rynku,
e)  strategię dna rynku.
     (...)       

      Rozdział  7
Ekonomika gospodarowania zasobami pracy  .........  322

7.1.   Cele gospodarowania zasobami pracy w przedsiębiorstwie  .........   322

Pojęcie zasobów pracy obejmuje pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwie wraz z ich kwalifikacjami zawodowymi, pełnionymi funkcjami, wykonywanymi zadaniami oraz postawami i zaangażowaniem.
     Istotą gospodarowania zasobami pracy jest prowadzenie odpowiedniej polityki zatrudnienia, motywacji i rozwoju pracowników.
     Przedsiębiorstwa w różny sposób gospodarują zasobami pracy. Można powiedzieć, że w gospodarowaniu zasobami pracy coraz wyraźniej odchodzi się od formuły sita do formuły kapitału ludzkiego. Podejście określane jako formuła sita polega na rekrutowaniu przez przedsiębiorstwo najlepszych kandydatów i stopniowym zwalnianiu pracowników niewykwalifikowanych, mniej wydajnych, mniej twórczych i mniej zaangażowanych. W formule kapitału ludzkiego pracowników postrzega się jako osoby uczące się i zmieniające się w ciągu całego życia, przywiązujące się do miejsca pracy, lojalne, skłonne do współpracy, innowacyjności i kreatywności. Kapitałowe podejście do zasobów pracy jest istotą gospodarowania czynnikiem ludzkim w przedsiębiorstwie. 
     Jeżeli uznamy twierdzenie P. Druckera, że zasadniczym celem przedsiębiorstwa  XXI w. nie jest kierowanie ludźmi, lecz przewodzenie im1, to  pracownicy powinni być traktowani jak partnerzy.* 
     Tego rodzaju podejście oznacza, iż gospodarowanie zasobami pracy powinno być ściśle powiązane ze strategią oraz kulturą przedsiębiorstwa i z systemami motywacyjnymi, w których najważniejsze są rola i ranga kryterium rynkowego w gospodarowaniu zasobami pracy.
(...)    
*  Obawiam się, że coraz bardziej są to już przeważnie tylko „pobożne życzenia”. Kryterium rynkowe ma na to niewątpliwie istotny wpływ. Sytuacja i przyczyny są chyba dość dobrze znane, choć czy zawsze  pracodawcy postępują racjonalnie, nawet pod kątem własnych interesów, to inna sprawa.
Anonimus

7.2.   Zasady i funkcje wynagrodzenia pracowniczego    .........   326

Wynagrodzenie obejmuje wszelkie wypłaty pieniężne i wartości świadczeń w naturze za wykonaną przez pracownika pracę w ramach stosunku pracy. Wynagrodzenie jest zatem ekwiwalentem za pracę, co oznacza, że nie wszystkie wypłaty dokonywane w przedsiębiorstwie na rzecz pracownika są wynagrodzeniem. Wynagrodzenia nie stanowi honorarium za pracę wykonywaną w ramach umowy o dzieło czy umowy zlecenia.
     Szerszą kategorią od wynagrodzeń pracowniczych są dochody z pracy. Obejmują one płace oraz dochody pozapłacowe, na które składają się beneficja i świadczenia dodatkowe. Do beneficjów zalicza się dodatkowe ubezpieczenia, odprawy emerytalne i z tytułu zwolnienia z pracy, opłaty za szkolenia, udział w zyskach  i inne formy dochodów odroczonych w postaci akcji, obligacji, subsydiów mieszkaniowych, ryczałtów samochodowych itp.
     Dochód z pracy składa się zatem z dwóch części, a mianowicie z płacowej i pozapłacowej.
(...)         

7.3.   Zakładowy system wynagradzania   .........   330

Zakładowy system wynagradzania jest podstawowym instrumentem kształtowania polityki wynagrodzeń w przedsiębiorstwie. Składa się on z:
     1)  systemu taryfowego, zawierającego taryfikator kwalifikacyjny, tabele płac i siatki płac;
     2)  systemu składników płac, zawierających płacę zasadniczą, premie, dodatki płacowe, nagrody;
     3)  systemu regulaminu, określającego formy płac i zasady wypłacania różnych świadczeń związanych z wykonywaną pracą.     

7.3.1.  System taryfowy płac   .........   331

System taryfowy jest narzędziem określania płacy zasadniczej. Składa się z siatki płac, stawki podstawowej i taryfikatora kwalifikacyjnego. Jego podstawowymi elementami są: taryfikator kwalifikacyjny, kategorie zaszeregowania oraz tabele płac.
     (...)

7.3.2.  Siatki płac   .........   334

Siatka płac określa liczbę kategorii zaszeregowania pracowników oraz rozpiętość stawek w ramach każdej z nich. Każdej kategorii zaszeregowania przypisane są określone stawki miesięcznej i godzinowej płacy zasadniczej oraz stawki wynagrodzenia zasadniczego dla stanowisk kierowniczych.
     (...)   

7.3.3.  System składników płac   .........   336

Składniki wynagrodzenia tworzą różne elementy płacy kształtujące wysokość łącznego wynagrodzenia pracowników i jego wewnętrzną strukturę. Składniki te są na ogół związane z wymaganiami pracy i jej efektami, czasem pracy, warunkami pracy oraz długoletnim zatrudnieniem.
     Można wymienić następujące składniki wynagrodzenia za wykonywanie pracy:
     (...)

7.3.4.  Formy płac pracowniczych   .........   338

Podstawowym instrumentem określającym stosowane formy płac jest regulamin wynagradzania, który określa także czas pracy i zasady wypłacania różnych świadczeń związanych z wykonywaną pracą. Kodeks pracy nakłada na pracodawcę obowiązek wprowadzenia regulaminu wynagradzania. Obejmuje on wszystkie składniki wynagrodzenia oraz warunki i przesłanki, jakie musi spełniać pracownik, aby mógł otrzymać świadczenia pieniężne wynikające z poszczególnych składników płac. 
     (...) 

7.4.   Planowanie płac w przedsiębiorstwie    .........   347

Podstawą planowania płac w przedsiębiorstwie są z jednej strony prognozy i plany sprzedaży produktów i usług, z drugiej zaś – koszty pracy.
     Płace stanowią nie tylko podstawowy składnik kosztów pracy, lecz także są podstawą obliczania składek ubezpieczeniowych, odpisu na fundusze socjalne, na rzecz bezrobocia i innych. Do głównych czynników kształtujących wielkość środków na prace na płace możemy zaliczyć: skalę produkcji i sprzedaży wyrobów i usług, wydajność pracy, skuteczność systemu motywacyjnego, rozmiary godzin nadliczbowych, inflację, rentowność przedsiębiorstwa  itp.
     W planowaniu płac można wyróżnić trzy generalne podejścia. Pierwsze polega na ustaleniu globalnej kwoty środków w skali przedsiębiorstwa oraz przeciętnych płac.  Drugie polega na planowaniu przeciętnych płac, a następnie na uwzględnieniu wielkości środków na realizację określonych celów polityki płac. Trzecie ma na celu powiązanie płac z wydajnością pracy.
     (...)        

      Rozdział  8
Ekonomika produkcji w przedsiębiorstwie  .........  352

Ekonomika produkcji obejmuje rozległą dziedzinę działalności ludzkiej, polegającą na przetwarzaniu surowców i materiałów za pomocą maszyn i urządzeń oraz przy pomocy ludzi w celu wytworzenia określonych wyrobów. Zmiany zachodzące w triadzie: energia – przedmioty pracy – środki pracy i transportu zmierzają do pełnego i szybkiego wykorzystania osiągnięć nauki oraz postępu technicznego, informacyjnego i społecznego w procesie produkcji.
     (...)

8.1.   Pojęcie produkcji i struktura procesu produkcyjnego  .........   353

Produkcja to podstawowa część działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. Jest działalnością człowieka  przystosowującą zasoby i siły przyrody do jego potrzeb. W jej wyniku powstają produkty, energia lub usługi materialne. (...)

8.2.   Podstawy organizacji produkcji w przedsiębiorstwie   .........   357

Organizacja produkcji w przedsiębiorstwie związana jest z dobraniem wszystkich elementów cząstkowych procesu produkcyjnego i ich odpowiednim powiązaniem w czasie i przestrzeni w całość działającą skutecznie, odpowiedzialnie i efektywnie. Istotą organizowania produkcji jest podział pracy między poszczególnych wykonawców. Polega on na rozdzieleniu całego zadania na elementy i przydzielenia ich poszczególnym wykonawcom. (...)  

8.2.1.  Typy i formy organizacji produkcji   .........   359

Za zasadnicze czynniki skuteczności, rytmiczności i efektywności produkcji należy uznać specjalizację i stabilność produkcji na stanowiskach roboczych oraz stopień powiązania stanowisk roboczych ze sobą i ich współdziałanie w procesie produkcyjnym. Są to zarazem dwa podstawowe kryteria wyodrębnienia typów i form organizacji produkcji.
     Wyróżniamy pięć zasadniczych typów organizacji produkcji na stanowisku roboczym. Należą do nich produkcja jednostkowa, drobnoseryjna, średnioseryjna, wielkoseryjna i masowa.
     (...)

8.2.2.  Potokowa forma organizacji produkcji   .........   360

Produkcja potokowa należy do jednej z najbardziej efektywnych metod produkcji. Jest to rezultat:
-  rozmieszczenia stanowisk roboczych zgodnie z przebiegiem procesu technologicznego;
-  wyznaczenia czasu wykonywania jednej operacji przez jedno stanowisko robocze lub grupę równoległych stanowisk roboczych;
-  transportowanie przedmiotu obrabianego od jednego stanowiska roboczego do następnego możliwie bez przerwy;
-  równego lub wielokrotnego czasu operacji na wszystkich stanowiskach tworzących linię potokową5.
     Linię potokową tworzy grupa stanowisk roboczych rozmieszczonych wzdłuż przenośnika, przygotowanych do obróbki jednej części przedmiotu lub montażu jednego zespołu.
     (...)

8.3.   Standaryzacja produkcji i normowanie czasu pracy  .........   366

Pojęcie standaryzacji produkcji odnosi się do procesu ograniczania nie uzasadnionej ekonomicznie różnorodności elementów wszystkich czynników produkcji. W zakres standaryzacji produkcji wchodzą:
a)  standaryzacja elementów wejścia do produkcji  (materiałów, maszyn i urządzeń, narzędzi, energii);
b)  standaryzacja w fazie przygotowania i organizacji produkcji (czynności w produkcji, związki ilościowe w produkcji, dobór elementów i czynności w produkcji);
c)  standaryzacja elementów wyjścia z produkcji (rozwiązania konstrukcyjne wyrobów, typizacja, unifikacja, normalizacja i specjalizacja).
     (...)

8.4.   Techniczne przygotowanie produkcji   .........   372

Techniczne przygotowanie produkcji to proces systemowego określania wszystkich prac związanych z nowym produktem, od powstania jego idei do ustalenia zaleceń eksploatacyjnych i warunków użytkowania9. Proces technicznego przygotowania ma cykliczny i fazowy charakter. Poszczególne cykle procesu technicznego przygotowania produkcji zamykają się w obrębie działań związanych z badaniem i studiami nad koniecznością zaspokojenia określonych potrzeb społecznych przez dany wyrób, a następnie produkowania i sprzedaży.
     Techniczne przygotowanie produkcji składa się ze złożonej sieci czynności zdecydowanie wykraczającej poza samą sferę produkcji. Przed rozpoczęciem produkcji nowego wyrobu należy ocenić potrzeby rynku ze względu na takie charakterystyki , jak: co? ile? komu? Kiedy? za ile? Jak?  Są to główne kategorie marketingu produktów, ich dystrybucji i promocji. Mają bezpośredni, podstawowy wpływ na każdą wymienioną fazę technicznego przygotowania produkcji oraz na długość cyklu technicznego przygotowania produkcji.
     (...)    

8.5.   Funkcja produkcji w ekonomice przedsiębiorstwa  .........   378

Funkcja produkcji odzwierciedla techniczną zależność wyznaczającą maksymalną ilość produktów z każdego zbioru określonych nakładów czynników produkcji. Znajomość funkcji produkcji w ekonomice przedsiębiorstwa jest nieodzowna do wyznaczenia minimalnej wielkości nakładów czynników produkcji niezbędnych do wytworzenia określonej wielkości produkcji. Minimalna wielkość czynników produkcji niezbędnych do wytworzenia określonej wielkości produkcji jest równoznaczna z techniczną efektywnością produkcji.
     (...)   

8.6.   Logistyka w procesie produkcyjnym   .........   388

Logistyka jest procesem planowania, realizowania i kontrolowania sprawnego i efektywnego przepływu surowców, materiałów do produkcji, wyrobów gotowych oraz właściwej informacji z punktu pochodzenia do punktu konsumpcji w celu zaspokojenia wymagań klienta. (...)

      Rozdział  9
Ekonomika majątku obrotowego przedsiębiorstwa  .........  399

9.1.   Pojęcie i składniki majątku obrotowego przedsiębiorstwa   .........   399

Majątkiem obrotowym są aktywa wykorzystywane w przedsiębiorstwie przez okres dłuższy niż rok. Aktywa zmieniają swoją postać naturalną w bardzo krótkim czasie na skutek prowadzonej przez przedsiębiorstwo działalności gospodarczej. Majątek obrotowy znajduje się w ciągłym ruchu, przechodząc przez kolejne fazy tej działalności. Posiadane przez przedsiębiorstwo składniki majątku obrotowego możemy podzielić na zapasy, należności krótkoterminowe, inwestycje krótkookresowe oraz krótkookresowe rozliczenia międzyokresowe (zob. tablica 9.1). [...] Każda z tych pozycji aktywów obrotowych zawiera zróżnicowane pod wieloma względami składniki.   
    (...)

9.2.   Funkcje majątku obrotowego w przedsiębiorstwie   .........   405

Środki należące do majątku obrotowego przedsiębiorstwa charakteryzują się:
    1)  krótkim okresem życia, zwykle krótszym niż rok.
    2)  szybką zamianą na inne środki.
    3)  synchronizacją. Potrzeba kapitału obrotowego oraz jego poziom zależą od stopnia synchronizacji produkcji, sprzedaży oraz tempa inkasowania należności. Synchronizacja ma zapewnić dodatnią wartość kapitału pracującego.  
    W działalności gospodarczej każdego przedsiębiorstwa majątek obrotowy pełni trzy podstawowe funkcje integralnie wiążące się z jego głównymi celami. Do funkcji tych zaliczamy:
    1)  zapewnienie i utrzymanie stałej płynności finansowej;
    2)  optymalizację wielkości i struktury aktywów bieżących (obrotowych) z punktu widzenia minimalizacji kosztów ich utrzymania;
    3)  kształtowanie struktury źródeł finansowania aktywów bieżących dla minimalizacji kosztów ich finansowania.
(...) 

9.3.   Ekonomika gospodarki materiałowej w przedsiębiorstwie  .........   409

Przez gospodarkę materiałową rozumiemy całokształt działań przedsiębiorstwa dotyczących:
    -  zakupu surowców, materiałów i półwyrobów,  
    -  dyspozycji materiałowej i utrzymywania zapasów,
    -  dostarczania dóbr klientom wewnętrznym i zewnętrznym,
    -  usuwania i utylizacji zbędnych dóbr.
    W tradycyjnym podejściu do gospodarki materiałowej, traktowanej jako pochodna produkcji, najważniejszym celem było racjonalne dostarczanie materiałów potrzebnych przedsiębiorstwu do produkcji. Nowoczesna gospodarka materiałowa za nadrzędny cel uznaje zapewnienie konkurencyjności przedsiębiorstwa przez poszukiwanie i wykorzystanie ekonomicznie i ekologicznie uzasadnionych rozwiązań w sferze zaopatrzenia materiałowego, eksploatacji materiałów w produkcji wyrobów oraz ich likwidacji. Realizacji tego celu sprzyjają systemy planowania potrzeb materiałowych, zasobów produkcyjnych, potrzeb dystrybucji oraz system produkcji dokładnie na czas.
    (...)

9.3.1.  Zaopatrzenie jako funkcja gospodarki materiałowej przedsiębiorstwa   .........   410

Zaopatrzenie polega na ustalaniu ilościowego, jakościowego i czasowego zapotrzebowania materiałowego oraz zaspokajaniu tego zapotrzebowania w sposób ekonomicznie uzasadniony. Punktem wyjścia ustalenia zapotrzebowania materiałowego jest plan sprzedaży i plan produkcji przedsiębiorstwa. 
    Zasadnicze kwestie zaopatrzenia można sprowadzić do poszukiwania odpowiedzi na następujące pytania: jakie materiały? W jakich ilościach? o jakim poziomie jakości są potrzebne przedsiębiorstwu? oraz jakie ceny zakupu tych materiałów są akceptowalne?
    Analiza wartości pozwala ustalić funkcje wyrobu, ocenić je oraz znaleźć rozwiązania minimalizujące koszty całkowite ich realizacji. Podstawowym bowiem zadaniem analizy wartości jest osiągnięcie możliwie korzystnej relacji między funkcjami danego wyrobu a związanymi z nim kosztami.
    Zakup materiałów stanowi kluczowe zadanie gospodarki materiałowej ...   Stąd też do zasadniczych zadań związanych z zakupem materiałów należą:
-   monitorowanie i analiza rynków zaopatrzenia,
-   ustanawianie powiązań z dostawcami,
-   wybór o ocena dostawców,
-   przygotowanie i zawieranie umów z dostawcami ...
-   składanie zamówień i kontrola ich realizacji8. 
    Wszystkie te działania możemy zaliczyć do logistyki zaopatrzenia. Wyróżniamy trzy zasadnicze segmenty działania logistyki, a mianowicie: formułowanie i składanie zamówień, realizację zamówień oraz kontrolę realizacji zamówień. 
    (...)     

9.3.2.  Ekonomika wykorzystania materiałów w przedsiębiorstwie   .........   414

Ekonomika wykorzystania materiałów dotyczy optymalizacji zużycia materiałów w procesie produkcji wyrobów. Obejmuje również eksploatację wyrobów. W obu przypadkach zużycie materiałów powinno zapewnić wysoką jakość produktu oraz najmniejsze odpady i ubytki materiałów. Podstawę wykorzystania materiałów stanowią normy zużycia materiałowego.
    (...)      

9.3.3.  Ekonomika gospodarowania zapasami materiałów w przedsiębiorstwie   .........   417

9.3.3.1.  Wycena zapasów i sterowanie zapasami   .........   417

Zapasy materiałów muszą być gromadzone przedsprzedażą wytworzonych wyrobów. Tworzenie, wykorzystywanie zapasów oraz sterowanie nimi wymaga wszechstronnej dbałości o formułowanie i realizację koncepcji logistycznego i finansowego gospodarowania tą częścią majątku obrotowego przedsiębiorstwa. Nadmierne zamrożenie środków finansowych w zapasach prowadzi do powstawania kosztów utraconych możliwości. Koszty te ograniczają możliwości rozwoju przedsiębiorstwa.  Niedobory zapasów powodują natomiast zachwianie realizacji zamówień w przypadku braku wyrobów gotowych w magazynie.
    Struktura zapasów jest dość zróżnicowana, dlatego też powody ich utrzymywania w przedsiębiorstwie są bardzo zdywersyfikowane. Utrzymywanie zapasu surowców i materiałów jest związane z:
    -  zapewnieniem rytmiczności produkcji,
    -  przewidywanymi przyrostami cen,
    -  zmianami stóp procentowych kredytów,
    -  wahaniami kursów walut,
    -  ograniczeniem ryzyka związanego z niepewnością dostaw.   
    (...)

9.3.3.2.  Modele optymalizacji zapasów   .........   422

Model optymalizacji zapasów w warunkach pewności opiera się na założeniu:
    1)  stałego popytu występującego w danym czasie,
    2)  stałej wielkości i terminowości realizacji zamówień.
              (...)
    Kształtowanie poziomu i struktury zapasów podporządkowane jest wielu celom. Jednym z nich jest optymalizacja kosztów zapasów. (...)
              (...)

9.4.   Ekonomika gospodarowania należnościami   .........   436

9.4.1.  Pojęcie należności   .........   436

Należności są  to zagwarantowane umową należne świadczenia od dłużnika na rzecz wierzyciela w określonym w umowie terminie oraz w określonej kwocie. (...) 

9.4.2.  Rodzaje należności   .........   436

Należności przedsiębiorstwa, będące rezultatem odłożonej w czasie zapłaty za produkty za produkty dostarczone odbiorcy i świadczone usługi, mogą być podzielone według takich kryteriów jak:
a)  czas występowania należności(należności bieżące i długookresowe oraz przeterminowane i nie przeterminowane);
b)  ryzyko (należności bezsporne, sporne, wątpliwe, zagrożone, nieściągalne).
     (...) 

9.4.3.  Funkcje należności   .........   437

Do podstawowych funkcji należności należą:
     a)  stymulacja rozmiarów sprzedaży,
     b)  poprawa efektywności gospodarowania,
     c)  tworzenie właściwych warunków kształtowania płynności finansowej przedsiębiorstwa.
     Funkcje te są w sposób bezpośredni powiązane ze sobą. (...)

9.4.4.  Kontroling gospodarki należnościami przedsiębiorstwa   .........   448

Podstawą kontrolowania gospodarki należnościami jest monitorowanie i skanowanie wszystkich zmiennych decydujących o wyborze i realizacji strategii wzrostu udziału w rynku, realizacji zysku operacyjnego, płynności finansowej i rentowności kapitału własnego przedsiębiorstwa. Za gospodarkę należnościami powinien odpowiadać operacyjny kierownik finansowy. Dla niego system monitorowania i kontrolowania należności sprowadza się do: 
     a)  rozpoznawania czynników i warunków zewnętrznych i wewnętrznych sprzyjających i zagrażających realizacji określonej strategii gospodarowania należnościami oraz sił i słabości przedsiębiorstwa;
     b)  szczegółowej analizy kluczowych czynników determinujących wybór i realizację strategii;
     c)  wpływania na zachowania odbiorców i przedsiębiorstwo za pomocą ustalonych wcześniej systemów motywacyjnych opartych na zasadniczych kryteriach i miernikach oceny gospodarki należnościami.
     (...)

9.5.   Ekonomika gospodarowania środkami pieniężnymi w przedsiębiorstwie   .........   454

Środki pieniężne ujmowane są według bilansu przedsiębiorstw wytwórczych jako środki pieniężne w kasie, środki pieniężne w banku oraz inne środki pieniężne. Wszystkie środki pieniężne  wyceniane są według wartości nominalnej. Gotówka i pieniądze znajdujące się na rachunkach bankowych wyrażone w walutach obcych wyceniane są na dzień bilansowy po obowiązującym w tym dniu kursie danej waluty. (...)
    Gospodarowanie zasobami środków pieniężnych ściśle łączy się z gospodarowaniem papierami wartościowymi, najczęściej krótkoterminowymi, krótkoterminowymi. Krótkoterminowe papiery wartościowe stanowią na rozwiniętym rynku finansowym alternatywę utrzymywania określonego stanu środków pieniężnych. Posiadanie krótkoterminowych papierów wartościowych, które są płynnymi aktywami, jest bardziej korzystne niż utrzymywanie środków pieniężnych. Krótkoterminowe papiery wartościowe:
-  przynoszą dochód wyższy niż środki posiadane na rachunku bieżącym,
-  są względnie pewną lokatą,
-  mają wysoki stopień płynności, który jest niemal równorzędny ze stopniem płynności środków pieniężnych.
     Ekonomika gospodarowania gotówką odnosi się do: (...)
     Realizacja tych celów wymaga... (...) 

      Rozdział  10
Ekonomika środków trwałych, remontów, inwestycji oraz leasingu  .........  464

10.1.   Ekonomika środków trwałych przedsiębiorstwa  .........   464

10.1.1.  Pojęcie środków trwałych   .........   464

Środki trwale przedsiębiorstwa stanowią część rzeczowych aktywów trwałych, które wraz z wartościami niematerialnymi i prawnymi, należnościami długoterminowymi, inwestycjami długoterminowymi i długoterminowymi rozliczeniami międzyokresowymi  wypełniają aktywa trwałe. Rzeczowych środków trwałych, należności, wartości niematerialnych i prawnych nie należy utożsamiać z aktywami finansowymi, gdyż posiadanie tych składników nie powoduje obowiązku wydania środków pieniężnych przez drugą jednostkę. Czynne rozliczenia międzyokresowe mogą stanowić aktywa finansowe w przypadku, gdy przyszłą korzyścią ekonomiczną będzie uzyskanie środków pieniężnych lub innych aktywów finansowych. Generalnie aktywa finansowe można określić jako aktywa pieniężne, instrumenty kapitałowe wyemitowane przez inne jednostki, a także wynikające z kontraktu prawo do otrzymania aktywów pieniężnych lub prawo do wymiany instrumentów finansowych z inną jednostką na korzystnych warunkach. Aktywa finansowe można podzielić na dwie grupy:
1)  nie będące skutkiem instrumentów finansowych, wśród których można wymienić aktywa pieniężne i aktywa finansowe w postaci prawa do otrzymania środków pieniężnych,
2)  będące skutkiem instrumentów finansowych, wśród których znajdują się aktywa finansowe przeznaczone do obrotu, aktywa finansowe otrzymywane do terminu wymagalności, pożyczki udzielone i należności własne oraz aktywa finansowe dostępne do sprzedaży.           
     Środki trwałe są składnikami majątku rzeczowego przedsiębiorstwa i/lub obcymi środkami trwałymi, które są użytkowane przez przedsiębiorstwo na podstawie określonej umowy, tworzącej warunki do dokonywania odpisów amortyzacyjnych od tych środków.
     Rzeczowy majątek trwały obejmuje fizyczne obiekty aktywów środków przedsiębiorstwa, którymi są budynki, budowle, maszyny, środki transportu, grunty itp.
     Za środki trwałe uznaje się ... (...)
     Takie pojęcie środków trwałych  w rozumieniu przepisów ustawy o rachunkowości jest rozbieżne z przepisami rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie amortyzacji środków trwałych... (...)
     Do środków trwałych podatnika zalicza się również... (...)
     Środki trwałe charakteryzują się następującymi właściwościami:
     (...)

10.1.2.  Klasyfikacja środków trwałych   .........   467

Środki trwałe można klasyfikować według kryteriów, którymi musimy posługiwać się ze względu na konieczność kształtowania i wykorzystywania warunków racjonalnego gospodarowania nimi w przedsiębiorstwie. Do kryteriów tych zaliczamy: tytuł własności, przeznaczenie, podporządkowanie organizacyjne, sposób wykorzystania, gotowość produkcyjną , rodzaj środków.
    (...)  

10.1.3.  Wartość środków trwałych   .........   469

Wartość środków trwałych jest problemem szczególnej wagi w ekonomice przedsiębiorstwa. Wiąże się on z wyceną majątku trwałego.
    (...)

10.1.4.  Amortyzacja środków trwałych   .........   472

Przez amortyzację rozumiemy zmniejszenie wartości początkowej środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych przez zaliczenie tej zmniejszonej wartości do kosztów uzyskania przychodów. (...)
    (...)

10.1.5.  Ekonomika gospodarowania środkami trwałymi   .........   476

Gospodarka środkami trwałymi obejmuje ich pozyskiwanie, gromadzenie, wykorzystanie, likwidację, odtwarzanie oraz remontowanie.
     (...)

10.1.6.  Zdolność produkcyjna maszyn i urządzeń produkcyjnych   .........   479

...

10.2.   Ekonomika remontów środków trwałych przedsiębiorstwa    .........   484

10.2.1.  Pojęcie remontów   .........   484

Remont polega na przywróceniu wartości użytkowej maszyny, urządzenia, budynku itp. przez częściowe lub całkowite usunięcie zużycia fizycznego, a niekiedy i ekonomicznego. 

10.2.2.  Rodzaje remontów środków trwałych   .........   485

Czynności konserwacyjno-remontowe obejmują (zob. rys. 10.3):
     -  obsługę międzyremontową,
     -  przeglądy okresowe,
     remonty.

10.2.3.  Cykle i normatywy remontowe   .........   488

Maszyny mogą pracować przez kilka lub kilkanaście lat, przechodząc w tym czasie odpowiednią liczbę remontów kapitalnych. Liczba ta zależy od cyklu remontowego.  Przez cykl remontowy rozumiemy czas wyrażony w godzinach pracy maszyny lub – przy równomiernym jej eksploatowaniu – w dniach, który upływa między dwoma remontami kapitalnymi. W każdym cyklu remontowym w ustalonej kolejności i określonych odstępach  czasu przeprowadza się przeglądy, remonty bieżące i remonty średnie.   

10.2.4.  Systemy remontów i działań zapobiegawczych   .........   490

Na efektywną gospodarkę remontową zasadniczy wpływ mają systemy planowania, zorganizowania, przeprowadzania i kontrolowania remontów. Z tego punktu widzenia wyróżniamy systemy:
     a)  remontów planowo-zapobiegawczych,
     b)  remontów poprzeglądowych,
     c)  remontów okresowych,
     d)  remontów standardowych,
     e}  remontów zespołowo-rozdzielczych,
     f)  inspekcji zapobiegawczych.

10.3.   Ekonomika działalności inwestycyjnej przedsiębiorstwa    .........   493

Inwestycje są to działania gospodarcze prowadzące do wzrostu stanu ilościowego oraz wartości posiadanego przez przedsiębiorstwo majątku trwałego w wyniku zakupu określonych składników finansowego majątku trwałego, rzeczowego majątku trwałego oraz wartości niematerialnych i prawnych. Inwestycje są środkami rozwoju przedsiębiorstwa oraz instrumentem restrukturyzacji jego działalności. Takie stwierdzenie nie przeczy pojęciu inwestycji w znaczeniu przyjętym w ustawie o rachunkowości. Inwestycje według tej ustawy to aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych, wynikających z przyrostu wartości tych aktywów, uzyskania z nich przychodów w formie odsetek, dywidend (udziałów w zysku) lub innych pożytków, w tym również z transakcji handlowej.
     Eksponowanie ekonomicznego charakteru korzyści z inwestycji ma na celu odróżnienie ich od innych zasobów przedsiębiorstwa. Inwestycjami są aktywa finansowe – akcje, obligacje, udziały, lokaty bankowe, bony skarbowe, certyfikaty inwestycyjne. Inwestycjami są też nieruchomości nabyte przez przedsiębiorstwo w celu odsprzedaży. Do inwestycji nie zalicza się natomiast nakładów ponoszonych na rzeczowy majątek trwały wykorzystywany w działalności operacyjnej przedsiębiorstwa. Nakłady te odpowiadają wartości środków trwałych w budowie.
     Pojęcie inwestycji jest kategorią szerszą od aktywów finansowych przedsiębiorstwa. 
     (...)   

10.4.   Ekonomika leasingu środków trwałych   .........   500

Leasing... jest... specyficzną formą obrotu dobrami inwestycyjnymi i konsumpcyjnymi trwałego użytku. Jego korzenie sięgają starożytnych cywilizacji Egiptu i Mezopotamii. Leasing polega, najogólniej mówiąc, na przekazaniu przez finansującego określonego aktywu korzystającemu w celu realizacji pewnych zadań o charakterze gospodarczym bądź zawodowym. Leasing można też określić jako alternatywną względem zakupu nie tylko rzeczowych środków trwałych metodę finansowania tych środków, w ramach której: ...
     Przedmiotem leasingu mogą być w zasadzie wszystkie aktywa.
     W Polsce kalkulacja płatności leasingowych oparta jest przede wszystkim na zmiennym w czasie oprocentowaniu kredytu leasingowego.
     W praktyce wyróżnia się kilka rodzajów porozumień leasingowych. Biorąc pod uwagę ryzyko i korzyści związane z dzierżawionym aktywem, możemy wyróżnić:
  1)  leasing operacyjny,
  2)  leasing  finansowy.  
      (...)  

-------------------------------------------------------------------------------------------------
| Wstęp | Literatura | Strona główna |