Stefan Biczyński :
Analiza ekonomiczna w zarządzaniu przedsiębiorstwem
Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1982
==========================================================

Od autora strony

Cytuję wybrane fragmenty ( strona w budowie ). Zgodnie z intencją Autora książki, wyrażoną we wstępie, książka nie miała na celu zastępowania podręczników analizy ekonomicznej przedstawiających tę problematykę w sposób nieporównanie szerszy, a stanowić miała jedynie „pomoc dla działaczy gospodarczych i społecznych, którzy z racji pełnionych obowiązków powinni umieć odczytywać analizy ekonomiczne”. Intencja niewątpliwie słuszna. Rozwijająca się właśnie Polska Reforma Gospodarcza lat 80., wciągnęła w swoje tryby bardzo wielu ludzi, którzy, gdyby lepiej znali się na gospodarce (i ekonomii), to mogli zrobić wiele dobrego dla społeczeństwa. Niewątpliwie umiejętność „odczytywania analiz ekonomicznych” bardzo by im się przydała, gdyby nie jeden „drobiazg”: analizy ekonomiczne zazwyczaj były czymś mocno zniekształcone, a czasami także i nierzetelne. Autor trochę na ten temat napisał. Dawało to pewną nadzieję, że tematy zostaną podchwycone, i do końca rozpracowane. Niestety, tak się nie stało.
Problem był chyba głębszy niż tylko dość oczywiste wady „realnego systemu centralnego sterowania gospodarką”. Wg mnie – nie sprowadzał się on też wyłącznie do również oczywistego słabego przygotowania ekonomicznego kadr przedsiębiorstw. Nie byłem tego pewny, ale wydawało mi się, że i sama sztuka warsztatowa analiz jest daleko niedopracowana: zbyt powierzchowna, hasłowa, łatwowierna, i to pomimo wielu pięknych (na okrągło) słów, oraz wyrafinowanych przetworzeń, tylko że znowu bez porządnego przeanalizowania, czy przypadkiem nie przetwarza się przysłowiowej „sieczki”.
Próbowałem, bez powodzenia, przekonać bardziej ode mnie kompetentnych do przeprowadzenia szkolenia praktycznego (a nie tylko ogólnoteoretycznego) na temat reformy gospodarczej, w tym także i „przydatności” rutynowych analiz ekonomicznych, niestety – okazało się to nie na moje siły. Szerzej, choć daleko nie do końca, jest już to opisane na wielu moich stronach. Do tematu bym nie wracał, gdyby chociaż „dzisiaj” w XXI wieku, wszystko w „ekonomicznej sztuce grało” i było dopracowane porządnie, do końca, praktycznie, a nie tylko ogólnoteoretycznie.
Niestety, dalej niestety!
Sprawy są złożone. Stosunkowo łatwo krytykować ogólnoteoretyczne zasady nie pasujące do konkretnej sytuacji. Bardzo trudno coś samemu konkretnie, kompleksowo i spójnie dopracować tak, aby chociaż ramowo przewidzieć wszystkie istotne niuanse w dziesiątkach branż i globalnie – w skali całej gospodarki. Po prostu: to raczej nie na siły pojedynczego człowieka ani nawet silnego, pojedynczego interdyscyplinarnego zespołu. Nawiasem mówiąc, państwa centralnego sterowania gospodarką, teoretycznie rzecz biorąc, raczej miały możliwości takiego dopracowania, ale chyba zabrakło... wyobraźni, i nieco krępowała ideologia. Natomiast w gospodarce zdecentralizowanej, wysoce konkurencyjnej, dominują trochę inne zasady i priorytety interesów oraz inna ideologia, wygodniejsza dla rządzących ale też niekoniecznie we wszystkim trafna, szczególnie w zakresie powiązania efektywności jednostek z efektywnością całości.
Czy w ogóle warto zgłębiać przeszłość analiz ekonomicznych? Mnie osobiście skłania do tego ponadustrojowa (ponadpolityczna) powtarzalność wielu błędów warsztatowych, i ich konsekwencji, jeśli wyniki takich praktycznie niedopracowanych (choć ogólnoteoretycznie mogą wyglądać na bardzo wyrafinowane i mądre) analiz ekonomicznych decydenci traktują na serio.
Ciężki zarzut! Cóż mogę powiedzieć?

Temat analiz ekonomiczno-finansowych, analityki ekonomiczno-finansowej itp., ze względu na kompleksowość zagadnień, w mniejszym lub większym stopniu, przewija się na większości moich stron, poczynając od głównej: anonimus.com.pl/index.html
Kto ma ochotę szerzej się z tym zapoznać, szczególnie z krytycznymi, szerzej nieznanymi uwagami, a sam już ma pewne przygotowanie ekonomiczne, proponuję, w pierwszej kolejności, niezależnie od niniejszej strony, zapoznać się także ze stronami:

- anonimus.com.pl/konkretyzacja.html
- anonimus.com.pl/infek.html - poz. 68 prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/WB.html - poz. 20b prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/W.Sasin.html - poz. 31a prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/index20.html - poz. 31 prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/inde51.html - poz. 33 prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/index15.html - poz. 7 prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/index17.html - poz. 8 prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/an_rach.html - poz. 82 prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/J.Kornai.html - poz. 20 prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/ekpolsoc.html - poz. 20a prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/JW.html - poz. 20d prezentowanej literatury
- anonimus.com.pl/Credo.html
- anonimus.com.pl/samopoczucie.html
- anonimus.com.pl/ekonomika.html
- anonimus.com.pl/mleczarstwo.html
Anonimus

==========================================================
Spis treści
Wstęp ........ 3
Rozdział 1. Organizacja i techniki badań w analizie ekonomicznej ......... 6
Zadania i metody analiz ......... 6
Rodzaje analiz ekonomicznych ......... 16
Źródła danych i prezentacja wyników analizy ......... 20
Metody porównań w analizie ......... 22
Rozdział 2. Analiza produkcji ......... 26
Metody pomiaru wielkości produkcji ......... 26
Ocena kierunków zbytu i asortymentów produkcji ......... 36
Organizacja procesu produkcji ......... 45
Charakterystyka jakości produkcji ......... 48
Rozdział 3. Organizacja i wykorzystanie czynników produkcji ......... 56
Warunki poprawy efektywnego wykorzystania czynników produkcji ......... 56
Możliwości podnoszenia intensywnego wykorzystania czynników produkcji ......... 67
Określenie prawidłowości doboru czynników produkcji ......... 79
Ocena sprawności organizacyjnej przedsiębiorstwa ......... 84
Rozdział 4. Analiza kosztów i rentowności ......... 88
Rodzaje kosztów ......... 88
Grupowanie kosztów na potrzeby analizy stanu organizacji ......... 90
Wskaźniki rentowności i wnioski z ich analizy ......... 96
Straty w działalności przedsiębiorstwa ......... 110
Rozdział 5. Analiza sytuacji finansowej przedsiębiorstwa ......... 112
Charakterystyka bilansu ......... 112
Analiza pozioma bilansu ......... 113
Analiza sytuacji płatniczej ......... 119
Rozdział 6. Analiza w procesie tworzenia i wykonania planu ......... 124
Podstawowa relacja w procesie tworzenia i wykonania planu ......... 124
Badanie wewnętrznej zgodności planu ......... 137
Wybór optymalnych rozwiązań w planie ......... 144
Literatura wybrana ......... 146
................................................................................................................................

Wstęp

Analiza ekonomiczna odgrywa istotną rolę w doskonaleniu mechanizmów sterujących funkcjonowaniem jednostek gospodarczych oraz ulepszaniu samego funkcjonowania tych jednostek. Wnioski z przeprowadzonych analiz umożliwiają wypracowanie doskonalszych mierników ocen, metod stymulacji itp. Analiza przeprowadzona w samej jednostce umożliwia zaś określenie przyczyn występujących nieprawidłowości lub uzyskanych efektów, ułatwiając w ten sposób podejmowanie decyzji kierowniczych.

Znaczenie analiz ekonomicznych zależy od poziomu zainteresowania jednostek produkcyjnych uzyskiwaniem poprawy efektywności działania oraz „głębokości” źródeł przyrostu efektywności. Większe zainteresowanie wynikające z silniejszych bodźców pozytywnych lub negatywnych prowadzi do pełniejszego wykorzystania analiz jako narzędzia ułatwiającego podejmowanie decyzji w zakresie organizacji i zarządzania. Znaczenie analiz rośnie także w przypadku wyczerpywania łatwych źródeł przyrostu efektywności.

Ważnym czynnikiem określającym dodatkowo rolę analiz jest zakres uprawnień do podejmowania decyzji na szczeblu jednostek gospodarczych. Przy niskim stopniu swobody w tej dziedzinie zainteresowanie analizami jest oczywiście mniejsze. Sporządza się je wówczas tylko w celach formalnych.

Przedstawione opracowanie zawiera informacje wynikające wyciąganie wniosków z analiz. W pewnym tylko zakresie prezentuje metody przeprowadzania analiz, dając przykłady liczbowe i podając konstrukcje podstawowych wskaźników. Taki sposób ujęcia wynika z przeznaczenia tego opracowania. Nie ma ono bowiem zastępować podręczników analizy przedstawiających tę problematykę w sposób nieporównanie szerszy, a stanowić pomoc dla działaczy gospodarczych i społecznych, którzy z racji pełnionych obowiązków powinni umieć „odczytywać” analizy ekonomiczne.

Potrzeby wykorzystania materiałów analizy będą narastały w miarę pogłębiania zaczynających się obecnie procesów usamodzielniania przedsiębiorstw. W tych nowych warunkach analiza nie będzie mogła pełnić roli dodatkowego instrumentu uzasadniającego konieczność i efektywność decyzji podjętej faktycznie niezależnie od rachunku ekonomicznego. Odpowiedzialność za błędne decyzje przestanie być anonimowa, co więcej, skutki tych błędów będą obciążały całą załogę podobnie jak błędy polityki gospodarczej poprzedniej dekady obciążają całe społeczeństwo. Obecnie te związki przyczynowo-skutkowe staną się jednak znacznie czytelniejsze, co stanowi niewątpliwy walor rozwiązań reformy.

Wzrost zapotrzebowania na tę wiedzę powodują też zmiany w uprawnieniach organów przedstawicielskich załogi. Wzrost tych uprawnień nie likwiduje odwiecznego dylematu, którym jest sposób podziału wypracowanego produktu na zaspokojenie bieżących i przyszłych potrzeb społeczeństwa. Problem ten był rozwiązywany dotychczas na szczeblu centralnym. Jak obecnie oceniamy, nie zawsze szczęśliwie. Przekazanie uprawnień na szczebel przedsiębiorstwa nie likwiduje sprzeczności powstających przy tym podziale z punktu widzenia krótkiego okresu. Załoga przedsiębiorstwa decydując o podziale zysku na fundusze rozwojowe i przyrost płac, każdorazowo musi rozstrzygać ten problem. Podjęcie poprawnej decyzji i uzyskanie akceptacji tej decyzji, akceptacji tak ważnej z punktu widzenia aktywnej jej realizacji, będzie rodziło zapotrzebowanie na wiedzę z zakresu analizy ekonomicznej. Zapotrzebowanie to powinno rosnąć zarówno na szczeblu przedsiębiorstwa (załoga i kierownictwo), jak i na szczeblu organów administracji gospodarczej i terenowej, ponieważ język kategorii ekonomicznych powinien być jednakowo zrozumiały dla potencjalnych uczestników negocjacji określających zasady podziału środków, których będziemy mieli na razie za mało w stosunku do potrzeb.

Rozdział 1
Organizacja i techniki badań w analizie ekonomicznej ......... 6

Zadania i metody analiz ......... 6

Analizy ekonomiczne w przedsiębiorstwach przemysłowych, handlowych i usługowych, niezależnie od formy własności państwowej lub spółdzielczej, są narzędziem podejmowania decyzji. Ogólnie określa się analizę jako zbiór czynności, których wynik daje podstawę dokonania charakterystyki zarówno stanów, jak i zdarzeń zachodzących w przedsiębiorstwie.
Analiza ekonomiczna, stanowiąc podstawę charakterystyki działania przedsiębiorstwa, umożliwia określenie, czy środki, którymi przedsiębiorstwa dysponują, są wystarczające i czy ich wykorzystanie jest racjonalne. Dalszym zadaniem analizy jest określenie metod postępowania gwarantującym poprawę jakości pracy przedsiębiorstwa.
Najczęściej stosowanymi metodami prezentacji wyników analizy są formy wskaźnikowe i formy rozliczenia zależności zjawisk. (Na marginesie. Techniczna łatwość stosowania miała się wprost przeciwnie do wartości merytorycznej wielu wskaźników. Przyczyny: interdyscyplinarne szczegóły. W epoce komputerowej łatwości przetwarzania i prezentowania danych , wielu znowu ogarnęła mania „przerostu formy nad treścią”. Przyp. Anonimus).
Pierwsza z nich polega na przeprowadzaniu charakterystyki różnych dziedzin działania przedsiębiorstwa za pomocą wskaźników syntetycznych (określających całokształt działalności) i wskaźników cząstkowych (określających wybrane odcinki działalności). Wskaźnikami syntetycznymi są np. rentowność, produkcja w różnych miernikach, koszty. Do wskaźników cząstkowych należą: wydajność pracy, zatrudnienie, wartość środków trwałych itp.
Analiza wartości wskaźników pozwala na pierwszą ogólną ocenę pracy przedsiębiorstwa. Ocena ta wynika zazwyczaj z porównania wartości wskaźników w kilku kolejnych okresach oraz porównania ich z zadaniami planowymi. Ten pierwszy etap nie pozwala na określenie przyczyn występujących odchyleń. Zadaniem następnego jest rozliczanie zależności zjawisk. Zmiany wartości wskaźników syntetycznych i analitycznych mogą być wynikiem zmian o różnym charakterze.
Obniżka kosztu jednostkowego może np. wynikać ze zwiększenia produkcji lub wzrostu wydajności pracy. (albo, np. z powszechnych wówczas systemowych niedostatków księgowości w wielu zakresach, z wielu sztucznych cen, umownego przyjmowania za wydajność pracy wartości produkcji podzielonej przez ilość zatrudnionych, sposobu ustalania wartości produkcji itd., itp. Przyp. Anonimus).
Zmniejszenie zużycia materiałów może wynikać z pogorszenia jakości produkowanych wyrobów, zmniejszenia nakładów na remonty, bhp itp. (albo i z samej techniki liczenia i przeróżnych zależności, nawet bez żadnych złych intencji. Przyp. Anonimus)
Odchylenie wskaźnika nie stanowi więc wystarczającej podstawy do oceny przedsiębiorstwa. Do tego celu niezbędne staje się określenie źródeł odchyleń. Poprawne określenie związków przyczynowo-skutkowych pomiędzy różnego rodzaju zdarzeniami gospodarczymi a wskaźnikami nie jest sprawą prostą. (warto też pamiętać o wpływie zdarzeń ewidencyjnych, szczególnie wtedy, jeśli personel zbytnio polega na podpisach i formalno rachunkowej poprawności, nie przejmując się specjalnie „faktami” nawet fizycznie niemożliwymi albo nie wie o tym. Zjawisko, np. w budownictwie, było bardzo istotne. Przynajmniej w analizach trzeba było wnikliwiej analizować dane źródłowe, aby nie popełniać dalszych głupstw. Przyp. Anonimus).
Określenie wpływu poszczególnych zdarzeń na wartości wskaźników bywa czasem pracochłonne i wymaga szeregu obliczeń. (Żaden szereg nawet najbardziej pracochłonnych i wyrafinowanych obliczeń nie pomoże, jeśli dane wyjściowe będą błędne. Przyp. Anonimus). Zamieszczanie w tekście analizy całych obliczeń stanowi poważną nieprawidłowość, która utrudnia percepcję materiału. Szeroko powinno się natomiast korzystać z graficznej metody prezentacji danych, która umożliwia bardziej czytelne przedstawienie zarówno wyników analizy, jak i danych wyjściowych. (Szczegółowe dane i całe obliczenia można przedstawić w załącznikach. W ten sposób łatwość prezentacji i percepcji zostanie uzupełniona o łatwiejszą możliwość przeanalizowania merytorycznej trafności. Chyba, że wolimy, aby zanadto nie wnikano w nasze wywody. Anonimus).
Przeładowanie analizy materiałem empirycznym i opisowym jest podyktowane często chęcią usprawiedliwienia słabych wyników działalności. Analiza w takim przypadku nie stanowi obiektywnego materiału pozwalającego na ocenę wyników przedsiębiorstwa, a przedstawia opis bardziej lub mniej obiektywnych trudności, których jednostka wykonawcza nie była w stanie pokonać.
Przyczyny rodzące te niedostatki analizy leżą nie tylko po stronie jednostek wykonawczych. Jednostki te przy sporządzaniu analizy zdają sobie sprawę z tego, że materiał w niej zawarty stanowi często podstawę nie tylko do wydania oceny bieżącej działalności, ale stanowi zarazem informację niezbędną do ustalenia zadań na następny okres. Kiedy wyniki bieżącego roku decydują w poważnym stopniu o zadaniach na rok przyszły, występuje naturalna tendencja do maskowania danych. Obecnie powinny zostać zlikwidowane te tendencje, ponieważ zgodnie z duchem reformy samodzielne i samorządne przedsiębiorstwo będzie dysponowało uprawnieniami do przyjmowania zadań planowych na takim poziomie, jaki uzna za właściwy. Powinno to doprowadzić do likwidacji zjawiska sporządzania dwu analiz: jednej obszernej, przeładowanej zbędnymi informacjami, „wybielającej”, dla jednostek nadrzędnych, i drugiej, znacznie czytelniejszej, na własne potrzeby.(Wg mojego rozeznania - oczywiście niewielkiego: opartego głównie na kuluarowych rozmowach podczas rozmaitych kursów, spotkań itp.- na własne potrzeby prawdopodobnie sporządzały analizy roczne tylko nieliczne przedsiębiorstwa, które „odczuwały taką potrzebę” i dysponowały odpowiednią kadrą. Większość raczej ograniczała się tylko do tego, co nakazano, a jak nie nakazano, to i nie analizowano, przynajmniej formalnie wg zasad sztuki, bo nieformalnie każda firma coś tam kombinowała, specjalnie się tym nie chwaląc. Przyp. Anonimus)
Taka praktyka nie tylko zwiększała pracochłonność przygotowania obu analiz. Dodatkowym jej skutkiem była niechęć jednostek nadrzędnych do korzystania z analiz, co wyrażało się zgłaszaniem dodatkowego zapotrzebowania na informacje zawarte np. w analizie rocznej działalności przedsiębiorstwa.
W dotychczasowych rozważaniach akcentowano rolę analizy rocznej działalności, której sporządzenie stanowi obowiązek wszystkich przedsiębiorstw. Podejmowanie trudnych decyzji ekonomicznych nie może się jednak opierać na jednej rocznej analizie. Na potrzeby operatywnego zarządzania powinno się sporządzać analizy dotyczące krótszych okresów.
Pracochłonność przygotowania tych analiz jest znacznie mniejsza niż rocznej analizy, a jednocześnie stanowią one aktualny materiał ilustrujący obecną sytuacje przedsiębiorstwa.
W niedostatecznym stopniu korzysta się z analiz problemowych, których zadaniem jest określenie sytuacji przedsiębiorstwa w wybranych sprawach.
Obecny stopień rozwoju techniki i złożoności procesów produkcyjnych powodują, że intuicja nie może być podstawą podejmowania decyzji. (nawiasem mówiąc, dane błędne, choćby przetworzone przy pomocy super techniki, też nie powinny być podstawą podejmowania decyzji. A jak było/jest np. z rachunkiem kosztów, który jeszcze na początku XXI wieku wiele przedsiębiorstw przemysłowych w Polsce miało/ma w księgowości dość gruntownie zniekształcony? W tych warunkach, czasami mądrzejsza jest intuicja. Anonimus).
Dokładne określenie warunków, którym powinna odpowiadać analiza, przekracza ramy niniejszego opracowania. Chcemy się bowiem skoncentrować na problemie wykorzystania wskaźników syntetycznych i analitycznych w różnych typach analiz. W tym celu należy przeprowadzić dość dokładne rozpoznanie „charakteru” poszczególnych wskaźników oraz ich funkcji. (Święta prawda! Szkoda jedynie, że nie rozpoczęto ani wtedy, ani później, od rozpoznania elementarnych, masowych zniekształceń wielu wskaźników. Sygnały chyba o tym były. Sterowanie gospodarką w oparciu o zniekształcone czy też tylko nie do końca rozpoznane wskaźniki, nie było zbyt mądrym rozwiązaniem. Naturalnie, w gospodarce zdecentralizowanej szkodliwość niepełnego rozpoznania faktycznych właściwości wskaźników jest o wiele mniejsza, niż w gospodarce planowanej centralnie. Jednak też jest. Podobnie rzecz ma się ze statystyką. Anonimus)
Wskaźniki ekonomiczne spełniają nie tylko funkcje polegające na rejestracji zdarzeń i stanów w przedsiębiorstwie. Odgrywają one aktywną rolę w procesie podejmowania decyzji produkcyjnych, ponieważ wyniki pomiaru wykorzystywane są do oceny pracy przedsiębiorstw. Powstaje w ten sposób sprzężenie zwrotne: wynik pomiaru stanów i zdarzeń przeszłych stanowi podstawę wydawania decyzji kształtujących stany i zdarzenia przyszłe.
Analiza działalności przedsiębiorstwa przemysłowego nie może więc ograniczać się do analizy zjawisk prezentowanych przez wskaźniki, ale powinna odkryć czynniki, które doprowadziły do powstania określonych zdarzeń. (Także „zdarzeń” w samej ewidencji i sposobach liczenia. Temat aktualny do dzisiaj. Niekoniecznie przy tym trzeba naruszać jakieś formalne zasady, choć i to może się zdarzać. Kreatywność ma różne postacie. Anonimus). Analiza ta powinna być w miarę możliwości pogłębiona, nie chodzi bowiem o rozliczenie wpływu, nie chodzi bowiem o rozlicznie wpływu poszczególnych czynników na badaną sferę działalności przedsiębiorstwa, a raczej o określenie przyczyn, które doprowadziły do wykorzystania w procesie produkcji takich właśnie czynników. Określona analiza nie powinna więc np. omawiać udziału, jaki w przyroście masy zysku mają: przyrost produkcji, obniżka kosztów, zmiana cen, zmiana asortymentowa i zmiana wyników pozaoperacyjnych i nadzwyczajnych, lecz podać przyczyny, które doprowadziły do wykorzystania tych czynników w takich właśnie proporcjach. (W znanych mi z własnej praktyki branżach, porządna analiza po prostu prowadziła niemal do ośmieszania systemów finansowych, ekonomicznych, rachunkowości i motywacyjnych, a po trosze także statystyki, technik kontrolnych i analitycznych. Jak było w całej gospodarce – nie wiem. Były to lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte. Dlaczego tego nie zauważono [lub nie chciano zauważyć] – nie wiem. Wtrąciłem tę uwagę tylko dlatego, bo to był niemal klasyczny przykład, jak ogólnoteoretycznie poprawne hasła przekształcają się w parodię, gdy nie dopracuje się kompleksowo praktycznych, interdyscyplinarnych szczegółów. Warto pamiętać o tym także i dzisiaj.
Anonimus).
Taka analiza ułatwia podejmowanie decyzji nie tylko na etapie ustalenia zadań określonych wskaźnikami, ale dodatkowo chroni przed podejmowaniem błędnych decyzji na etapie wykonania.
Nie wszystkie wskaźniki odgrywają jednakowo aktywną role. Trudno mówić o aktywnej roli tych wskaźników, których nie uwzględnia szeroko pojęty system aprobaty. Mała waga takich wskaźników nie zależy w bezpośredni sposób od pojemności tych wskaźników, a uwarunkowana jest miejscem, które dany wskaźnik zajmuje w systemie ocen i systemie zasilania. Na przykład, wskaźnik wartości produkcji odgrywał bardzo poważną rolę zarówno w systemie aprobaty, jak i w systemie zasilania. Obecnie jego znaczenie w pierwszej dziedzinie zostało częściowo zredukowane, ale dalej odgrywa aktywną rolę w systemie zasilania (ocena ta dotyczy warunków przed wprowadzeniem reformy).
Odmienne były losy wskaźnika masy zysku. Pierwotnie wskaźnik ten nie liczył się ani w systemie aprobaty, ani w systemie zasilania, choć jest to wskaźnik bardzo pojemny. Obecnie jest proponowany jako jeden z podstawowych regulatorów zasilania.
Tak więc określając funkcje wskaźników, nie można odrywać się od obiektywnych warunków, w których te wskaźniki funkcjonują.
Analiza wykorzystywanych wskaźników syntetycznych nasuwa wniosek, że brak obecnie jednego wskaźnika , który mógłby stanowić podstawę weryfikacji decyzji produkcyjnych zapadających w przedsiębiorstwie. Wszystkie bowiem wskaźniki charakteryzują cechy, które stwarzają potencjalne możliwości podejmowania decyzji nieuzasadnionych gospodarczo, przy jednoczesnej sytuacji, w której reakcja wskaźnika na rezultaty tych decyzji mogłaby być pozytywna.
Na przykład, wybranie do produkcji asortymentu materiałochłonnego poprawi wskaźniki produkcji globalnej, zysku i wydajności pracy. Taka decyzja będzie więc z punktu widzenia wymienionych wskaźników racjonalna, a nietrudno jednocześnie wykazać nieracjonalność takiej decyzji z punktu widzenia możliwości lepszego zaspokojenia potrzeb. W tej sytuacji najważniejsze jest określenie znaczenia wskaźników syntetycznych w analizie. Dobór odpowiednich wskaźników umożliwia przeprowadzenie analizy poprawnie naświetlającej nie tylko wpływ różnych czynników na wartość liczbową wygospodarowanych wskaźników, ale dodatkowo umożliwia wyciągnięcie właściwych wniosków dotyczących kierunków późniejszych działań.
Waga wskaźników syntetycznych w analizie zależy jednak nie tylko od cech charakteryzujących dane wskaźniki, znaczenie to uwarunkowane jest przez funkcjonujący w danym okresie system zarządzania przedsiębiorstwami. Wskaźnik syntetyczny może bowiem spełniać rolę rachunkowo-statystyczną. W takim przypadku nie będzie związany z systemem ocen ani systemem zasilania. W związku z tym niezależnie od pojemności nie będzie brany pod uwagę wpływ, który podejmowane decyzje wywrą na wartość takiego wskaźnika. Sytuacje takie występują w przypadkach, kiedy ocena działania opiera się na wyspecjalizowanych wskaźnikach, a przydział zadań i środków stanowi wynik arbitralnych decyzji wyższego szczebla. Wady takich rozwiązań są oczywiste. Niższe szczeble nie mają możliwości przejawiania inicjatywy, a jednocześnie szczeble wyższe absorbowane bieżącym zarządzaniem mają zmniejszone możliwości realizowania własnych funkcji polegających na przygotowaniu długofalowych koncepcji rozwojowych.
Trzeba więc wypracować rozwiązania oparte na wskaźnikach syntetycznych i pozwalające na pozostawienie jednostkom wykonawczym pewnego zakresu swobody w podejmowaniu decyzji.
(...)

Rodzaje analiz ekonomicznych ......... 16

Analiza ekonomiczna traktowana jako dyscyplina naukowa może być charakteryzowana jako zespół metod umożliwiających stawianie diagnoz gospodarczych w jednostkach organizacyjnych znajdujących się na różnych szczeblach w hierarchii zarządzania.
Przedmiotem analizy mogą być wyniki produkcyjne i finansowe, organizacja i metody gospodarowania oraz stan ekonomiczny. Analiza wyników uwzględnia: wielkość produkcji, asortyment, jakość, terminowość, uzyskane oceny, wypracowane wyniki finansowe łącznie z określeniem wpływu poszczególnych czynników na uzyskane wyniki. Wszystkie wymienione wielkości analizuje się w przekroju dynamicznym oraz z punktu widzenia zgodności z założeniami planowymi.
Analiza organizacji i metod gospodarowania będzie obejmowała ocenę wykorzystania bazy wytwórczej, produktywność podstawowych czynników produkcji, ekstensywne wykorzystanie czasu pracy, efektywność zmian organizacyjno-technicznych polegających zarówno na usprawnieniach, jak i na inwestycjach. Przedmiotem badań w ramach tej grupy są też koszty produkcji, zaopatrzenia i zbytu, koszty bezpośrednie i pośrednie, koszty nieprodukcyjne.
Stan ekonomiczny jednostki będzie charakteryzowany przez informacje określające wyposażenie jednostki w majątek trwały i obrotowy, stan i jakość zatrudnionych pracowników, sytuację finansową oraz lokalizację, jeśli ma to wpływ na efektywność funkcjonowania.
Sporządzanie analiz w przekrojach tematycznych może być wynikiem zgłoszonego zapotrzebowania od jednostek nadrzędnych, jednostek współpracujących z danym przedsiębiorstwem (kooperacja czynna lub bierna, jednostki kontroli) lub może też być rezultatem zapotrzebowania samej jednostki.
(...)

Źródła danych i prezentacja wyników analizy ......... 20

Przeprowadzenie analizy wymaga każdorazowego przygotowania materiału empirycznego. Przygotowanie danych liczbowych umożliwiających przeprowadzenie analizy i wyciągnięcie wniosków jest czynnością dość pracochłonną. Dlatego proces dopracowywania tego materiału powinien być zgrany z terminami opracowywania analizy.
(...)

Metody porównań w analizie ......... 22

Analizy ekonomiczne niezależnie od rodzaju zawsze posługują się metodą porównań. Wyciągniecie prawidłowych wniosków z wartości wskaźników wypracowanych w danym okresie jest praktycznie niemożliwe. Trudno bowiem ocenić informacje o poziomie zysku, wydajności pracy lub produktywności majątku itp. Ocena staje się możliwa dopiero po porównaniu wartości tych wskaźników z wartością wskaźników bazowych.*

* Rutynowa ocena: „wskaźnik się poprawia – to dobrze”, „pogarsza – to źle”, niewiele mogła mieć wspólnego z obiektywnym stanem rzeczy. Po prostu odpowiednie wskaźniki, wręcz masowo, świadomie lub nieświadomie, były zniekształcone. Trendy zniekształceń i chociaż mniej więcej prawdziwy stan rzeczy, prawdopodobnie drobna garstka praktyków potrafiła dość dobrze rozpoznać: każdy w swojej branży. Tematy były jednak nieco „trefne”, tak praktycznie, jak i trochę politycznie oraz naukowo. Ujawniając zbyt mocno swoją wiedzę na temat zniekształceń i ich przyczyn, można się było narazić wszechstronnie, oddolnie i odgórnie.
Anonimus

Najbardziej powszechnie stosuje się obserwację dynamiki wartości danego wskaźnika.
Bazą danych porównawczych mogą być wartości wskaźników uzyskanych przez inne jednostki lub średnie wartości dla danej branży.
Bazą mogą być również wartości przyjęte w planie.
Pomiar odchyleń wartości wskaźników od wartości wskaźników bazowych może być prowadzony dla odchyleń bezwzględnych lub względnych.
(...)

Rozdział 2
Analiza produkcji ......... 26

Metody pomiaru wielkości produkcji ......... 26

Przedsiębiorstwo wyposażone w określony zasób materialnych środków produkcji powinno organizować swoją działalność w celu wykonania określonej masy towarowej lub usług. Wytworzona produkcja może być traktowana jako podstawa oceny pracy całego przedsiębiorstwa. Ocena efektywności wykorzystania poszczególnych czynników wytwórczych jest dokonywana na podstawie relacji produkcji do wartości środków. Ocena łączna będzie uzależniona od dynamiki przyrostu produkcji lub od stopnia wykonania planu. Efektywność wykorzystania poszczególnych czynników będziemy oceniali, badając miary ich produktywności, czyli stosunek wartości (lub ilości) produkcji do wartości (lub ilości) czynnika produkcji zaangażowanego w procesie wytwórczym, którego produkcja stanowi rezultat. Podobne rezultaty można uzyskać, porównując dynamikę rozmiarów produkcji z dynamiką wartości lub ilości posiadanych środków produkcji.
Duże znaczenie produkcji jako elementu pomiaru efektywności nie idzie w parze z prostotą jej pomiaru. Mierzenie produkcji może być dokonywane w różnych przekrojach. Z punktu widzenia stopnia realizacji można wyróżnić produkcję wytworzoną i produkcję sprzedaną.

(Z punktu widzenia prawdy obiektywnej, produkcję, także sprzedaną, można było podzielić na: (1) produkcję prawdziwą i (2) produkcję nie do końca prawdziwą. Produkcję nie do końca prawdziwą, także sprzedaną, można było podzielić na: (1) produkcję nie do końca prawdziwą z przyczyn leżących po stronie metodologii ustalonej centralnie/branżowo, i (2) produkcję nie do końca prawdziwą z przyczyn leżących po stronie kreatywnych poczynań przedsiębiorstw. Brak tego rozróżnienia, to jest pomiędzy produkcją prawdziwą a produkcją nie do końca prawdziwą, jak zresztą i szeregu innych rozróżnień pomiędzy danymi prawdziwymi, a danymi nie do końca prawdziwymi, powodował skutki... chyba nie trzeba rozwijać.
Anonimus).

Z punktu widzenia stosowanych narzędzi pomiaru wyróżniamy mierniki naturalne, technologiczne i wartościowe.
Mierniki naturalne mogą być wykorzystane do pomiaru produkcji podobnej. Jednostkami miary są sztuki, metry, kilogramy, litry.
Mierniki technologiczne mogą być wykorzystane do mierzenia produkcji stanowiącej rezultat stosowania podobnych procesów technologicznych lub wyrobów posiadających podobne cechy użytkowe. Przykładem takich mierników mogą być godziny pracy normatywnej, jednostki ceramiczne w produkcji materiałów budowlanych, spirytus...
Mierniki wartościowe reprezentują nakłady poniesione na wytworzone produkty. Mogą one obejmować wszystkie nakłady lub tylko wybraną ich część, np. pracę własną przedsiębiorstwa. Przykładem mierników wartościowych są ceny¹, koszty jednostkowe, wartość przerobu, produkcja netto, produkcja dodana.
Produkcję wg wartości przerobu ustala się...
Produkcję netto (czystą) ustalamy, pomniejszając wartość produkcji globalnej o koszty materialne.
(na marginesie: duże „korzyści” i duża łatwość manipulowania. Znajomość technik manipulacyjnych bardzo się przydawała przy rozliczaniu funduszu płac, jeśli jako miernik władze wprowadziły produkcję netto, czystą lub dodaną. Ze słusznej ogólnoteoretycznie idei, na skutek niedopracowania szczegółów analitycznych, powstała wręcz parodia. Polak potrafi...! Jak decydenci i teoretycy potrafili tego nie rozumieć? Naturalnie, w gospodarce rynkowej... manipulacje tego typu nie mają sensu i zniknęły natychmiast, gdy przestano przedsiębiorstwom narzucać, jak mają panować nad swoim systemem płac. Nieco szerzej na ten temat szczególnie pod poz. 20b prezentowanej literatury.
Anonimus)
Produkcję dodaną... (...)
Mierniki wartościowe stanowią więc najliczniejszą grupę, a ich popularność wynika z możliwości elastycznego dobierania miernika do zjawiska, które będziemy chcieli analizować.
Niezależnie od przedstawionego podziału mierniki możemy dzielić z punktu widzenia porównywalności zjawisk, które prezentują, na ogólne i branżowe.
Niezmiernie istotny z ekonomicznego punktu jest podział mierników na brutto i netto. (Naturalnie, że jest bardzo istotny. Tylko, na litość boską, należało to porządnie analitycznie dopracować. Przy znajomości szczegółów praktycznych nie było to nawet specjalnie trudne. Anonimus).
Poważne znaczenie mają również funkcje mierników spełniane w systemie zarządzania. (Naturalnie, że mają. Tylko że trzeba było albo doprowadzić do tego, żeby one działały prawidłowo, albo, jeśli przekraczało to siły rozumnego sterowania w konkretnych zakresach, nie zawracać w tych zakresach głowy przedsiębiorstwom. Tematy trudne, wymagające o wiele mądrzejszego podejścia analitycznego, niż rutynowo był stosowany. Na pewne usprawiedliwienie przeszłości trzeba dodać, że i teraz zdania są podzielone, w jakim zakresie władza państwowa powinna regulować działalność przedsiębiorstw i jakie są skutki konkretnych regulacji. Anonimus).
Z tego punktu widzenia można podzielić mierniki na neutralne i preferencyjne.
(...)

Ocena kierunków zbytu i asortymentów produkcji ......... 36

...

Organizacja procesu produkcji ......... 45

...

Charakterystyka jakości produkcji ......... 48

...

Rozdział 3
Organizacja i wykorzystanie czynników produkcji ......... 56

Warunki poprawy ekstensywnego wykorzystania czynników produkcji ......... 56

...

Możliwości podnoszenia intensywnego wykorzystania czynników produkcji ......... 67

...

Określenie prawidłowości doboru czynników produkcji ......... 79

...

Ocena sprawności organizacyjnej przedsiębiorstwa ......... 84

...

Rozdział 4
Analiza kosztów i rentowności ......... 88

Rodzaje kosztów ......... 88

Koszty stanowią ważną kategorię ekonomiczną w skali całej gospodarki i poszczególnych jednostek organizacyjnych. Ich znaczenie wynika z roli, które pełnią w systemie ocen przedsiębiorstw oraz w rachunku ekonomicznym przeprowadzanym przed podjęciem decyzji o uruchomieniu produkcji, ustalaniu cen itd.
Zadaniem klasyfikacji kosztów jest pogrupowanie kosztów zgodnie z potrzebami wynikającymi z realizowanych funkcji zarządzania nie tylko w skali przedsiębiorstwa, ale i w skali całej gospodarki narodowej. W praktyce najczęściej stosuje się dwa układy kosztów:
- układ rodzajowy,
- układ kalkulacyjny.
Rodzajowy układ kosztów ujmuje koszty grupowane według rodzaju czynników zużytych w danym okresie. Układ ten informuje więc o wysokości kosztów związanych z zużyciem określonych czynników, nie daje natomiast informacji o miejscu powstawania tych kosztów ani celu ich wydatkowania.
Z punktu widzenia przedsiębiorstwa układ ten pozwala jedynie na:
- bilansowanie poszczególnych części planu techniczno-ekonomicznego,
- ustalanie struktury kosztów,
- ustalanie relacji między różnymi rodzajami kosztów (np. techniczne uzbrojenie pracy),
- obliczanie mierników produkcji reprezentujących wkład pracy danego przedsiębiorstwa (produkcja czysta, produkcja dodana). [Na marginesie: gdyby spróbowano zastosować metody konfrontacyjne przy weryfikacji księgowo wiarygodnych ale fizycznie wzajemnie się wykluczających danych, szybko by wyszło na jaw, jaka to była rzeczywiście produkcja „czysta” lub „dodana”. Anonimus].
Układ ten nie pozwala natomiast na ustalanie kosztów wytworzenia, a więc i efektywności produkcji poszczególnych wyrobów... Dlatego jego przydatność dla potrzeb zarządzania w przedsiębiorstwie jest niewielka.

Na marginesie. Wobec niesamowitych nieraz zniekształceń układu kalkulacyjnego kosztów, dobry analityk często nie miał innego wyjścia: mógł opierać się tylko na układzie rodzajowym choć „jako tako prawdziwym” i samemu, w oparciu o wiedzę i rozum, analizować resztę. Niestety, nie przesadzam, przynajmniej w odniesieniu do znanych sobie niektórych rozwiązań systemowych. Aby było śmieszniej, stan powyższy gdzieniegdzie przetrwał aż do początków XXI wieku.
Anonimus

Z punktu widzenia gospodarki narodowej układ ten ma duże znaczenie, pozwala bowiem na:
- obliczanie dochodu narodowego,
- zbilansowanie zużycia pewnych czynników w skali gospodarki.

Grupowanie kosztów na potrzeby analizy stanu organizacji ......... 90

Kalkulacyjny układ kosztów ujmuje ... Podstawą grupowania kosztów są nośniki ...
Pozycjami kalkulacyjnego układu kosztów są:
(...)
Niezależnie od opisanych najważniejszych układów kosztów przeprowadza się dodatkowy podział kosztów na:
- koszty stałe.
- koszty zmienne.
Koszty stałe ...
Koszty zmienne ...
- koszty proporcjonalne, ...
- koszty degresywne, ...
- koszty progresywne, ...

(...) Posiadanie dokładnej informacji o kosztach wymaga stworzenia racjonalnego systemu zbierania i ewidencji kosztów.
Problematyka ewidencji kosztów stanowi temat przekraczający ramy niniejszego opracowania. Można tylko zwrócić uwagę na najważniejsze elementy procesu ewidencji kosztów. Należą do nich rzetelność danych oraz szybkość pozyskiwania informacji. Uzyskiwanie poprawnych wyników rachunku nie jest możliwe, jeśli dane wyjściowe są obciążone przypadkowymi lub systematycznymi błędami. Błędy mogą wynikać z polityki, którą dana jednostka prowadzi w stosunku do kalkulacji kosztów poszczególnych wyrobów czy usług... lub też z obiektywnych trudności związanych z prawidłowym określeniem kosztów...
Drugim ważnym elementem będzie szybkość, z jaką uzyskuje się dane charakteryzujące koszty.
Dużą pomocą przy planowaniu i analizie kosztów jest normatywny rachunek kosztów stanowiący system kształtowania, ewidencji i kalkulacji kosztów, polegający ba podziale kosztów rzeczywistych na część odpowiadającą normom (koszty normatywne) oraz odchylenia stanowiące różnice między kosztami rzeczywistymi a normatywnymi. Odchylenia te ustala się według rodzaju, przyczyny i miejsca powstawania, osób odpowiedzialnych i związku z wytworzonymi konkretnymi produktami.
Koszty pośrednie ustala się, biorąc pod uwagę preliminarze stanowiące maksymalną wielkość tych kosztów.
Stosowanie rachunku kosztów normatywnych ułatwia przeprowadzenie kalkulacji wstępnej oraz pozwala na szybsze uchwycenie nieprawidłowości w okresie produkcji.
Duże znaczenie w rachunku kosztów mają rodzaje kalkulacji określające podział kosztów pośrednich na wyprodukowane wyroby i usługi. (...) Prawdziwą trudność przedstawia jednak dobranie właściwego klucza podziałowego, który pozwoli na prawidłowe rozdzielenie kosztów pośrednich.
(...)

Wskaźniki rentowności i wnioski z ich analizy ......... 96

Wskaźniki rentowności stanowią typowy przykład wskaźników syntetycznych obejmujących całokształt działalności przedsiębiorstwa.
(...)

Straty w działalności przedsiębiorstwa ......... 110

W zakończeniu rozważań o zysku i kosztach należy wspomnieć o kategorii posiadającej specjalne znaczenie. Kategorie tę stanowią straty odzwierciedlające wartość nieprawidłowo zużytych czynników lub kwoty zapłacone w postaci kar za działalność ocenioną jako nieprawidłową z gospodarczego lub innego punktu widzenia.
(...)
Niezależnie od powyższych źródeł powstawania strat mamy jeszcze do czynienia ze stratami nie ujmowanymi w ewidencji. Straty takie możliwe są do ukrycia z powodu... (...)

Rozdział 5
Analiza sytuacji finansowej przedsiębiorstwa ......... 112

Charakterystyka bilansu ......... 112

Bilans stanowi dwustronne zestawienie wartości środków przedsiębiorstw pogrupowanych według obowiązujących kryteriów oraz źródeł ich finansowania.
(...)

Analiza pozioma bilansu ......... 113

Celem analizy poziomej bilansu jest sprawdzenie poprawności źródeł finansowania poszczególnych grup środków. Ocena prawidłowości może być dokonywana z punktu widzenia istniejących w tym zakresie przepisów oraz z punktu widzenia efektywności przyjmowanych rozwiązań.
(...)

Analiza sytuacji płatniczej ......... 119

Sporządzenie bilansu płatniczego polega na zestawieniu przewidywanych wpływów i rozchodów na określony czas. Okres, dla którego sporządza się bilans, jest uzależniony od wielkości zobowiązań i ich zmienności w czasie.
(...)

Rozdział 6
Analiza w procesie tworzenia i wykonania planu ......... 124

Podstawowa relacja w procesie tworzenia i wykonania planu ......... 124
...
Badanie wewnętrznej zgodności planu ......... 137
...
Wybór optymalnych rozwiązań w planie ......... 144
...

Literatura wybrana ........ 146
...

--------------------------------------------------------------------------------------------------------
Literatura | Strona główna |