Tony Proctor,
University of Keele :
ZARZĄDZANIE TWÓRCZE
Tłumaczenie Adam Janiszewski
Wydawnictwo Gebethner & Ska, Warszawa 1998
==================================================
Cytuję wybrane fragmenty. Strona w budowie. Inną
czcionką i inicjałami „Z.U.” lub pseudonimem „Anonimus” oznaczyłem uwagi własne. Z.U. :
==================================================
Spis treści
Wstęp ......... IX
1. Twórcze myślenie w zarządzaniu ........ 1
Istota twórczego myślenia ... 1
Rola twórczego myślenia ... 2
Twórcze rozwiązywanie problemów ... 4
Tło twórczego rozwiązywania problemów ... 5
Wstępna analiza procesu twórczego rozwiązywania problemów ... 6
Model IDEAL a proces twórczy ... 10
Wykorzystanie myślenia twórczego w zarządzaniu ... 14
Identyfikacja i definiowanie problemu ... 16
Metody tworzenia koncepcji ... 17
Ocena koncepcji ... 19
Wprowadzenie koncepcji w życie ... 20
Komputerowe środki wspomagające myślenie twórcze ... 21
Przypisy ... 22
2. Przezwyciężenie barier w twórczym rozwiązywaniu problemów ....... 24
Przetwarzanie informacji i rozwiązywanie problemów ... 25
Fiksacja ... 28
Inne bariery ograniczające twórcze rozwiązywanie problemów ... 32
Ograniczenia w środowisku organizacji ... 34
Atmosfera sprzyjająca myśleniu twórczemu i nowatorskiemu ... 38
Przypisy ... 44
3. Teorie kreatywności ........ 45
Czym jest myślenie twórcze? ... 45
Czym są idee? ... 47
Teorie kreatywności ... 49
Poznawcza teoria twórczego myślenia ... 54
Mózg ludzki jako system przetwarzania informacji ... 57
Sposób zapisywania wiedzy w pamięci ... 58
Schematy typu SCRIPT, DELTACT oraz MOP ... 61
Sposób na idee: „metaforyczny indeks” ... 63
Przypisy ... 65
4. Identyfikacja problemu ......... 67
Definicja i redefinicja problemu ... 70
Metody definiowania i redefiniowania problemu ... 70
Techniki uściślające definicję problemu ... 71
Techniki analityczne ... 80
Przypisy ... 89
5. Analiza morfologiczna i techniki pokrewne ......... 90
Tworzenie listy ... 91
Listy kontrolne ... 93
Frazesy, przysłowia i maksymy ... 94
Lista atrybutów ... 96
Analiza morfologiczna ... 97
Metoda szabli ... 100
Heurystyczna metoda tworzenia idei ... 101
Technika uszczegółowiania ... 104
Technika morfologiczna Allena ... 106
Matryca modyfikacji kolejności atrybutów ... 109
Przypisy ... 113
6. Technika burzy mózgów i jej warianty ........ 114
Burza mózgów w ujęciu klasycznym ... 115
Podstawowe typy problemów ... 117
Skład zespołu ds. burzy mózgów ... 119
Prowadzenie sesji burzy mózgów ... 120
Proces burzy mózgów ... 121
Zapis myśli ... 126
Wariant Gordona-Little'a ... 127
Historyjki obrazkowe ... 129
Metoda wyzwalająca ... 131
Przypisy ... 132
7. Myślenie lateralne ......... 133
Myślenie pionowe a myślenie lateralne ... 134
Wymiary myślenia lateralnego ... 134
Analogie ... 148
Przypisy ... 151
8. Synektyka i metody pokrewne ......... 152
Metafory ... 152
Synektyka ... 154
Istota stanów psychologicznych ... 155
Skład grupy synektycznej ... 156
Cechy synektyki ... 159
Mechanizmy operacyjne ... 160
Proces synektyki ... 164
Zastosowanie metody synektyki i jej ograniczenia ... 173
Przypisy ... 173
9. Różne metody tworzenia pomysłów ......... 174
Metafory obrazkowe ... 174
Wykres pracy mózgu ... 177
Analiza wartości ... 177
Analiza pola sił ... 179
Reprezentacja symboliczna ... 179
Analogiczne łańcuchy atrybutów ... 182
Bionika ... 183
Metoda dowolnych skojarzeń ... 184
Pisanie opowiadań ... 185
Metoda fiszek Crawforda ... 189
Kwiat lotosu ... 189
Diagram ryby ... 191
Technika pisania scenariuszy ... 192
Scenariusz marzeń ... 194
Analiza wzajemnych powiązań ... 197
Przypisy ... 199
10. Ocena koncepcji ......... 200
Porównywanie i porządkowanie koncepcji ... 201
Ocena koncepcji ... 202
Kryteria rezygnacji, klasyfikacji i punktacji koncepcji ... 204
Technika zamku ... 205
Technika oceny twórczej ... 206
Bilans decyzji ... 207
Technika odrębnego wzrostu ... 208
Burza celów ... 209
Metoda kreski ... 210
Metoda odwrotnej burzy mózgów ... 211
Samoprzylepne krążki ... 212
Systemy wartości ... 213
Kompleksowa matryca wskaźników ... 214
Wybór metody oceny koncepcji ... 218
Przypisy ... 219
11. Realizacja koncepcji ......... 220
Bariery utrudniające przyjęcie koncepcji ... 220
Wdrażanie koncepcji w życie ... 223
Łagodzenie oporu wobec zmian ... 226
Jak radzić sobie z krytyką? ... 228
Mapa konsensusu ... 228
Analiza potencjalnego problemu ... 230
Badanie harmonogramu działań ... 234
Metoda PERT ... 235
Wnioski po zakończeniu procesu wdrażania ... 239
Przypisy ... 241
12. Twórcze myślenie wspomagane komputerowo ......... 242
Rola komputerów w myśleniu twórczym ... 243
Komputerowe wspieranie procesu tworzenia koncepcji przez jednostki ... 245
Reorganizacja myśli ... 249
Narzędzia wspomagające twórcze rozwiązywanie problemów w grupie ... 255
Ocena alternatywnych rozwiązań ... 258
Wdrożenie koncepcji ... 259
Podsumowanie ... 260
Przypisy ... 261
Lektura dodatkowa ......... 263
Indeks tematyczny ......... 264
------------------------------------------------------------------------------------------

Wstęp

Zarządzanie twórcze to temat znany, ale dopiero od niedawna traktowany jako odrębne zagadnienie badawcze. Zostało ono wprowadzone jako przedmiot przez Tudora Rickardsa w latach 1984 - 1985 kiedy pracowałem nad swoim doktoratem w Manchester Business School. Przedmiot ten zaintrygował mnie na tyle, iż mimo to, że moją główną dziedziną był marketing i rachunkowość, zarządzanie twórcze stało się dla mnie więcej niż li tylko krótkotrwałą fascynacją tematem.
W latach osiemdziesiątych interesowałem się podejściem twórczym wspieranym komputerowo, co znalazło konkretny wyraz w mojej pracy doktorskiej. Niewiele osób zajmowało się wcześniej tym zagadnieniem, więc stałem się poniekąd jego pionierem. Być może ów odkrywczy duch sprawił, iż ostatecznie poświęciłem się zagadnieniu twórczego zarządzania, czego owocem jest niniejsza książka.
Do napisania tej książki skłoniła mnie świadomość, że nie ma na rynku odpowiedniego podręcznika do kursów, które prowadzę. Postanowiłem go zatem napisać. Książka obejmuje materiał, jakiego należy się spodziewać w pracy na temat twórczego rozwiązywania problemów w zarządzaniu. Oczywiście, z wyborem tego a nie innego materiału można polemizować. Mam jednak wrażenie, że to, co zawarłem w książce stanowi całość zwartą samą w sobie i wprowadzenie doń materiału, który równie dobrze pasuje do takich tematów, jak zarządzanie zmianą czy wprowadzanie nowatorskich rozwiązań, nie byłoby stosowne.
Twórcze myślenie i zarządzanie twórcze może obejmować szeroki zakres materiału. To, co przedstawiłem w książce, dotyczy w szczególności twórczego rozwiązywania problemów. Jest w niej wiele praktycznych technik i metod, które z pewnością przydadzą się zarówno studentom, jak i osobom pracującym na stanowiskach kierowniczych.

1. Twórcze myślenie w zarządzaniu ....1

Książka ta traktuje o twórczym myśleniu i rozwiązywaniu problemów w zarządzaniu. Wiele tego typów problemów wymaga podejścia twórczego zapewniającego zadawalające rozwiązania. Przykładem może być wymyślanie nowych produktów w celu uzyskania przewagi konkurencyjnej na rynku. Pierwszy rozdział wprowadza pojęcie twórczego myślenia i analizuje jego znaczenie w procesie rozwiązywania problemów zarządzania. W dalszej kolejności przedstawia stosowane w tym zakresie techniki i metody, w ramach szeroko pojętej strategii rozwiązywania problemów zarządzania. Rozdział ten wprowadza także Czytelnika w inne zagadnienia omówione szerzej w następnych rozdziałach.

Istota twórczego myślenia ... 1

Z twórczym podejściem do rzeczywistości mamy do czynienia na co dzień. Dowiadujemy się o twórczych umysłach, podziwiamy obiekty sztuki bądź też czytamy twórcze książki. A jednak, pomimo naszej zdolności w rozpoznawaniu twórczego podejścia tam, gdzie ono uwydatnia się najpełniej, istnieje pewna dezorientacja co do samego terminu kreatywności.
Według Wertheimera (1945) myślenie twórcze oznacza rozbicie i zmianę struktury naszej wiedzy dotyczącej danego zjawiska w celu uzyskania nowego spojrzenia na jego istotę. Stąd wynika, iż zrozumienie sposobu postrzegania rzeczywistości może mieć istotny wpływ na naszą zdolność twórczego myślenia. Z kreatywnością mamy do czynienia wówczas, gdy potrafimy uporządkować własne myśli w sposób, który prowadzi bezpośrednio do innego pojmowania sytuacji.

Rola twórczego myślenia ... 2

Próby rozwiązywania problemów sposobami powszechnie stosowanymi w przeszłości mogą czasem prowadzić do nieprzewidzianych trudności, których pokonanie wydaje się wprost niemożliwe. Jest to szczególnie widoczne w świecie biznesu, w którym zachodzą gwałtowne zmiany kulturowe, ekonomiczne i technologiczne. Ponieważ zmiana jest zjawiskiem o charakterze ciągłym, wszystkie firmy, bez względu na ich specyfikę, są zmuszone, aby się do niej ustosunkować, jeśli zależy im na przetrwaniu na rynku i na rozwoju.
Mówi się, że zdolność twórczego myślenia jest podstawowym wyróżnikiem każdego przywódcy ... Twórczy przywódcy wyszukują nowe problemy i z powodzeniem stawiają czoło nowym wyzwaniom, wymagającym niekonwencjonalnych rozwiązań.
Istnieją dowody potwierdzające bezpośredni związek między myśleniem twórczym a skutecznością i wydajnością organizacji ... Ciągły przepływ pomysłów dotyczących nowych produktów i usług oraz koncepcji usprawniania funkcjonowania procesów w organizacji tworzy warunki do rozwoju przewagi konkurencyjnej...
Potrzeba twórczego myślenia dotyczy prawie wszystkich aspektów procesu podejmowania decyzji w skali organizacji. Konieczne są nowe koncepcje, a stare idee wymagają ponownej analizy. Kreatywność to proces ujawniania, wyboru, żonglowania i łączenia faktów, pomysłów i umiejętności. Richards (1988) opisał ów typ jako „ucieczkę od umysłowej stagnacji”.

Twórcze rozwiązywanie problemów ... 4

Jedna z definicji problemu podaje, że jest to różnica pomiędzy obecnym stanem rzeczy a tym, do czego zmierzamy... Owa różnica może być także postrzegana jako dystans między „stanem faktycznym” a „tym, jak powinno być”. To co stanowi o tej różnicy jest oczywiście względne i subiektywne...
Wydaje się, iż twórcze rozwiązywanie problemów najskuteczniej działa w sytuacjach, w których tradycyjne metody zostały już wyczerpane. Rutynowe i gotowe rozwiązania problemów o typowej strukturze są powszechnie znane. W takich przypadkach zwykle wiadomo, w czym tkwi problem i w jaki sposób istniejący stan przekształcić w stan pożądany.
Z innymi zagadnieniami nie jest tak łatwo.

Tło twórczego rozwiązywania problemów ... 5

Osborn (1957) zaproponował podział myślenia twórczego na trzy stadia:

• ustalenie faktów,
• ustalenie koncepcji oraz
• znalezienie rozwiązania.

Osborn zauważył także, że im więcej pomysłów się rodzi, tym większe jest prawdopodobieństwo znalezienia optymalnego rozwiązania. Zaproponował więc, aby procesowi tworzenia pomysłów nie towarzyszyła ich ocena. Wyszedł bowiem z założenia, że zbytnie skoncentrowanie się na ocenie może ograniczyć ilość zaproponowanych koncepcji.
Inną osobą, która miała znaczny wpływ na nasze postrzeganie twórczego rozwiązywania problemów (TRP – ang. creative problem solving – CPS) był psycholog Sidney J. Parnes. Prowadził on wiele problemów badawczych dotyczących TRP oraz dodał nowe etapy, a mianowicie znalezienia problemu i akceptacji. W obrębie tych etapów nacisk był kładziony na zdefiniowanie problemu i praktyczną realizację jego rozwiązania. Parnes zaproponował, aby każdy etap w procesie rozwiązywania problemów zaczynał się od szeroko zakrojonego poszukiwania danych (z wyłączeniem ich oceny), a kończył - celowym wyborem najistotniejszych informacji.
Model stworzony przez Osborna i Parnesa został z czasem dopracowany przez Scotta Isaksena i Donalda Treffingera (1985). Naukowcy ci uwzględnili w modelu wstępny etap rozwiązywania problemów, a mianowicie poszukiwanie celu. Etap ten pomaga zidentyfikować obszar działania docelowego (to jest istotę problemu, wyzwanie lub możliwości).

Wstępna analiza procesu twórczego rozwiązywania problemów ... 6

Współczesna szkoła zakłada, że proces twórczego rozwiązywania problemów obejmuje sześć etapów, z tym że nie zawsze wszystkie muszą być zrealizowane (Rys. 1.2). Bez względu jednak na okoliczności, podstawową zasadą jest powstrzymanie się od oceny. Zanim to nastąpi, należy zawsze sporządzić listę danych i przeanalizować je dokładnie.
Myślenie twórcze obejmuje dwa typy procesu myślenia: myślenie rozbieżne zwane dywergencyjnym (ang. divergent) i myślenie zbieżne zwane konwergencyjnym (ang. corvengent). Myślenie rozbieżne rozwija i poszerza proces myślenia. Myślenie tego typu rozpoczyna się od określonego problemu i koncepcji i tworzy różne punkty widzenia. Chodzi o pozbycie się wszelkich ograniczeń i rozważenie wszelkich możliwości. Myślenie zbieżne jest naturalnym przedłużeniem myślenia rozbieżnego w celu ograniczenia dostępnych opcji i uzyskania wielu zadawalających rozwiązań danego problemu lub decyzji. Myślenie w sposób zbieżny rozpoczyna się od szerokiego spojrzenia na problem, po czym koncentruje się na poszczególnych zagadnieniach lub opcjach (Rys. 1.3).
W skład każdego etapu w procesie twórczego rozwiązywania problemów wchodzą zarówno czynności o charakterze zbieżnym, jak i rozbieżnym. Tak więc mamy do czynienia ze wstępnym poszukiwaniem danych, a następnie z ich uściślaniem.
Większość uwagi poświęca się „strzałom w dziesiątkę” (ang. hits), czyli sprawom, które zostały zidentyfikowane jako ważne lub istotne dla danego etapu (najlepsze cele na etapie poszukiwania celów, najlepsze fakty na etapie ich ustalania itd.).

Poszukiwanie celu
...
Ustalanie faktów
...
Znalezienie problemu
...
Ustalenie koncepcji
...
Znalezienie rozwiązania
...
Znalezienie akceptacji.
...


Ideal - model rozwiązywania problemów ... 10

Bransford i Stein (1993) stworzyli model usprawniający rozwiązywanie problemów. Elementy składowe modelu przedstawia skrót, w którym:
I = identyfikacja problemów i możliwości
D = definiowanie celów
E = ekspozycja możliwych strategii działania
A = antycypacja wyników i podjęcie działań
L = lustracja i wyciąganie wniosków
Poszczególne etapy modelu omówione są poniżej.

Identyfikacja problemów i możliwości
Należy zidentyfikować potencjalne problemy i potraktować je jako szansę realizacji twórczego podejścia. Aktywność w rozpoznawaniu problemów jest równie ważna co reagowanie na nie, kiedy stanowią zagrożenia lub kiedy zostaną dostrzeżone.

Definiowanie celów
Różne cele często odzwierciedlają sposób, w jaki ludzie postrzegają dany problem.
(...) Określenie celu jest zatem istotnym krokiem zbliżającym do rozwiązania problemu.

Ekspozycja możliwych strategii działania
Etap ten może obejmować powtórną analizę celów oraz rozważenie opcji lub strategii ich realizacji.
(...) Wprawdzie istnieje wiele ogólnych strategii rozwiązywania problemów, ale często potrzebna jest specjalistyczna wiedza w danej dziedzinie.

Antycypacja wyników i podjęcie działań
Po dokonaniu wyboru strategii działania, jest rzeczą ważną, aby przewidzieć wyniki jej zastosowania i wówczas wprowadzić ją w życie. W wielu sytuacjach proces testowania strategii powinien poprzedzać przewidywanie możliwych wyników. Budowa i testy próbne prototypu często pomagają w antycypacji rezultatów konkretnych strategii działania.

Lustracja i wyciąganie wniosków
Ostatnim etapem modelu IDEAL, o którym niestety często się zapomina, jest dokonanie kontroli efektów jakie dana strategia działania przyniosła i zdobycie wiedzy przez doświadczenie.
W procesie rozwiązywania problemów należy skoncentrować się przede wszystkim na pierwszym kroku zamiast dążyć do natychmiastowego stworzenia kompleksowego rozwiązania. Sprawdziwszy w praktyce pierwsze kroki i uzyskawszy wiedzę i doświadczenie możemy przystąpić do realizacji kolejnych etapów. Przykładem są badania marketingowe, gdzie wprowadzenie na rynek nowego produktu odbywa się stopniowo. Podobny sposób wykorzystywany jest przy pisaniu i korekcie programów komputerowych.

Model IDEAL a proces twórczy ... 13
Zdolność określenia problemów i możliwości jest jednym z najważniejszych etapów procesu twórczego, którego szczególną częścią jest czynność definiowania i uściślania celów. Różne cele sugerują odrębny tok myślenia i mają znaczący wpływ na wybór strategii rozwiązywania problemów.

Wykorzystanie myślenia twórczego w zarządzaniu ... 14

Bariery twórczego myślenia
Mimo potrzeby twórczego myślenia w biznesie istnieje wiele barier w jego realizacji. Są nimi : brak środków na testowanie nowych pomysłów i wsparcia ze strony kierownictwa, krótkowzroczność w myśleniu (na przykład patrzenie na sprawy wyłącznie z punktu widzenia produkcji, marketingu, spraw osobowych lub finansów), obawa przed krytyką, opór wobec zmian, strach przed podejmowaniem ryzyka i porażką (świadomość zagrożenia stanowiska lub kariery), nie dostrzeganie mniej widocznych powiązań, skłonność do podporządkowania się, zbytni nacisk na działania konkurencyjne lub współpracę, obawa, że realizacja nowych koncepcji może wpłynąć negatywnie na wielkość produkcji. Twórcze myślenie ograniczone być może także przez negatywny stosunek do technik rozwijających ten typ myślenia lub hołdowanie poglądowi, iż istnieje tylko jeden właściwy sposób działania.
Dlatego też zaleca się stopniowe wprowadzanie podejścia twórczego, co umożliwia, przynajmniej częściowo, przezwyciężenie niektórych barier.

Stopniowe podejście do twórczego myślenia
W myśleniu twórczym istnieje czasem potrzeba odstawienia na bok przekonań wynikających z racjonalnej wiedzy i skoncentrowanie się na rzeczach niemożliwych. Pokonując poszczególne etapy można przejść od rzeczy niemożliwych do tych, które leżą w zasięgu możliwości. Myślenie twórcze i twórcze rozwiązywanie problemów może okazać się szczególnie trudnym ćwiczeniem umysłowym. Istnienie technik pomagających przezwyciężyć te problemy byłoby wielce użyteczne. Na szczęście wiele uwagi poświęcono temu zagadnieniu i stworzono techniki, które pomagają w identyfikacji problemów, w ich zdefiniowaniu, tworzeniu koncepcji i ich ocenie oraz umożliwiają realizację tych koncepcji.
Wykorzystanie technik twórczego rozwiązywania problemów pomaga przezwyciężyć wiele barier ograniczających kreatywność jednostek i zespołów. Techniki te są równie interesujące co stymulujące. Prostota, która zwykle towarzyszy wykorzystaniu środków wspomagających generowanie koncepcji stymuluje, szczególnie gdy mamy do czynienia z grupą, przyjazną atmosferą i często prowadzi do niezwykłych rozwiązań intelektualnych.
Techniki te zostaną szczegółowo omówione w dalszych rozdziałach książki. W niniejszym rozdziale dokonamy ich krótkiej prezentacji.

Identyfikacja i definiowanie problemu ... 16

Identyfikacja problemów traktowana jest jako jeden z ważniejszych etapów, a definiowanie i uściślanie definicji problemu opiera się na określeniu celów. Istnieją specjalne techniki opracowane z myślą o identyfikacji, definiowaniu i określaniu problemów. W każdym z tych przypadków podstawowym celem jest spojrzenie na interesujący nas problem z innego punktu widzenia.
Istnieją zasadniczo dwa rodzaje metod: techniki uściślające (ang. redefinitional techniques) i techniki analityczne (ang. analytical techniques).
Techniki uściślające obejmują takie metody, jak „badanie granic”..., „zorientowanie na cel”..., metoda „sześciu uczciwych sług”... oraz „stopniowe abstrahowanie”...
Techniki analityczne obejmują takie metody, jak „rozkładalne matryce”..., „wielowymiarowa analiza”..., „analiza nakładów i wyników”...”metoda losowego poszukiwania”... oraz „analiza ważności”...
Wszystkie wyżej wymienione metody umożliwiają spojrzenie na problem z innej perspektywy oraz
rozbicie go na podstawowe elementy. Tym oraz innym metodom poświęcony jest rozdział 4.

Metody tworzenia koncepcji ... 17

Istnieje wiele różnych metod tworzenia koncepcji, a jeśli przyjmiemy, że wiele technik można stosować łącznie, wówczas potencjalna liczba metod jest rzeczywiście imponująca. Niemniej jednak wydaje się, iż cztery techniki mają wyraźnie dominujący charakter. Techniki... omówione są pokrótce poniżej.

Burza mózgów (ang. brainstorming)

Jedną z najczęściej stosowanych form burzy mózgów jest aktywność grupowa; lider grupy zapisuje na tablicy wszystkie pomysły stworzone podczas sesji. Członkowie grupy zachęcani są do zgłaszania na gorąco swoich pomysłów dotyczących danego problemu. Celem takiej sesji jest stworzenie jak największej liczby pomysłów - im bardziej niesamowite tym lepiej. Pomysły te nigdy nie podlegają ocenie w czasie ich zgłaszania. Uczestnicy sesji widzą zapisane pomysły innych osób i mogą rozwijać je w formie nowych przemyśleń lub stworzyć nowe kombinacje.

Metoda synektyczna (ang. synectics)

Gordon (1961), któremu przypisuje się stworzenie tych metod, podkreślał potrzebę „zaznajomienia się z rzeczami nieznanymi”, aby zwiększyć możliwość nowego wglądu w problemy. Synektyka jest procesem przebiegającym w grupie osób pracujących nad danym problemem w nietypowy sposób. Metoda ta opiera się na nieracjonalnym elemencie ludzkiej myśli, w nadziei na stworzenie oryginalnego i pobudzającego wyobraźnię punktu widzenia danego problemu. Posługiwanie się metaforami zachęca do wykorzystania materiału, który na pierwszy rzut oka może się wydawać zupełnie bezwartościowy...
Podobnie, jak w przypadku burzy mózgów lider grupy zachęca do dzielenia się pomysłami, które są skrzętnie notowane i nie bierze aktywnego udziału w sesji.

Myślenie lateralne (ang. lateral thinking)

De Bono (1970, 1971) określa myślenie lateralne jako opis zachodzącego w umyśle procesu, który prowadzi do nowego, głębszego spojrzenia na problem. Według autora „dwa aspekty myślenia lateralnego obejmują po pierwsze, prowokacyjne wykorzystanie informacji oraz po drugie, podważenie przyjętych koncepcji.”
Myślenie lateralne realizuje się przez wiele technik operacyjnych.

Analiza morfologiczna (ang. morphological analysis)

Stworzenie tej techniki przypisywane jest Zwicky'emu (1969). Zasadniczo, podejście to opiera się po pierwsze, na stworzeniu listy wszystkich możliwych punktów widzenia , które razem dadzą pełny obraz problemu lub systemu poddanego szczegółowej analizie.
Następny etap obejmuje sporządzenie listy cech charakteryzujących ustalone wcześniej kategorie. Po przygotowaniu takiej listy należy przeanalizować możliwie najwięcej kombinacji cech z różnych kategorii, aby ostatecznie wybrać najbardziej obiecujące i niezwykłe koncepcje. Następnym krokiem jest ustalenie, czy koncepcje te są odpowiednie.
Rozdziały od piątego do ósmego włącznie szerzej omawiają powyższe metody tworzenia koncepcji w powiązaniu z innymi metodami. Rozdział dziewiąty natomiast przedstawia inne, powszechnie stosowane techniki tworzenia koncepcji. Przykładem jest wykres pracy mózgu (ang. mind mapping) i analiza pola sił (ang. force field analysis).

Ocena koncepcji ... 19

Najprostsza metoda oceny koncepcji polega na stworzeniu tabel umożliwiających porównanie ich zalet i wad. Znacznie bardziej rozbudowane metody oceny zostały zaproponowane przez Hamiltona (1974). Polegają one na „eliminacji” tych koncepcji, które nie odpowiadają podstawowym kryteriom oraz ustalanie hierarchii koncepcji na podstawie zakładanych kryteriów.

Wprowadzenie koncepcji w życie ... 20

Bariery utrudniające realizację koncepcji to między innymi brak odpowiednich środków, brak zaangażowania i motywacji osób odpowiedzialnych za jej wprowadzenie, opór wobec zmian, trudności proceduralne, świadomość ryzyka związanego z realizacją koncepcji, klimat polityczny, brak współpracy wewnątrz organizacji lub świadomość braku zaufania.
(...) Poza systematycznym planowaniem i wdrażaniem koncepcji należy także przekonać ludzi, którzy zamierzają korzystać z ich dobrodziejstw. Koncepcje można sprzedać tym, którzy podejmują decyzje o ich wdrażaniu. Tym sposobem można znacznie usprawnić proces motywacyjny zapewniający powodzenie nowo przyjętych koncepcji.

Komputerowe środki wspomagające myślenie twórcze ... 21

Powszechnie stosowane programy komputerowe mogą być z powodzeniem wykorzystywane na różnych etapach procesu twórczego rozwiązywania problemów. Poczta elektroniczna umożliwia nieformalną wymianę pomysłów. Arkusze kalkulacyjne pomagają użytkownikowi w konstruowaniu prostych i złożonych modeli matematycznych, które ułatwiają wypróbowywanie koncepcji opartych na obliczeniach ... Wykorzystanie baz danych pomaga w rozwiązywanie problemów ... Rozdział 12 przedstawia najnowsze osiągnięcia w dziedzinie rozwoju twórczego rozwiązywania problemów wspomaganego komputerowo.

Przypisy ... 22

2. Przezwyciężanie barier w twórczym rozwiązywaniu problemów ... 24

Twórczy wgląd w zagadnienie często wymaga dostrzeżenia mało widocznych związków. Jest to szczególnie trudne w przypadku prowadzonej własnej działalności. Częstym powodem podejmowania niewłaściwych działań jest brak zdolności twórczego myślenia. Dzieje się tak z powodu niewidocznych barier, z których istnienia zwykle nie zdajemy sobie sprawy.

Przetwarzanie informacji i rozwiązywanie problemów ... 25

Rozwiązywanie problemów obejmuje przetwarzanie informacji. Opracowując koncepcję rozwiązywania problemów zgodnie z takim założeniem, Newell i Simon (1972) stali na stanowisku, iż:
1. Człowiek uzyskuje dane i przetwarza je tak, aby rozpoznać otoczenie zadania (ang. task environment), a mianowicie: elementy składowe problemu lub okoliczności, w których on się pojawia, tj. zadanie opisane przez człowieka.
2. Informacje są następnie przekształcane w coś, co można opisać jako indywidualną przestrzeń problemową - innymi słowy, jest to po prostu sposób, w jaki konkretna osoba postrzega zadanie do wykonania.
3. W zależności od tego, w jaki sposób postrzega się przestrzeń problemową, wykorzystuje się różnego rodzaju informacje posiadane bądź też uzyskane, w celu przetworzenia danych i zbliżenia się do ostatecznego celu.

Pełen zestaw działań podejmowanych od chwili wstępnej analizy danych do realizacji celu określany jest przez Newella i Simona jako system produkcyjny lub program działania.
Wniosek jaki się nasuwa z analizy zaproponowanej przez Newella i Simona jest taki, że rozwiązywanie problemów polega na znalezieniu optymalnego programu działania. Tymczasem Minsky (1974) sugeruje, że w rozwiązywaniu problemów nie tyle idzie o znalezienie optymalnego programu działania, co o najlepsze określenie przestrzeni problemowej. Jednak zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku wydaje się logiczne, że dobry program działania bez właściwego określenia przestrzeni problemowej najprawdopodobniej okaże się mało przydatny w znalezieniu rozwiązania. Dlatego też przestrzeń problemowa oraz program działania z właściwą percepcją otoczenia zadania do wykonania są ważnymi elementami procesu rozwiązywania problemów.

Fiksacja ... 28

Fiksacja (determinacja) (ang. mind-set) to stan, w którym jednostka wykazuje nadwrażliwość w stosunku do pewnej części dostępnych informacji kosztem innych. Taka postawa jest często bardzo użyteczna. Na przykład:
• Pomaga w uwrażliwieniu na niektóre ważne rzeczy i spełnia ważną rolę, np. czerwone światło ostrzega nas i uwrażliwia na grożące niebezpieczeństwo.
• W wyniku zdobywania wiedzy przez doświadczenie, uwrażliwia nas na wzorce, które z kolei przypominają nam o wzorcach, które umożliwiły nam rozwiązanie problemów z przeszłości. Nie ma potrzeby wyważania otwartych drzwi za każdym razem kiedy napotykamy ten sam typ problemu. Jeśli prowadząc samochód potrafiliśmy poradzić sobie z poślizgiem, to kiedy sytuacja się powtórzy, możemy zrobić to samo posługując się zdobytą wiedzą.
(...) Duncker (1945) prowadził badania nad tym, w jaki sposób doświadczenia z przeszłości mogą stanowić barierę w rozwiązywaniu problemów. Jest on twórcą terminu „fiksacja funkcjonalna” odnoszącego się do bariery uniemożliwiającej wykorzystanie przedmiotu po nowemu, czego wymaga rozwiązanie problemu.
(...) W obliczu problemu menedżerowie mają skłonność do myślenia znanymi sobie kategoriami, co nie sprzyja rozwiązaniu nowego problemu, pojawiającego się po raz pierwszy.
Fakt, iż menedżerowie zdołali rozwiązać problem w pewien określony sposób w przeszłości i zawsze osiągali 100 procent powodzenia wzmacnia ich wiarę w samych siebie. Jeśli sposób taki był dobry w przeszłości to nie ma żadnego powodu, aby nie sprawdził się raz jeszcze. Myślenie tego typu może prowadzić do sytuacji, w której uznaje się tylko jedną poprawną odpowiedź. Jeśli ona zawiedzie w rozwiązaniu problemu, wówczas menedżerowie rozkładają ręce i nie wiedzą, co z tym fantem począć.
(...) Zbytnie przywiązanie do logicznego myślenia może także stanowić barierę dla twórczego myślenia. Sama wiara nie jest oparta na czystej logice, a jednak musimy przyjąć, iż w życiu dzieje się wiele rzeczy, które trudno wytłumaczyć posługując się logicznym myśleniem. Nie znaczy to oczywiście, że twórcze myślenie przeczy logice lub wymaga odrzucenia logicznego myślenia. Być może największe niebezpieczeństwo zbytniego przywiązania do logicznego myślenia polega na tym, że jeśli logika zawiedzie, tym, którzy pokładają zaufanie tylko w niej, wydaje się, iż nie ma innego rozwiązania problemu.

Inne bariery ograniczające twórcze rozwiązywanie problemów ... 32

Wielu naukowców podejmowało próby zmierzenia się ze zjawiskiem barier ograniczających kreatywność. Prace te obejmują między innymi badania Arnolda z roku 1962, Adamsa z 1974 r., Jonesa z 1987 r. i Majaro z 1988 r., którzy sporządzili szczegółowe listy różnego rodzaju barier ograniczających twórcze rozwiązywanie problemów. Z jednej strony mówi się, iż bariery ograniczające twórczy wkład jednostki tkwią w nas samych. Z drugiej strony jednak istnieją także i takie, które wynikają ze środowiska, w którym osoba funkcjonuje... Spośród barier osobowych można wyróżnić bariery fizjologiczne, takie jak ograniczenia percepcji zmysłowej lub pojemność umysłowa do operowania danymi oraz bariery natury psychologicznej, związane z zachowaniem i stosunkiem człowieka do rzeczywistości.

Bariery stojące przed jednostką (str. 32)

Ograniczenia strategiczne
Przykładem ograniczeń strategicznych jest „myślenie pionowe”, myślenie kategoriami „jedynej właściwej odpowiedzi” i myślenie typu „albo/albo”. Powodują one, że osoby zajmujące się rozwiązywaniem problemów rozumują w sposób wykluczający wzięcie pod uwagę wszystkich możliwych rozwiązań.
Ograniczenia wartościowe odzwierciedlają poglądy poszczególnych osób... mogą uniemożliwić... wzięcie pod uwagę pewnych rozwiązań.
Ograniczenia percepcyjne
Ograniczenia percepcyjne odzwierciedlają fakt, iż menedżerowie mogą nie dostrzegać możliwości lub nie potrafią przewidywać zagrożeń na tyle wcześnie, na ile jest to realne. Tego typu problemy mogą mieć osoby uchodzące za takie, które nie potrafią słuchać.
Ograniczenia osobowe
Ograniczenia osobowe odzwierciedlają fakt, iż jednostka nie jest wystarczająco pewna siebie, aby oprzeć się presji społecznej, która od samego początku wymusza odrzucenie nowej idei.

Ograniczenia w środowisku organizacji ... 34

Brak środków i wsparcia ze strony kierownictwa organizacji
Brak środków i wsparcia ze strony kierownictwa na wypróbowanie nowych koncepcji wskazuje na brak rezerw w organizacji.
Podejście twórcze wymaga pewnego poziomu rezerw w organizacji; stąd też ich brak może stanowić barierę uniemożliwiającą wprowadzenie całego procesu w życie w sposób zadawalający.
Brak środków i wsparcia ze strony kierownictwa na wypróbowanie nowych koncepcji
Biurokracja
Krótkowzroczność
Obawa przed krytyką
Opór wobec zmian
Strach przed podjęciem ryzyka
Skłonność do konformizmu
Nacisk na działania kontrolne ze strony kierownictwa
Zbyt drobiazgowa analiza koncepcji
Sztywna hierarchia wewnątrzorganizacyjna
Skłonność do poszukiwania jednego wielkiego zwycięzcy

Rysunek 2.4. Ograniczenia kreatywności natury organizacyjnej
...
Biurokracja
Biurokracja może obrócić twórcze podejście do zarządzania wniwecz przez ograniczenie zdolności firmy do nowatorskiego myślenia. Jest przeciwieństwem elastyczności, która stanowi integralny element kreatywnego myślenia. Biurokracja może stanowić barierę rozwoju organizacji wykorzystującej potencjał kreatywności.

Krótkowzroczne myślenie funkcjonalne
Krótkowzroczne myślenie funkcjonalne można określić jako patrzenie na sprawy wyłącznie z punktu widzenia produkcji, marketingu, spraw osobowych lub finansowych.
Wiele przedsiębiorstw zorganizowanych jest funkcjonalnie, co w znacznej mierze usprawnia proces wykonywania pracy. Niestety, jednym z ubocznych skutków takiej struktury organizacyjnej jest to, iż prowadzi ona do tworzenia w jednostkach funkcjonalnych własnej tożsamości, odzwierciedlającej swoisty punkt widzenia na organizację jako całość.

Obawa przed krytyką
Jedną z podstawowych ludzkich słabości jest to, że nie lubimy kiedy krytykuje się nasze działania czy szydzi z naszych pomysłów. Dlatego nie można oczekiwać, że ludzie będą zgłaszać swoje koncepcje, jeśli obawa przed krytyką jest uzasadniona.

Opór wobec zmian
Myślenie twórcze i nowatorskie jest ściśle powiązane ze zmianą. Oznaczać może ona zmianę nawyków lub organizacji pracy, powierzenie pracy lub obowiązków innym osobom, zmianę metod pracy, wprowadzenie zupełnie nowych produktów na rynek lub zmianę procesów produkcyjnych i działań marketingowych.

Strach przed podjęciem ryzyka i porażką (w grę wchodzi stanowisko lub kariera)
Programy o wysokim ryzyku mogą pociągnąć za sobą katastrofalne konsekwencje, jeśli coś pójdzie nie tak jak trzeba i w konsekwencji mogą postawić osoby zaangażowane w realizację programu w sytuacji bez wyjścia.

Skłonność do konformizmu.
Postawa nonkonformistyczna wobec norm obowiązujących w grupie jest często uznawana za zachowania ekscentryczne. Istnieje niebezpieczeństwo, że opinie i koncepcje osób uznawanych za dziwaków nie będą traktowane poważnie przez innych członków grupy. To z kolei skłania ludzi do tego, aby nie być oryginalnym w myśleniu i akceptować ogólny punkt widzenia grupy.

Nacisk na działania kontrolne ze strony kierownictwa
Tradycyjne instrumenty kontroli finansowej nie służą dalekosiężnym wysiłkom podejmowanym na polu wdrażania nowych rozwiązań. Instrumenty te bardzo często odzwierciedlają krótkowzroczność w myśleniu skoncentrowanym na szybkim zysku, obliczanym w wymiarze finansowym. Myślenie nowatorskie i twórcze nastawione jest na dłuższy okres i nie zawsze zysk można zmierzyć instrumentami finansowymi.

Zbyt drobiazgowa analiza koncepcji
Dążenie do stuprocentowej pewności, że dana koncepcja jest dobra, często oznacza stratę czasu i przewagi konkurencyjnej, gdyż cały wysiłek idzie na wszechstronne sprawdzenie koncepcji. Strata czasu pociągnąć może za sobą utratę elementu zaskoczenia, nie wspominając już o pozbawieniu koncepcji oryginalności.

Sztywna hierarchia organizacyjna
Być może podejście twórcze i innowacyjne jest najbardziej potrzebne w środowisku nieprzewidywalnym. To z kolei wymaga takiej struktury organizacyjnej, która zdolna jest do szybkiego reagowania na potrzeby wynikające z danej sytuacji. Tymczasem myślenie twórcze i nowatorskie zbyt często traci wszelką szansę rozwoju, przytłoczone ciężarem monolitycznej struktury organizacyjnej.

Skłonność do poszukiwania jednego wielkiego zwycięzcy zamiast wielu mniejszych
Firmy przyjmujące zakłady piłkarskie z powodzeniem działają od lat, wychodząc naprzeciw ludzkiemu zapotrzebowaniu na marzenia. Zjawisko to jest także widoczne w organizacjach: ludzie marzą o wielkim przełomowym kroku, który sprawi, że konkurencja zostanie daleko w tyle. Ileż wysiłku obraca się wniwecz w trakcie poszukiwania takiego przełomowego rozwiązania, kiedy wiele dobrych mniejszych szans pozostaje nie wykorzystanych.

Atmosfera sprzyjająca myśleniu twórczemu i nowatorskiemu ... 38

Przyjrzawszy się różnym czynnikom utrudniającym podejście twórcze i nowatorskie należy rozważyć sposoby tworzenia atmosfery sprzyjającej rozwojowi kreatywności i myśli nowatorskiej. Należy zatem przeanalizować szczegółowo ludzi, procesy i strukturę organizacyjną, aby dowiedzieć się, w jaki sposób organizacje tworzą właściwy klimat dla myślenia twórczego i nowatorskiego.

Ludzie
Podejmowanie ryzyka z rozwagą powinno stanowić normę.
Pierwszym zaleceniem jest zachęcanie ludzi do podejmowania pewnego ryzyka w pracy. Należy oczywiście jasno określić granicę ewentualnych strat, które nie pociągną za sobą kroków dyscyplinarnych...
Tworzenie i rozwijanie atmosfery sprzyjającej wprowadzaniu nowatorskich rozwiązań zaczyna się na górze.
Działania na rzecz rozwoju atmosfery sprzyjającej myśleniu twórczemu i nowatorskiemu w ramach organizacji powinny wychodzić z wyższych szczebli zarządzania. Jest to szczególnie ważne, jeśli organizacja próbuje zapewnić swoim pracownikom pewną autonomię w działaniu i podejmowaniu ryzyka w granicach rozsądku.

Podejmowanie ryzyka z rozwagą.
Tworzenie i rozwijanie atmosfery sprzyjającej wprowadzaniu nowatorskich rozwiązań na wysokich szczeblach organizacji
Pozytywne reagowanie kierownictwa organizacji na nowe idee
Tworzenie twórczych koncepcji w atmosferze wolności myślenia
Powiązanie określonych rezultatów działań z systemem nagród
Zapewnienie odpowiednich środków finansowych
Tworzenie ducha pracy zespołowej
Otwarcie na koncepcje z zewnątrz
Organizowanie sesji problemowych

Kierownictwo organizacji powinno reagować pozytywnie na nowe idee. Tworzenie nowych koncepcji wymaga wolności i pewnego niezależnego myślenia. Powiązanie określonych rezultatów działań z systemem nagród. Zapewnienie odpowiednich środków finansowych. Tworzenie ducha pracy zespołowej. Otwarcie na koncepcje z zewnątrz. Organizowanie sesji problemowych.

Procesy
Ustawiczne tworzenie pomysłów jest pożądane
Pomysły nie zawsze powstają wówczas, gdy są najbardziej potrzebne. Dlatego też dobrą strategią jest system ustawicznego tworzenia pomysłów.

Ustawiczne tworzenie pomysłów jest pożądane
Przegląd i korekta propozycji
Ustanowienie rady ds. wdrażania nowatorskich rozwiązań
Zapewnienie czasu na realizację własnych propozycji

Struktura organizacyjna
Każda organizacja musi posiadać specjalistyczne zespoły funkcyjne zdolne do niezwłocznego reagowania na zmiany zachodzące na zewnątrz. W przypadku małej firmy oznacza to, że potrzebni są specjaliści , którzy potrafią zająć się poszczególnymi aspektami działalności gospodarczej.
Należy zachęcać do przedstawiania różnych punktów widzenia a nie tylko je tolerować.
Twórcze podejście realizowane jest wówczas, gdy problem postrzegany jest z różnych punktów widzenia, co pozwala na uzyskanie nowych jego rozwiązań. Oznacza to, że w ramach organizacji powinno się zachęcać do prezentowania różnych punktów widzenia czy opinii na temat kluczowych i najważniejszych spraw. Osiągnięcie tego jest możliwe w ramach formalnej struktury organizacji przez stworzenie platformy do wymiany informacji, istnienie międzywydziałowych grup zadaniowych i funkcjonowanie zintegrowanych wydziałów.

Należy wydzielić pomieszczenie twórcze zawierające książki i środki wspomagające tworzenie koncepcji.
(Proponuję także udostępnić moją prezentację literatury. Kupić książki w niej prezentowane i zorganizować ich wypożyczanie. Z.U.).
Należy wprowadzić szkolenie przekrojowe umożliwiające pracownikom zdobycie wiedzy na różnych obszarach funkcjonowania organizacji.
Im więcej pracownicy wiedzą o wszystkich aspektach prowadzenia działalności gospodarczej i im lepiej je rozumieją, tym większa jest szansa na zgłaszanie ciekawych rozwiązań trudnych problemów.

Przypisy ... 44

3. Teorie kreatywności ........ 45

Czym jest myślenie twórcze? ... 45
Być może najbardziej zaskakujące w myśleniu twórczym jest to, że ci, którzy myślą w sposób twórczy, tak mało mają nam o tym do powiedzenia

Czym są idee? ... 47
Idee to zjawiska umysłowe, które w jakiś sposób pojawiają się w umyśle, „chodzą w nim” i często giną w zapomnieniu, nigdy nie będąc przywoływane. Notowanie idei w momencie ich pojawienia się jest zatem niezwykle ważne. Graham Wallas (1926) przytacza historię człowieka „któremu przyszła do głowy tak wspaniała idea, że poszedł do ogrodu, aby podziękować za nią Bogu, ale kiedy podniósł się z kolan okazało się, że jej nie pamięta i nigdy jej sobie nie przypomniał”!
W kategoriach rozwiązywania problemów wygodniej jest myśleć raczej o olśnieniach (ang. insights) niż o ideach.

Jak powstają idee?
Wiele idei zdaje się powstawać zupełnie przypadkowo. Fleming odkrył efekty, jakie niesie zastosowanie penicyliny przez przypadek - idea ta zaświtała mu w głowie, kiedy bakterie znajdujące się na talerzu zawierającym analizowany przez niego szczep zostały zabite.
Szukając sposobu na nasłuchiwanie bicia serca Laennec...
Westinghouse odkrył idee hamulców pneumatycznych...
Tworzenie idei nie jest jednak tylko przypadkowym procesem. Idee wydają się powstawać przypadkowo tylko wtedy, gdy ludzie ich poszukują. Idee nie przychodzą do głowy ludziom, którzy nie są ciekawi świata, którzy nie zadają pytań czy nie są zaangażowani w poszukiwaniu możliwości, szans, odpowiedzi i wynalazków.
Powszechnie wiadomo, że głębokie zainteresowanie danym tematem jest ważnym czynnikiem umożliwiającym uzyskanie twórczego wglądu. Newton, na przykład... Wiadomo także, że Einstein...
Motywacja także odgrywa ważną rolę w naszej zdolności twórczego podejścia do rzeczywistości. Pojawia się tu pewien paradoks, gdyż twórcza praca wymaga ogromnej pasji, przy jednoczesnej umiejętności oderwania się w jakimś stopniu od pracy i idei. Myślenie twórcze raczej nie występuje tam, gdzie jednostka wykazuje słabe zainteresowanie przedmiotem. Istnieje zatem pewna trudno uchwytna linia, która sprawia, że osoba myśląca twórczo musu zachować odpowiedni dystans wobec swojej pracy, aby móc ją ocenić krytycznie, i jeśli wymaga tego konieczność, odrzucić ją, a nawet zniszczyć.

Teorie kreatywności ... 49

Teoria dwóch mózgów
Roger Sperry wraz ze swymi współpracownikami... dokonując słynnych eksperymentów rozszczepienia mózgu zdołali chirurgicznie rozdzielić i zbadać zdolności myślenia obu połówek ludzkiego mózgu. Odkryli przy tym, że każda połowa mózgu kieruje się własnym sposobem myślenia i posiada własną pamięć. Lewa półkula mózgowa ma tendencje do myślenia w kategoriach symboli i słów, podczas gdy prawa myśli w kategoriach zmysłów i wyobrażeń. Lewa półkula wykorzystywana jest do myślenia logicznego, dokonywania sądów, mówienia i rozumowania matematycznego, podczas gdy prawa stanowi źródło snów, uczuć, obrazowania i intuicji.
Myślenie twórcze wymaga koordynacji w wykorzystaniu obu półkul mózgowych (patrz: Rys. 3.2) ... Wiele głębokich przemyśleń, intuicja stanowią rezultat myślenia prawej półkuli, natomiast analiza tych przemyśleń leży w gestii półkuli lewej. Badania nad procesem myślenia niezwykle twórczych jednostek wykazują, że w dużej mierze korzystają one z intuicyjnej funkcji mózgu. Einstein w znacznym stopniu posługiwał się myśleniem obrazowym, zanim przekształcił swoje myśli na precyzyjne równania.

Proces twórczego myślenia
O ile teoria dwóch mózgów sugeruje podejście anatomiczne do kreatywności, to jednak niewiele mówi nam o zachodzących procesach.
Aby zrozumieć procesy biorące udział w genezie kreatywności musimy skierować naszą uwagę na różne podejścia do myślenia (Henry, 1991), a mianowicie:
• Łaska.
• Przypadek.
• Osobowość.
• Asocjacje.
• Poznanie.

Łaska
Myślenie twórcze ma w sobie coś z tajemniczości. (...) W tym znaczeniu kreatywność postrzegana jest jako dar boży.

Przypadek
W tym ujęciu kreatywność jest postrzegana jako przeciwieństwo daru bożego, gdyż rządzi nią po prostu przypadek.

Osobowość
Z tego punktu widzenia kreatywność postrzegana jest jako naturalna cecha ludzka oraz nieodłączna część życia. Ludzie mają różne cechy osobowościowe i różnią się od siebie zdolnościami. Wiele rzeczy można osiągnąć przez naukę, a zdolność do podejmowania twórczego wysiłku stanowi nie tyle cechę osobowości, co stan umysłu, którego można się nauczyć. Wydaje się, iż niektórzy ludzie mają zdolność do twórczego myślenia, podczas gdy innym tego brak. Niemniej jednak można ją rozwijać przez ćwiczenia.

Asocjacje

Jest to najbardziej rozpowszechnione teoretyczne ujęcie wskazujące na to, iż stosowanie procedur z jednej dziedziny wiedzy w drugiej powoduje nowe asocjacje stanowiące podstawę twórczych idei.

Poznanie
Perkins (1981) i Weisburg (1986) twierdzą, że w kreatywności nie ma nic szczególnego i że jest ona wynikiem typowych procesów poznawczych, takich jak rozpoznanie, rozumowanie i rozumienie. Podstawą tego podejścia jest przesłanka, iż przygotowany umysł sprzyja przypadkowi.
Podejście poznawcze podkreśla rolę jaką odgrywa wdrażanie - fakt, iż wielu wynalazców pracuje nad danymi problemami latami. Hayes (1989) doszedł do wniosku, że potrzeba 10 lat intensywnych przygotowań, aby zaowocował on niezwykłym wkładem twórczym. Logika podejścia poznawczego opiera się na założeniu, że intensywne myślenie na dany temat przez długi okres pozwala odkrywcy zdobyć wystarczająco dużo informacji, aby dostrzec anomalie, które mogą okazać się istotne. Perkins (1981) przyznaje, iż jest coś w umyśle ludzkim, co czyni trudne i złożone problemy szczególnie atrakcyjne dla człowieka. Osoby o twórczym umyśle mają silną motywację i zdolność koncentracji przez długi okres.
Podejście poznawcze jest jednym z najlepszych sposobów zrozumienia myślenia twórczego; dlatego omówimy je szerzej.

Poznawcza teoria twórczego myślenia ... 54

Debata na temat procesów poznawczych toczy się już od lat. Różne szkoły psychologiczne, jak szkoła psychoanalityczna, Gestalt i szkoła asocjacyjna podchodzą do tematu odmiennie.
Istotą procesu myślenia jest pamięć. Przyjmuje się powszechnie podział pamięci na długo- i krótkotrwałą. Pamięć krótkotrwała zdolna jest do jednorazowego zachowania niewielkiej ilości informacji. Pamięć długoterminowa natomiast stanowi magazyn o ogromnej pojemności. Gdyby człowiek zwracał baczną uwagę na wszystko, o czym stale informują go zmysły i brał to pod uwagę, trudno byłoby mu podjąć stosowną decyzję. W naszej pamięci krótkoterminowej możemy jedynie zachować niewielką ilość informacji i dzięki temu możemy skoncentrować uwagę na tym co ważne i działać błyskawicznie.
Pamięć długoterminowa wypełniona jest wszelkimi obrazami, dźwiękami, zapachami i innymi zgromadzonymi informacjami dostarczanymi nam przez zmysły i zatrzymanymi w pamięci jako symboliczny obraz zapamiętywanych informacji. Informacje te przyswajane są przez nas w procesie zdobywania doświadczenia i gromadzone w postaci fragmentów (ang. chunking) wraz z sygnałami powiązanymi z tymi informacjami.
Często przywołujemy z pamięci żądany materiał wraz z niepotrzebnymi dodatkami. Materiał wyuczony wraz z sygnałami tworzy skomplikowane sieci informacyjne.
Według wyznawcy teorii związków, zwanej także modelem przetwarzania danych równoległych (ang. parallel distributed procesing model) zaproponowanym przez McClellanda (1981) informacje dotyczące ludzi, zdarzeń i przedmiotów przechowywane są raczej w wielu wzajemnie powiązanych modułach niż w jednym miejscu. Siła powiązań między tymi modułami wzrasta w procesie uczenia się.
Jedną z ogólnych cech charakterystycznych teorii związków lub też sieci przetwarzania danych równoległych jest to, że wyjaśniają one fakt posiadania przez nas zarówno pamięci epizodycznej i autobiograficznej, jak i semantycznej, zwanej także pamięcią opartą na wiedzy.

Mózg ludzki jako system przetwarzania informacji ... 57

Proces efektywnego myślenia oznacza dostęp do ogromnej ilości informacji z pamięci długoterminowej przez „ujście” w przestrzeni pamięciowej, która przyjmuje formę pamięci krótkoterminowej. O ile prędkość dostępu do pamięci długoterminowej jest błyskawiczna, o tyle wydaje się, iż jednorazowo możliwe jest przetwarzanie tylko niewielkiej ilości informacji. Przyczyną tego stanu rzeczy są owe „ujścia”, które zwalniają tempo lub nawet zaprzestają operacji, jeśli nastąpi ich przeładowanie lub zapchanie. Takie ujęcie ludzkiego systemu przetwarzania informacji wskazuje na ograniczenia, jeśli chodzi o jego efektywność. Ograniczenia te ujawniają się natychmiast w procesie rozwiązywania problemów lub wówczas, gdy próbujemy myśleć twórczo. Dlatego też potrzebne są nam środki wspomagające twórcze myślenie, które pomagają przezwyciężyć trudności.*
Efektywność ludzkiego systemu przetwarzania informacji ograniczona jest nie tylko swoją własną strukturą, ale także sposobem w jaki ludzie go wykorzystują. Uważa się, iż przez proces selektywnego postrzegania rzeczywistości lub filtrowania informacji zwracamy uwagę jedynie na pewne cechy przedmiotów, które postrzegamy. Idea filtra percepcji jest ważna z powodu czynników, które go ograniczają - na przykład: wierzenia, poglądy itd. Fiksacja/determinacja może zachodzić z powodu różnych wierzeń i poglądów jakim hołdujemy oraz ich wpływu na filtr naszej percepcji.
(* Jednym z tych prostych środków, kogo na to stać, może być zwykły komputer przenośny z odpowiednim oprogramowaniem i urządzeniami, który stale jest „pod ręką”, gdy nagle coś nam „przychodzi do głowy”, i chcemy natychmiast zapisać, poszukać, przeliczyć, sprawdzić itp. Z.U.).

Sposób zapisywania wiedzy w pamięci ... 58

Ważne jest, aby zrozumieć w jaki sposób wiedza zapisywana jest w ludzkiej pamięci, gdyż daje to nam pojęcie o tym jak zorganizowana jest pamięć długoterminowa i jak można wyszukać informacje z pamięci długoterminowej. Wśród najwcześniejszych koncepcji należy wymienić prace Quilliana (1968) wprowadzające pojęcie „sieci semantycznej”. Autor utrzymywał, że wiedza może być przedstawiona za pomocą pewnego rodzaju oznakowanemu kierunkami wykresu, w którym podstawowym elementem strukturalnym jest zestaw powiązanych węzłów.
(...) Główną funkcją „schematów” jest nadanie struktury umożliwiającej rozszyfrowanie bardziej kompleksowych współzależności modułów niższego rzędu. Schematy poznawane są w procesie uczenia się z doświadczenia i przechowywane są w pamięci, aby móc przywołać je za każdym razem. Schematy te stanowią pakiety informacyjne składające się z części stałej, która przedstawia cechy charakterystyczne będące zawsze prawdziwymi przykładami pojęcia oraz z części zmiennej , która nie zawsze jest prawdziwa. Elementy zmienne posiadają wartości domyślne, jeśli informacje wchodzące nie są określone.
Zgodnie z teorią schematów, schematy mają różnoraki wpływ na sposób, w jaki nowe informacje są przetwarzane. Schemat, który zostaje aktualnie uaktywniony ukierunkowuje wybór tego, co jest zakodowane i zapisane w pamięci. W ten sposób informacje mające związek z tym schematem mają większą szanse na zapamiętanie niż te, które takiego związku nie mają.

Schematy typu SCRIPT, DELTACT oraz MOP ... 61

Osoby pracujące w dziedzinie sztucznej inteligencji włożyły istotny wkład do nauk poznawczych, dzięki czemu możemy wykorzystywać do rozwiązywania problemów specjalne typy schematów zwane Aktami (ang. Scripts) oraz Adnotacjami (ang. Deltacts).
Schematy typu Akta stanowią standardowe reakcje oparte na doświadczeniu.
Według opinii Schanka i Abelsona (1977), aby poradzić sobie z problemami lub sytuacjami w sytuacji, w której nie można odszukać stosownych Akt..., ludzie decydują się na „zachowanie ukierunkowane na cel”. Co więcej, należy opracować wiele sposobów na realizację głównego celu przez określenie celów pośrednich i towarzyszących im planów. Owe cele pośrednie i plany zostały nazwane Adnotacjami.
Schank i Abelson (1977) stali na stanowisku, iż struktury wyższego rzędu, zwane Tematami (ang. Themes) stanowią jądro wokół którego formułowane są cele (ang. Goals), Plany (ang. Plans) i Akta. Podejmując próbę rozwiązania problemu autorzy zalecają skoncentrowanie myśli wokół tematu.

(...)
Sposób na idee: „metaforyczny indeks” ... 63

W oparciu o koncepcje Schematów, Akt i Adnotacji oraz Tematów możemy stworzyć rozbudowaną metaforę, aby wykazać w jaki sposób powstają idee oraz przedstawić udział środków kreatywnego rozwiązywania problemów w powstawaniu idei. Tę metodę określam mianem „metaforycznego indeksu”
Metoda ta zakłada, że wszystkie nasze informacje oraz doświadczenia przechowywane są w wielkiej „księdze rozumu”, która ma indeks oraz system odsyłaczy.
(...) „Księga wiedzy” podlega oczywiście procesowi stałej aktualizacji w miarę pojawiania się nowego materiału i adjustacji wprowadzonych w indeksie.
Operowanie „księgą wiedzy” umożliwia nam rozwiązywanie wielu problemów, jakie stają na naszej drodze. Co więcej, księga zapewnia niezwykle szybki dostęp do haseł w indeksie.
W tym właśnie punkcie środki wspomagające twórcze rozwiązywanie problemów mogą okazać się niezmiernie użyteczne.*
(* Przenośny, odpowiednio wyposażony komputer, może być tu bardzo pomocny. Z.U.).

Przypisy ... 65

4. Identyfikacja problemu ... 67

Odkrycie problemu często stanowi pierwszy etap procesu jego rozwiązania. W dalszej kolejności następuje identyfikacja celów, które należy zrealizować, aby znaleźć rozwiązanie problemu. Najlepszym sposobem identyfikowania problemów jest prowadzenie skutecznego systemu monitoringu zarówno otoczenia zewnętrznego, jak i wewnętrznego. W przypadku otoczenia zewnętrznego organizacji istnieje potrzeba śledzenia tendencji w gospodarce, zmian prawnych, postępu technicznego oraz zmian w potrzebach i oczekiwaniach klienta. Ponadto należy zwracać uwagę na zmiany we wzorcach społeczno-kulturowych, działania konkurencji i potencjalnych klientów. W przypadku środowiska wewnątrz organizacji uwaga powinna być skierowana na zadowolenie i skargi pracowników, wyniki produkcyjne i funkcjonowanie maszyn, efektywność i metody pracy itd. Skuteczny system monitoringu umożliwia przewidywanie problemów, zanim one zostaną ujawnione.
W identyfikacji lub uwypuklaniu problemów pomocne jest prowadzenie systematycznych badań. Narzędzia takie jak analiza SWOT pomagają wskazać problemy oraz przedstawić strategię ich rozwiązywania.
(...)

Definicja i redefinicja problemu ... 70

Podejmując się rozwiązywania problemów należy mieć na uwadze dwie istotne sprawy. Po pierwsze, należy sobie uświadomić, że większość problemów można zdefiniować na wiele sposobów, a co za tym idzie ich rozwiązania odzwierciedlają sposób, w jaki problemy zostały postawione. Po drugie, cele, do których dążymy, wpływają na definiowanie problemów.
Ważne jest także to, że nie zawsze definicje problemów są wystarczająco klarowne, aby stanowiły podstawę do poszukiwania rozwiązań.

Metody definiowania i redefiniowania problemu ... 70

Wiele metod omówionych w ramach tworzenia koncepcji może być wykorzystywanych w celu definiowania i uściślania definicji problemów. Częstym przypadkiem jest to, że samo zastosowanie danej metody pozwala na definiowanie lub redefiniowanie problemu. Niemniej jednak, istnieje wiele technik stworzonych do tego celu. Bez względu na przypadek, podstawowym celem jest znalezienie nowego punktu widzenia na konkretny problem. Dzieje się tak z dwóch powodów. Po pierwsze, problem z jakim mamy do czynienia może być niewłaściwie zdefiniowany... Po drugie, spojrzenie na problem z innego punktu widzenia...
Istnieją dwa typy metod: techniki uściślające definicję i techniki analityczne.

Techniki uściślające definicję problemu ... 71

Jako przykład przedstawiamy cztery techniki uściślające:
• analiza granic,
• zorientowanie na cel,
• metoda sześciu pytań,
• stopniowe abstrahowanie.

Analiza granic (De Bono, 1970)
Technika ta polega na zmianie struktury założeń problemowych w celu stworzenia nowego punktu widzenia na problem (patrz: Rys. 4.2.).
...
Technika ta ma charakter czterostopniowy.
- Przedstawienie problemu na piśmie
- Uwypuklenie kluczowych słów i wyrażeń
- Identyfikacja ważnych powiązań
- Zapis nowych definicji

Przykład
Firma pragnie zwiększyć wielkość sprzedaży i szuka sposobu jak to zrobić.
1. W jaki sposób możemy zachęcić klientów do zakupu naszych produktów w większych ilościach?
2-3. Analizowane są granice przez sprawdzenie...
4. Problem można uściślić w następujący sposób: w jaki sposób można nagradzać klientów za kupowanie naszego produktu w wielkich ilościach?

Zorientowanie na cel (Rickards, 1974)
Jak sama nazwa wskazuje, głównym zadaniem tej techniki jest podanie takiego sposobu myślenia na temat danego problemu, który wyjaśni jego cele i zamierzenia.
Technika ta obejmuje:
1. Opracowanie ogólnej charakterystyki problemu...
2. Ustalenie, co powinno być osiągnięte (lista potrzeb) i jakiego typu rzeczy mogą temu przeszkodzić (lista przeszkód).
3. Na podstawie informacji określonych w pkt. 2 należy stworzyć listę możliwych definicji uściślających pierwotne sformułowanie problemu.

Przykład
1. Pracownicy fabryki w ogarniętym kryzysem gospodarczym... i tym samym stracą pracę.
2. Potrzeba – utrzymać stanowiska... Uwarunkowania – ciągły napływ zamówień... Przeszkody – słabość siły przetargowej...
3. W jaki sposób utrzymać stanowiska pracy...
Uwaga: jednym z możliwych rozwiązań jest zainteresowanie robotników wspólnym poszukiwaniem sposobów na funkcjonowanie w warunkach recesji gospodarczej.

Metoda sześciu pytań
Metoda sześciu uczciwych sług (Parnes, Noller i Biondi, 1977) znana jest powszechnie pod nazwą „sześciu pytań” (ang. Five Ws and H approach). Technika ta wywodzi się z dziennikarstwa, gdzie pytania typu dlaczego i w jaki sposób pomagają dziennikarzowi w uzyskaniu informacji w sposób zorganizowany. Technika ta wykorzystywana jest przede wszystkim na etapie zdobywania faktów... Metoda ta obejmuje następujące etapy:
(...)
Stopniowe abstrahowanie
...
Metoda pytania dlaczego (ang. the Why method)
...
Techniki analityczne ... 80

Zajmiemy się tutaj pięcioma technikami, a mianowicie:
• matrycami rozkładalnymi,
• analizą aspektów,
• metodą nakładów i wyników,
• metodą uporządkowanej analizy losowej,
• metodą systemów ważności.

Matryce rozkładalne (Simon, 1969)
...
Analiza aspektów (Jensen, 1978)
...
Metoda nakładów i wyników
...
Metoda uporządkowanej analizy losowej
...
Metoda systemów ważności
...
Przypisy ... 89

5. Analiza morfologiczna i techniki pokrewne ......... 90

Rozdział piąty przedstawia wiele technik, które oparte są na identyfikacji wyróżników problemu i na nadaniu im wieloaspektowej struktury umożliwiającej wgląd w ich naturę. Analizowane techniki obejmują:
• Tworzenie listy.
• Listy kontrolne.
• Frazesy, przysłowia, maksymy.
• Listę atrybutów.
• Analizę morfologiczną.
• Metodę szabli.
• Heurystyczną metodę tworzenia idei.
• Technikę uszczegółowiania.
• Technikę morfologiczną.
• Matrycę modyfikacji kolejności i atrybutów.

Tworzenie listy ... 91
Technikę tę często wykorzystuje się do tworzenia koncepcji nowych produktów, choć jej zastosowanie ma znacznie szerszy zasięg.
...
Listy kontrolne ... 93
Listy kontrolne wykorzystywane są w procesie tworzenia koncepcji, szczególnie na etapie identyfikacji nowych koncepcji produktu, przez wprowadzenie zmian do istniejących modeli.
...
Frazesy, przysłowia i maksymy ... 94
Van Gundy (1993) proponuje pewną odmianę metody list kontrolnych w formie frazesów, przysłów i maksym wykorzystywanych do stymulowania pomysłów...
...
Lista atrybutów ... 96
(...) Trudność wynikająca z zastosowania niniejszej metody polega na tym, iż stosunkowo łatwo jest poświęcić zbyt wiele uwagi atrybutom, które nie są istotne zarówno w stosunku do produktu, jak i problemu. (...)

Analiza morfologiczna ... 97
Analizą morfologiczną jest w zasadzie każda próba uporządkowania systemu ze względu na jego składniki lub formy. Zastosowanie jej jest szerokie i obejmuje projektowanie produktu, zmiany technologiczne, badanie rynku oraz analizowanie problemów społecznych.
...
Metoda szabli (ang. Scimitar) ... 100
Metoda szabli opracowana przez Johna Carsona jest w pewnym sensie powiązana z koncepcją analizy morfologicznej.
…
Heurystyczna metoda tworzenia idei ... 101
Metoda ta polega na rozpisaniu istniejących produktów na czynniki lub atrybuty.
...
Technika uszczegółowiania ... 104
Technika ta wykorzystuje cechy listy atrybutów oraz analizy morfologicznej (Wakin, 1985). Poszczególne jej etapy to:
...
Technika uszczegółowiania jest użyteczna w przypadku szukania sposobów usprawnienia danego produktu, aczkolwiek służy także analizowaniu innych problemów. Na przykład...
...
Technika morfologiczna Allena ... 106
Allen (1962) udoskonalił metodę analizy morfologicznej, tak aby mogła ona uporządkować aspekty oraz podgrupy problemów.
...
Matryca modyfikacji kolejności atrybutów ... 109
Opracowana przez Brooksa technika ma zastosowanie wszędzie tam, gdzie rozwiązanie problemu wymaga podjęcia logicznie następujących po sobie kroków działania. Metoda ta, łącząc ze sobą elementy listy atrybutów, list kontrolnych i analizy morfologicznej, wykorzystuje także wymuszone reakcje jako bodziec do tworzenia koncepcji... Technika oparta jest na następującej procedurze:
...
Przypisy ... 113

6. Technika burzy mózgów i jej warianty ........ 114

Chyba nie ma wątpliwości co do tego, iż technika burzy mózgów (ang. brainstorming) jest najbardziej znaną i stosowaną metodą twórczego rozwiązywania problemów w grupie. Sam termin „burza mózgów” wywodzi się od idei wykorzystania mózgu do forsowania problemów. Istnieje wiele wariantów tej techniki; niektóre z nich przedstawimy w niniejszym rozdziale. Sesja burzy mózgów stanowi zasadniczo spotkanie twórcze, podczas którego tworzona jest lista pomysłów poddawanych później ocenie jako ewentualne sposoby rozwiązywania problemów.
...
Burza mózgów w ujęciu klasycznym ... 115

Za twórcę burzy mózgów, rozumianej jako technikę umożliwiającą przezwyciężanie ograniczeń wynikających z oceniania, które ma miejsce podczas większości zebrań służbowych, uważa się powszechnie Osborna (1953). Uważając, iż społeczne formy nacisku utrudniają pracownikom formułowanie swoich pomysłów, Osborn podjął próbę poprawy sytuacji za pomocą zorganizowanych zebrań, na których można było wyrażać dowolne pomysły, zanim zostały one poddane ocenie.
Osborn miał świadomość, iż tego typu podejście może być stosowane przez każdego, ilekroć w grę wchodzi poszukiwanie pomysłów. Zalecał także „odroczenie oceny” jako środek sprzyjający twórczemu myśleniu.
Jedną z podstawowych zasad techniki brainstorming jest odroczenie oceny krytycznej oraz spontaniczna prezentacja przed grupą pomysłów jakie każdemu przychodzą do głowy.
Osborn sformułował cztery podstawowe zasady techniki burzy mózgów:
1. Zabrania się wszelkich uwag krytycznych...
2. Pełna swoboda jest mile widziana...
3. Liczy się ilość...
4. Należy próbować różne kombinacje i pomysły usprawniające...

Jedną z najbardziej rozpowszechnionych form burzy mózgów jest praca w zespole. (...)
Jako technika rozwiązywania problemów, burza mózgów sięga korzeniami poprzedniego stulecia. Jednak dopiero we wczesnych latach pięćdziesiątych zaczęto ją traktować jako narzędzie umożliwiające systematyczny trening twórczego myślenia.
Burza mózgów może być prowadzona zespołowo lub indywidualnie. Opiera się ona na hipotezie, że wśród wielu pomysłów, przynajmniej kilka jest wartościowych. Hipoteza ta nie została jednak w pełni potwierdzona.

(...) Na podstawie raportów posesyjnych dotyczących autentycznych problemów opisanych w literaturze trudno pokusić się o stwierdzenia natury ogólnej, gdyż raporty te są niepełne i anegdotyczne. Niemniej jednak, badania nad problemami modelowymi sugerują, że podstawowa zasada (przesunięcie oceny na później) może być wykorzystywana w celu zwiększenia jakości i ilości pomysłów godnych akceptacji.

Podstawowe typy problemów ... 117

Technika burzy mózgów może być stosowana w celu znalezienia rozwiązań wielu różnych typów problemów otwartych. Problemy te to między innymi:
Nowe koncepcje produktów lub rynków...
Problemy zarządzania...
Komercjalizacja nowych technologii...
Usprawnienia procesów...
Planowanie i wyszukiwanie usterek: przewidywanie piętrzących się trudności...

Skład zespołu ds. burzy mózgów ... 119

W optymalnym ujęciu zespół powinien składać się z osób posiadających jednolite doświadczenie zawodowe, umiejętności w posługiwaniu się technikami rozwiązywania problemów i chęć pomocy innym bez zbytniego utożsamiania się z problemem i istniejącymi postawami w organizacji.

Kryteria doboru uczestników
Im zespół jest mniej doświadczony, tym charakter pomysłów jest mniej spekulatywny, a co za tym idzie potrzeba pracy w większej grupie (do 15 osób). I odwrotnie, wystarczy sześciu uczestników, jeśli posiadają oni doświadczenie w przeprowadzaniu burzy mózgów.
Burza mózgów umożliwia grupie techników-specjalistów reprezentujących tą samą branżę dalszy rozwój koncepcji w oparciu o typowe tory myślenia. Grupa o zróżnicowanym doświadczeniu zawodowym ma możność stworzenia różnorodnych pomysłów, rozwinięcia myślenia lateralnego oraz uzyskania nowego wglądu w zagadnienie. Takie rozwiązania są wynikiem uściślania bądź też „wyostrzenia” danego problemu.
Kandydaci powinni wykazywać umiejętność skutecznego współdziałania podczas typowych zebrań służbowych. Przy doborze właściwych kandydatów należy unikać osób mających trudności z poczuciem własnego bezpieczeństwa czy zbyt narzucających swoje zdanie.
Udział starszych rangą pracowników utrudni wykonywanie zadania przewodniczącemu grupy, ale jednocześnie może zwiększyć szanse na etapie dalszego analizowania pomysłów.

Prowadzenie sesji burzy mózgów ... 120

Wyobraźmy sobie, że pewna firma zamierza podjąć jednodniowe działania mające na celu stworzenie pomysłów jako część akcji ukierunkowanej na rozwój nowych produktów. Firma zapewnia...

Rozgrzewka
Zakładając, że zespół nie dysponuje doświadczeniem, najprawdopodobniej trudno będzie osiągać wysoki poziom spekulacji oraz zastosować zasadę odroczonej oceny. Dlatego też istniałaby potrzeba zorganizowania wstępnej sesji, w celu stworzenia atmosfery sprzyjającej burzy mózgów... Pod koniec ćwiczeń członkowie zespołu byliby zachęcani do powstrzymywania się od oceny podczas etapu tworzenia pomysłów, w ramach przygotowania do kolejnego treningu burzy mózgów.

Proces burzy mózgów ... 121

Trening wymaga obecności przewodniczącego grupy, osoby notującej pomysły (i jej pomocnika), osób zaangażowanych bezpośrednio w burzę mózgów oraz klienta...
Na pierwszym etapie klient przedstawia zwięźle problem i wyjaśnia wszelkie niezrozumiałe dla uczestników sesji sprawy z nim związane. Następnie problem sformułowany oficjalnie przez klienta zostaje zanotowany na arkuszu papieru, a grupa przystępuje do jego redefinicji.
...
Zapis myśli (ang. brainwriting) ... 126
Technika burzy mózgów wymaga wysokiego poziomu umiejętności przewodniczącego grupy i jej uczestników. Mniej wymagającą i bardziej atrakcyjną metodą jest zapis myśli…
…
Wariant Gordona-Little'a ... 127
William Gordon, we współpracy z grupą konsultantów Arthura D.Little’a, jest autorem wartej odnotowania nowatorskiej modyfikacji klasycznej formuły burzy mózgów… W trakcie badań Gordon zauważył, że uczestnicy sesji burzy mózgów często sugerują idealne lub oczywiste według nich rozwiązanie, po czym redukują swe dalsze twórcze zaangażowanie lub całkowicie wycofują się z burzy mózgów. Aby temu zapobiec, Gordon opracował procedurę polegającą na unikaniu na wstępnym etapie przedstawienia problemu wymagającego rozwiązania. Zamiast stawiania problemu, osoba prowadząca ukierunkowuje uwagę grupy na istotę lub zasadę organizującą dany problem. W miarę rozwijania pomysłów przewodniczący stopniowo podaje coraz więcej informacji.
…
Historyjki obrazkowe ... 129
Znane od stuleci historyjki obrazkowe zostały spopularyzowane przez Walta Disneya jako sposób na unikanie zebrań koniecznych do przedyskutowania tysiąca obrazków wymaganych przy animacji. Obecnie metoda historyjek obrazkowych stosowana jest przez agencje reklamowe.
Technika historyjki obrazkowej…
…
Metoda wyzwalająca (ang. trigger method)... 131
Metoda wyzwalająca stosowana jest często w połączeniu z burzą mózgów w klasycznym ujęciu…
Metoda ta obejmuje następujące etapy:
…
Przypisy ... 132

7. Myślenie lateralne (str. 133)

Koncepcja myślenia lateralnego została stworzona i rozwinięta przez Edwarda de Bono (De Bono, 1970) jako metoda pozwalająca wyzwolić się z konwencjonalnych sposobów traktowania problemów. Ten rodzaj myślenia należy traktować jako swoistą technikę twórczego myślenia pozwalającą spojrzeć na problem z innego punktu widzenia. Myślenie lateralne nie zatem zestawem określonych technik pobudzających twórczość
Myślenie lateralne oparte jest na założeniu, iż umysł ludzki przetwarza i przechowuje informacje według określonego wzorca. Jednak mimo to, że przechowywanie informacji odbywa się według wbudowanych prawideł logicznych, rozwój nowych pomysłów jest utrudniony. Umysł zdolny jest tworzyć, rozpoznawać i wykorzystywać pewne wzorce, ale trudno mu wprowadzać w nich zmiany. Celem myślenia lateralnego jest przerwanie stereotypowych wzorców myślenia i wprowadzenie braku ciągłości.
Wprowadzenie braku ciągłości wymaga:
• zrozumienie systemu funkcjonowania umysłu”
• zrozumienie różnicy między myśleniem lateralnym a pionowym;
• zastosowanie określonych technik oraz
• wykorzystania nowego pojęcia (zob. str. 148).

Myślenie pionowe a myślenie lateralne ... 134

Analiza logiczna stanowi podbudowę myślenia pionowego. Wykorzystując ten typ myślenia tworzymy pomysły przechodząc logicznie od jednej informacji do drugiej. W ten sposób możemy stosunkowo szybko określić moment, w którym osiągnięty zostaje cel naszego myślenia.
Zupełnie inaczej przedstawia się myślenie lateralne, które polega na niemal pozbawionym logiki losowym wyborze drogi zmierzającej do rozwiązania problemu. Mając gotowe rozwiązanie, trudno określić jego przydatność na podstawie kroków, które zostały podjęte, aby rozwiązanie takie znaleźć. Myślenie lateralne polega na odejściu od posługiwania się logicznymi wzorcami myślenia, w celu stworzenia podstawy potrzebnej do tworzenia nowych pomysłów. Myślenie pionowe natomiast uzależnia powstawanie określonych pomysłów na podstawie oczywistych danych od toku myślenia opartego na logicznych wzorcach.

Wymiary myślenia lateralnego ... 134

Myślenie lateralne obejmuje działania podejmowane w trzech głównych kategoriach :
• Świadomość.
• Alternatywy.
• Metody prowokujące.

Świadomość

Czynności podejmowane w tym zakresie polegają na próbie redefinicji i wyjaśnieniu bieżących pomysłów. Istnieje pogląd, iż zanim odrzucimy stare pomysły lub przyjmiemy nowe, musimy w pełni zrozumieć istniejące koncepcje i uświadomić sobie zarówno ich ograniczenia jak i zalety. De Bono sugeruje przeprowadzenie analizy istniejących pomysłów z pięciu punktów widzenia (patrz: Rys. 7.2).
1. Koncepcje dominujące
Aby upewnić się co do aktualnego punktu widzenia na dany problem, należy zidentyfikować problemy dominujące. Służy temu tworzenie kolejnych pomysłów w sposób nieograniczony. Różne osoby mają własne pomysły dotyczące rozwiązania danego problemu... (...) Tymczasem połączenie rozwiązań koncepcji lub zagadnień dominujących z innymi „na okrasę”, może doprowadzić do wypracowania rozwiązania możliwego do przyjęcia.
2 Czynniki ograniczające
Często lekceważy się pewne czynniki, które z założenia zawarte są w sytuacji problemowej. Na przykład istniej powszechne przekonanie, że im bardziej koncentrujemy się na rozwiązaniu określonego problemu, tym większa jest szansa jego rozwiązania. Tymczasem nie jest wykluczone, że podjęcie próby rozwiązania innych problemów umożliwi nam stworzenie nowego obrazu sytuacji, który może doprowadzić do rozwiązania problemu pierwotnego. Wymaga to zidentyfikowania charakteru ewentualnych czynników ograniczających myślenie w danej sytuacji problemowej.
3. Tendencje polaryzujące
Tendencje tego typu sytuacji ujawniają się, kiedy problem wymagający rozwiązania przybiera postać „albo-albo”. Jest to zjawisko występujące dość powszechnie w sytuacji, gdy tylko jedna ze stron konfliktu może być w pełni zadowolona z jego rozstrzygnięcia. Wówczas należy próbować znaleźć rozwiązanie oparte na kompromisie. (...)
4. Granice
Sposób w jaki określamy granice problemu, warunkuje środki dostępne, warunkuje środki dostępne w celu jego rozwiązania. Truizmem jest. Że wiele problemów istnieje wyłącznie w umysłach postrzegających je osób. Granice problemu można poszerzyć przez uświadomienie sobie mechanizmu występowania...
5. Założenia
Wszystkie koncepcje rozwiązania określonego problemu oparte są na pewnych założeniach. Analiza ważności tych założeń jest trudna do przeprowadzenia i dlatego, zamiast ją podejmować, należy uznać jej istnienie. W ten sposób zwiększa się szansę na tworzenie nowych pomysłów.

Alternatywy
Ten wymiar myślenia lateralnego polega na znalezieniu jak największej ilości punktów widzenia na problem. Zakłada się, że różne podejścia do zagadnienia pozwalają spojrzeć na problem z całkowicie nowej perspektywy i umożliwiają stworzenie różnych koncepcji jego rozwiązania. Chodzi o to, aby odejść jak najdalej od starych koncepcji i założeń. Służy temu wiele metod opisywanych poniżej (patrz: Rys. 7.3.).
Środki prewencyjne
Zasadniczo chodzi o stworzenie takiego nastawienia, które nie zważając na stare koncepcje, dopuszcza analizowanie problemu z nowych punktów widzenia.
Zmienność uwagi
Szkoły biznesu kształcą menedżerów, aby koncentrowali swoją uwagę na istocie problemu. Nie ma w tym nic zdrożnego; co więcej, należy do tego zachęcać. Niemniej jednak, koncentracja uwagi na istocie zagadnienia może jedynie prowadzić do powstawania standardowych koncepcji rozwiązania, przy czym żadna z nich niekoniecznie musi być zadawalająca. Dlatego też należy odejść od starych pomysłów przez skierowanie uwagi na inne elementy.
Zmiana punktu wyjścia
Każda analiza problemu zaczyna się w określonym punkcie; wybór tego punktu wpływa na kierunek poszukiwań ewentualnych jego rozwiązań. Przyjęcie innego niż dotychczas punktu startowego może mieć duży wpływ na kierunek poszukiwań nowych rozwiązań.
Zbiór alternatyw
O ile uzyskiwanie nowego wglądu na istotę problemów opiera się na ogólnej zasadzie, że ilość przemienia się w jakość, o tyle przy określaniu sposobu przestrzegania problemu ważne jest rozróżnianie odmiennych punktów widzenia. Jeśli owe punkty zbytnio nakładają się na siebie lub są do siebie podobne, uzyskiwany wzgląd w problem może prowadzić do rozwiązań, które niewiele będą różniły się od siebie.
...
Zmiana koncepcji myślenia
Celem zmiany koncepcji myślenia jest uniknięcie patrzenia na problem z jednego punktu widzenia. Menedżer postrzegając przedstawiciela związku zawodowego jako podżegacza, ma utrudnioną współpracę z robotnikami, a wynikłe spory i przestoje nikomu nie przynoszą korzyści. Jeśli menedżer traktuje działacza związku zawodowego jako pełnoprawnego przedstawiciela kadry pracowniczej, któremu załoga powierzyła funkcję negocjatora, wówczas rozwiązywanie konfliktów w środowisku pracy będzie łatwiejsze.
...
Rozbicie problemu na części
...
Łączenie podziałów
...
Metody prowokacyjne
De Bono (1970) traktuje myślenie lateralne jako opis procesu umysłowego, który prowadzi do uzyskania nowego wglądu w rozwiązywany problem. Uważa on, że „dwuetapowość myślenia lateralnego polega na prowokacyjnym wykorzystaniu informacji i podania przyjętych koncepcji w wątpliwość”. Poniżej przedstawiamy stosowane metody prowokacyjne.
Przypadkowy bodziec (ang. randomstimulus)
...
Przypadkowe słowo (ang. random word)
...
Rozwiązanie pośrednie niemożliwe (ang. intermediate impossible)
...
Zmiany kierunku
...
Krzywe zwierciadło i przesada
...
Ekspozycja
...
Krzyżowanie gatunków
...
Przechodzenie z problemu na problem
...
Wykorzystanie nowego słowa funkcjonalnego
...
Analogie ... 148

Wykorzystanie analogii stanowi główny temat rozdziału poświęconego synektyce. Metodę tę przedstawiamy pokrótce poniżej, ponieważ De Bono traktuje je jako jeden z podstawowych elementów myślenia lateralnego.
...
Przypisy ... 151

8. Synektyka i metody pokrewne ......... 152

Synektyka jest nazwą oznaczającą pewien zakres wiedzy, zbiór umiejętności zachowawczych oraz zestaw technik rozwiązywania problemów. Synektyka to także międzynarodowa grupa firm, które ją stworzyły w trakcie trzydziestoletnich badań i pracy prowadzonej z zespołami innowacyjnymi. Niniejszy rozdział rozpoczniemy od ogólnej charakterystyki metafor, a następnie skoncentrujemy naszą uwagę na synektyce.

Metafory ... 152

Z metaforą mamy do czynienia wówczas , gdy odnosimy pewną przenośnię do czegoś, do czego nie można zastosować znaczenia literackiego. Przykładem metafory jest powiedzenie, że ktoś ma „nerwy ze stali”.
(...)

Synektyka ... 154

Twórcą synektyki jest William Gordon, który prowadził obserwacje zachowań jednostek w trakcie rozwiązywania problemów i określił procesy psychologiczne, jakie temu towarzyszą.
Dosłownie wywodzące się z greki słowo „synektyka” oznacza dopasowanie do siebie różnych elementów. We wszystkich swoich pracach Gordon wielokrotnie sygnalizował potrzebę „oddalenia się od rzeczy znanych”, aby zwiększyć możliwość uzyskania nowego wglądu w problemy. Synektyka to technika opracowana na potrzeby grupy lub jednostek zajmujących się rozwiązywaniem problemów na zasadzie twórczego oddalenia. Podejście tego typu podkreśla nieracjonalną istotę myślenia zakładając, iż metoda ta umożliwi oryginalny i stymulujący kąt widzenia na problem wymagający rozwiązania.
Synektyka wykorzystuje analogie i metafory zarówno na etapie analizowania problemu, jak i na etapie opracowywania możliwych rozwiązań. Analogie i metafory zachęcają do wykorzystania materiału, który na pierwszy rzut oka wydaje się całkowicie nie związany z analizowanym problemem. Do tego celu służą dwa mechanizmy funkcjonalne. Pierwszy polega na zapoznaniu się z rzeczami obcymi, co pozwala lepiej zrozumieć istotę problemu przez spojrzenie na niego z innego punktu widzenia. Drugi mechanizm to oddalanie się od rzeczy znanych, umożliwiający znalezienie bardziej twórczego rozwiązywania problemu.
Celem tych mechanizmów jest stworzenie pięciu stanów psychologicznych niezbędnych w procesie twórczego rozwiązywania problemów:
• zaangażowanie i oddalenie;
• powstrzymywanie się;
• spekulacja;
• autonomizacja przedmiotu;
• reakcja hedonistyczna.
Uważa się, iż dopiero po osiągnięciu wyżej wymienionych stanów psychologicznych nieświadome i nieracjonalne aspekty funkcjonowania umysłu mogą połączyć się z elementami świadomości i racjonalnego myślenia, zapewniając większy stopień twórczej efektywności.

Istota stanów psychologicznych ... 155

Zaangażowanie i oddalenie...
Powstrzymywanie się...
Spekulacja...
Autonomizacja przedmiotu...
Reakcja hedonistyczna...

Skład grupy synektycznej ... 156
Właściciel problemu...
Lider grupy...
Grupa synektyczna...

Cechy synektyki ... 159
Nie podejmuje się próby zdefiniowania problemu. Punktem wyjścia jest sformułowanie problemu przez klienta, który w sposób oględny wyjaśnia okoliczności, prezentując własny punkt widzenia.

„Zachowaj swobodę myśli aż do etapu precyzowania pomysłów”.

Ów slogan synektyki wyraża podstawową cechę całego procesu.

Mechanizmy operacyjne ... 160
• analogie osobiste,
• analogie bezpośrednie,
• analogie symboliczne,
• analogie oparte na fantazji.
Analogie osobiste
...
Analogie bezpośrednie
...
Analogie symboliczne
...
Analogie oparte na fantazji
...
Proces synektyki ... 164
Wyróżnia się osiem etapów procesu synektyki, a mianowicie:

1. Przedstawienie problemu
Grupa zapoznaje się z ogólnie przedstawionym problemem.
2. Pobieżna analiza postawionego problemu
...
3. Oczyszczanie
...
4. Zrozumienie problemu
...
5. Wycieczka
...
6. Dopasowanie do wizji lub dopasowanie się na siłę
...
7. Dopasowanie praktyczne
...
8. Nowy punkt widzenia lub nowa interpretacja problemu
...
Zastosowanie metody synektyki i jej ograniczenia ... 173

Metoda synektyki jest idealną strategią dla poszukiwania nowatorskich rozwiązań lub w sytuacjach, z którymi mamy do czynienia po raz pierwszy. Jednak nie należy tego traktować jako ograniczenia w jej zastosowaniu. Jedynym ograniczeniem jest wielkość grupy synektycznej. Sześć do ośmiu osób stanowi optymalny skład grupy.

Przypisy ... 173

9. Różne metody tworzenia pomysłów ....... 174

W niniejszym rozdziale przedstawimy wiele innych metod twórczego rozwiązywania problemów, takich jak: wykres pracy mózgu (ang. mind mapping), analiza wartości (ang. value analysis), metafory obrazkowe (ang. visual metaphor), analiza pola sił (ang. force field analysis), łańcuchy analogii atrybutów (ang. attribute analogy chains), bionika (ang. bionics), metoda pisania opowiadań oraz metoda fiszek Crawforda. Ponadto omówimy także metodę układania scenariusza, metodę marzeń na jawie oraz matrycę wzajemnych oddziaływań (ang. cross-impact matrix). Spośród bogactwa różnych metod wybraliśmy te, które są najbardziej znane.

Metafory obrazkowe ... 174
Metoda ta (Majaro, 1991) opiera się na przedstawieniu problemu i propozycji jego rozwiązania w sposób obrazkowy (patrz: Rys. 9.1.), przy czym wykorzystanie tej techniki wcale nie wymaga umiejętności rysowania.
...
Wykres pracy mózgu ... 177
Najprostsze techniki bywają najbardziej skuteczne. Goman (1989) twierdzi, że różnego rodzaju pomoce wizualne mogą aktywizować myślenie twórcze. Autorka przedstawia pewną formę „myślenia obrazowego” zwaną wykresem pracy mózgu (patrz: Rys. 9.4)
...
Analiza wartości ... 177
Analiza wartości, stanowiąca istotny aspekt zarządzania produktem, dotyczy znalezienia najbardziej oszczędnej i wydajnej i wydajnej metody produkcji lub dostarczania usług na rynek. W rezultacie badań poddaje się szczegółowej analizie charakterystykę techniczną produktu lub usługi oraz umożliwia kierownictwu firmy poszukiwanie bardziej oszczędnych sposobów wykonywania tej samej pracy.
...
Analiza pola sił ... 179
Analiza pola sil umożliwia graficzną prezentację problemu w łatwo zrozumiałej formie, co prowadzi do opracowania skutecznych rozwiązań problemów (Majaro, 1991) (Patrz: rys. 9.5).
...
Reprezentacje symboliczne ... 179
Technika ta wykorzystuje abstrakcyjne symbole odnoszące się do problemu w celu stworzenia pomysłów na jego rozwiązanie (Van Gundy, 1988). Istnieje możliwość wcześniejszego opracowania zestawu symboli (Hicks, 1991) lub też tworzenia intuicyjnej listy symboli w trakcie wykorzystywania tej metody (patrz: Rys. 9.6)
...
Analogiczne łańcuchy atrybutów ... 182
Metoda ta stanowi połączenie techniki listy atrybutów (patrz: Rozdział 5 na temat na temat analizy morfologicznej) i analogii (patrz: Rozdział 7 na temat myślenia bocznego).
...
Bionika ... 183
Bionika stanowi bardzo specyficzny rodzaj wykorzystywania analogii (Gordon, 1961). Polega ona na poszukiwaniu stymulujących idei w podobnych przedmiotach, produktach i procesach.
...
Metoda dowolnych skojarzeń ... 184
Metoda dowolnych skojarzeń jest najbardziej podstawową z metod tworzenia pomysłów (Taylor, 1961). Polega ona nie tyle na kojarzeniu dwóch przedmiotów na siłę, aby uzyskać nowy pomysł, ale na tym, że dany pomysł stanowi podstawę rozwoju innej koncepcji, która z kolei prowadzi do następnego pomysłu itd.
...
Pisanie opowiadań ... 185
Metoda ta polega na napisaniu krótkiego opowiadania, które ma związek z danym problemem, dzięki czemu powstają nowe pomysły. Informacje zawarte w opowiadaniu poddawane są analizie, a następnie wykorzystywane jako bodziec do tworzenia pomysłów. Poszczególne etapy tej metody to:
...
Metoda fiszek Crawforda ... 189
...
Kwiat lotosu ... 189
Technika ta została opracowana przez Japończyków. Rozpoczyna się od podania „sedna sprawy” stanowiącej podstawę rozwoju koncepcji w formie otwierających się okienek lub płatków kwiatu.
(...)
Diagram ryby ... 191
Za twórcę diagramu ryby uznaje się profesora Ishikawa z Uniwersytetu Tokijskiego (Majaro, 1991). Diagram ten służy identyfikacji wszystkich możliwych przyczyn danego problemu. Jak pokazuje Rys. 9.9., struktura diagramu przypomina kształtem rybi szkielet – stąd też wywodzi się nazwa metody.
(...)
Technika pisania scenariuszy ... 192
Technika pisania scenariuszy wywodzi się z planowania długofalowego oraz prognozowania rozwoju techniki. Istotą tej techniki jest opracowanie wizji przyszłego rozwoju, a w szczególności wpływu nowych technologii na popyt towarów i usług w przyszłości.
Technika pisania scenariuszy jest metodą patrzenia w przyszłość, która zmusza kierownictwo organizacji do uznania potrzeby zmian i twórczego myślenia. Największą korzyścią jest nie tyle umiejętność opracowania dokładnych prognoz na przyszłość, co możliwość rozważania nowych sytuacji i uświadomienie sobie ewentualnego rozwoju wypadków.
...
Scenariusz marzeń ... 194
Metoda ta przypomina technikę pisania scenariuszy, gdyż jej celem jest próba spojrzenia w przyszłość i ocena tych tendencji rozwojowych, które mogą mieć wpływ na funkcjonowanie organizacji. Scenariusz marzeń jest jednak techniką mniej sformalizowaną, nie wymagającą pisania raportu końcowego.
...
Analiza wzajemnych powiązań ... 197
Analiza wzajemnych powiązań pomaga ocenić wpływ, jakie zagrożenia i możliwości z zewnątrz mogą mieć na podejmowanie działania organizacji.
...
Przypisy ... 199

10. Ocena koncepcji ......... 200

Wprawdzie twórcze rozwiązywanie problemów polega głównie na przeprowadzaniu głębokiej analizy zagadnień lub postrzeganiu problemu z różnych punktów widzenia, to praktycznie dla osób zainteresowanych sprowadza się ono do poszukiwania rozwiązań. Techniki twórczego rozwiązywania problemów umożliwiają znalezienie wielu rozwiązań, ale zdarzyć się może, iż tylko kilka, a nawet jedno z nich może być zastosowane. Naczelnym zadaniem jest więc podjęcie decyzji co do wyboru najlepszych rozwiązań.
...
Porównywanie i porządkowanie koncepcji ... 201

Grupowanie elementów o wspólnych cechach charakterystycznych to dobry sposób na rozpoczęcie układania łamigłówki. Podobny sposób rozumowania towarzyszy nam wówczas, gdy mamy do czynienia z dużą liczbą pomysłów, które wymagają oceny.
...
Ocena koncepcji ... 202

Po uporządkowaniu wszystkich pomysłów należy znaleźć sposób na ustawienie ich w odpowiedniej kolejności i wybranie tych, których zastosowanie wydaje się najbardziej korzystne.
...
Kryteria rezygnacji, klasyfikacji i punktacji koncepcji ... 204

Zasady rezygnacji z pomysłów. Opracowuje się kryteria wymagające odpowiedzi „tak” lub „nie”. Pomysły uzyskujące odpowiedź „nie” na którekolwiek z podanych kryteriów wyboru są odrzucane.
Zasady klasyfikacji. Opracowuje się kryteria wymagające odpowiedzi „tak” lub „nie”. Każda odpowiedź „tak”, odpowiedź „nie” zero. Następnie ustala się minimalną liczbę punktów dla każdego kryterium wyboru. Pomysły, które nie uzyskają minimum są odrzucane.
Zasady punktacji. Opracowuje się kryteria, które wymagają odpowiedzi typu słaby (1), wystarczający (2) lub dobry (3). Do każdego kryterium przypisuje się odpowiednie znaczenie – im kryterium ważniejsze, tym większy jego ciężar gatunkowy. Następnie każdy pomysł podlega ocenie według poszczególnych kryteriów. Do każdego z nich przypisuje się odpowiednią punktację, zgodnie z ciężarem gatunkowym kryterium. Pomysł, który uzyskuje mniejszą punktację niż ustalone minimum zostaje odrzucony.

Technika zamku ... 205
...
Technika oceny twórczej ... 206
...
Bilans decyzji ... 207
...
Technika odrębnego wzrostu ... 208
...
Burza celów ... 209
...
Metoda kreski ... 210
...
Metoda odwrotnej burzy mózgów ... 211

Metoda odwrotnej burzy mózgów (ang. reverse brainstorming) została opracowana przez firmę Hotpoint Company jako grupowa technika pozwalająca zidentyfikować wszystkie możliwe słabe punkty pomysłu oraz przewidzieć negatywne skutki wprowadzenia go w życie (Whiting, 1958). Metoda ta jest bardzo podobna do klasycznej formy burzy mózgów, z tym, że zamiast tworzenia pomysłów formułowana jest krytyka.
...
Samoprzylepne krążki ... 212
...
Systemy wartości ... 213

Jeśli zachodzi potrzeba wyboru między dwoma lub większą liczbą opcji, można posłużyć się dość powszechną metodą polegającą na przypisywaniu ciężaru gatunkowego (rangowania) różnym kryterium oceny.
...
Kompleksowa matryca wskaźników ... 214

Wygodnym sposobem oceny, pozwalającym na wyeliminowanie mało atrakcyjnych pomysłów i identyfikację wartościowych koncepcji, jest wykorzystanie poszerzonej wersji systemu wartości zwanej „kompleksową matrycą wskaźników” (ang. mulltifactor matrix).
Kompleksowa matryca wskaźników oparta jest na dwóch zasadniczych kategoriach. Na osi poziomej określa się stopień atrakcyjności danego atrybutu, na osi pionowej zaznacza się zgodność danego atrybutu z wymaganiami firmy. Szeroko pojęte idee atrakcyjności i zgodności z wymaganiami firmy umożliwiają określenie dodatkowych wskaźników i umieszczenie ich na matrycy.

Tworzenie matrycy
...

Wybór metody oceny koncepcji ... 218

W niniejszym rozdziale przedstawiliśmy wiele metod oceny koncepcji, od rozwiązań prostych do bardzo skomplikowanych. Dokonując wyboru odpowiedniej metody należy przeanalizować zalety i wady każdej z nich w stosunku do problemu, który chcemy rozwiązać, tak aby wybór był właściwy. Może zaistnieć potrzeba zastosowania kilku metod jednocześnie.
Oczywiście w innych okolicznościach możliwe będzie wyselekcjonowanie propozycji bez uciekania się do prostych lub skomplikowanych metod oceny, jak te, które przedstawiliśmy powyżej. Nie należy wówczas mieć wrażenia, iż metody oceny propozycji są bezwzględnie konieczne.

Przypisy ... 219

11. Realizacja koncepcji ... 220

Definiowanie problemów, wnikliwa analiza oraz ocena pomysłów stanowią tylko część procesu rozwiązywania problemów. Nawet, jeśli uda nam się znaleźć właściwe rozwiązanie problemu, nadal pozostaje sprawa realizacji proponowanych koncepcji. Wprowadzenie pomysłów w życie może przysparzać wiele trudności szczególnie wówczas, gdy na drodze pojawiają się przeszkody.
Tak więc, ostatnim etapem procesu rozwiązywania problemów jest pokonanie wszelkich barier. Jednym z podstawowych czynników, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie propozycji rozwiązań problemu, jest łatwość ich realizacji.

Bariery utrudniające przyjęcie koncepcji ... 220
Barierami utrudniającymi realizację koncepcji rozwiązania problemu mogą być : brak odpowiednich środków, brak zaangażowania i motywacji wśród osób zainteresowanych, opór wobec zmian, przeszkody proceduralne, świadomość ryzyka związanego z realizacją pomysłów, uwarunkowania polityczne, brak współpracy wewnątrz organizacji lub poczuciu braku wzajemnego zaufania.
...
Wdrażanie koncepcji w życie ... 223
Istnieje wiele instrumentów i technik, które można z powodzeniem wykorzystać przy systematycznym i planowym wprowadzaniu nowych pomysłów w środowisku organizacyjnym. Jednym z takich instrumentów jest mapa konsensusu (ang. consensus mapping) zaproponowana przez zespół pod kierunkiem Harta (1985).
...
Łagodzenie oporu wobec zmian ... 226

Dążenie do zmiany nastawienia ludzi wobec proponowanych rozwiązań jest istotą procesu łagodzenia oporu. Jednym ze sposobów osiągnięcia zmiany nastawienia i w konsekwencji wdrożenia pomysłów jest rozbudzenie niezadowolenia z istniejącego stanu rzeczy. Istnieje jednak wiele innych metod umożliwiających osiągnięcie tego celu.
Na początek należy zaakceptować fakt, iż opór wobec wszelkich zmian jest reakcją normalną. Ludzie zwykle traktują zmiany jako zagrożenie, ponieważ obawiają się, iż w przyszłości będzie to miało negatywny wpływ na nich samych. (...)

Jak radzić sobie z krytyką? ... 228

Każdy, kto próbuje wprowadzić zmiany napotyka pewną dozę uwag krytycznych. Nic w tym dziwnego, gdyż krytyka proponowanych lub przewidywanych zmian jest naturalnym mechanizmem obronnym wykorzystywanym przez tych, którzy odnoszą się do zmian z niechęcią.
Nikt nie lubi być krytykowanym, tym bardziej że uwagi krytyczne często są uznawane za atak na własną osobę. Uwagi krytyczne często są bezpodstawne, ale nawet jeśli..., to wiele można skorzystać z poglądów wyrażanych przez innych ludzi.

Mapa konsensusu ... 228
...
Analiza potencjalnego problemu ... 230
...
Badanie harmonogramu działań ... 234
...
Metoda PERT ... 235

Technika oceny i przeglądu programów, zwana w skrócie PERT, została opracowana jako instrument umożliwiający menedżerom planowanie oraz kontrolę nad projektami i programami działań. (...)

Wnioski po zakończeniu procesu wdrażania ... 239
...
Przypisy ... 241

12. Twórcze myślenie wspomagane komputerowo ... 242

Simon (1985) wraz z zespołem opracował program komputerowy o nazwie BACON dokonujący tak niezwykłych odkryć, że gdyby były one dziełem człowieka, to z pewnością traktowano by je jako wyraz jego kreatywności. Autor doszedł w związku z tym do wniosku, że w takim razie procesy wykorzystywane przez komputer powinny dostarczyć powinny dostarczyć interesujących informacji na temat samego procesu twórczego. Wyniki badań Simona skierowane były na wykorzystywanie komputera jako narzędzia, które samo potrafi rozwiązywać problemy w sposób twórczy. (Tak naprawdę, to twórczy był jedynie zespół programistyczny. Sam komputer pracował tak, jak został zaprogramowany. Nie śledzę zbyt uważnie postępów w badaniach nad sztuczną inteligencją. Nie wiem jaki jest stan na dzisiejszy, poza tym, że generalnie nie sprawdziły się optymistyczne przewidywania. Anonimus).
Przeciwnie do podejścia Simona, inni badacze kierują swoją uwagę na proces interakcji zachodzący między człowiekiem a maszyną jako instrument umożliwiający twórcze rozwiązywanie problemów. (ściślej się wyrażając, wcale tu nie zachodzi „interakcja człowieka z maszyną”, tylko mamy do czynienia z konwersacyjnym sposobem działania bardzo wielu programów komputerowych, umożliwiających użytkownikowi wpływ na przebieg tych programów. W początkach masowej komputeryzacji budziło to często zdumienie lub podziw nad mądrością lub głupotą maszyny, teraz już chyba prawie wszyscy użytkownicy komputerów mniej więcej wiedzą, na czym to polega. Anonimus).

Rola komputerów w myśleniu twórczym ... 243

Z zasady człowiek nie łączy komputerów z poszukiwaniem nowych pomysłów i twórczym rozwiązywaniem problemów w organizacji. Komputery kojarzą się nam raczej z usprawnianiem efektywności podejmowania typowych decyzji. Tymczasem okazuje się, że istnieją sposoby pozwalające na wykorzystywanie komputerów jako instrumentów wspomagających procesy twórcze. Sposoby te mogą przybierać zupełnie dowolną formę, od amorficznej do wysoce zorganizowanej (patrz: Young, 1989 i Rys. 12.1).

Rysunek 12.1. Kryteria oceny oprogramowania komputerowego
wspomagającego twórcze rozwiązywanie problemów

1. Czy oprogramowanie pomaga posuwać się do przodu w ramach jedne4j lub wszystkich faz twórczego rozwiązywania problemów, tzn. w frazie definiowania problemu, tworzenia pomysłów, oceny koncepcji?
2. Czy oprogramowanie zapewnia mechanizmy stymulujące myślenie, tzn. metafory, losowy wybór słów itd.?
3. Czy oprogramowanie zapewnia użytkownikowi strukturę organizacyjną, w ramach której użytkownik definiuje problemy, tworzy pomysły i dokonuje oceny koncepcji?
4. Czy oprogramowanie rozwija lub usprawnia wykorzystanie konwencjonalnych środków twórczego rozwiązywania problemów?

Uważa się, że metody wykorzystujące w tym celu komputery powinny:
• zapewnić mechanizm organizujący do rozwiązywania problemów oraz odpowiednie narzędzia programowe stymulujące myślenie twórcze lub
• rozwijać/usprawniać działanie procedur konwencjonalnych.
Przy ocenie programów komputerowych opisanych poniżej skoncentrujemy się na ustaleniu, czy spełniają one wyżej wymienione warunki.
Twórcze myślenie wspomagane komputerowo pod wieloma względami przewyższa metody, które nie wykorzystują potencjału komputerów. Zalety metod komputerowych różnią się w zależności od tego, czy twórcze rozwiązywanie problemów odbywa się w grupie czy indywidualnie. W przypadku grupy podstawową sprawą jest to, aby komputery wspomagały proces rozwiązywania przez poszczególnych członków, fizycznie oddzielonych od siebie. W przypadku rozwiązywania problemów indywidualnie, zaletą komputera jest udostępnienie użytkownikowi mechanizmu organizującego, a w niektórych przypadkach zastępowanie grupy w stymulowaniu procesu myślenia.
Według Younga (1989) systemy wspierające podejmowanie twórczych decyzji rozwijają się prężnie. Autor postrzega je jako narzędzia automatyzujące proces twórczy, obecny na przykład przy zastosowaniu metody analizy morfologicznej i burzy mózgów. Podstawowym celem systemów wspierających twórcze myślenie powinien być rozwój myślenia konwergencyjnego i dywergencyjnego.
Realizacji tego celu powinien być podporządkowany zasadniczy proces projektowania tych systemów. Ponadto systemy te powinny dysponować wbudowaną wiedzą z danej dziedziny, aby usprawnić obie fazy myślenia twórczego. Jak pokazuje Rysunek 12.1, systemy te powinny także pomagać w procesie twórczego rozwiązywania problemów.

Komputerowe wspieranie procesu tworzenia koncepcji przez jednostki ... 245

Poczta elektroniczna

Arkusze kalkulacyjne

Arkusze kalkulacyjne mogą być wykorzystane jako instrument pobudzający proces twórczego myślenia. Służy temu możliwość konstruowania prostych i skomplikowanych modeli matematycznych, pozwalających na wykonanie analiz wrażliwości rynku. Jest to bardzo prosta, ale skuteczna metoda, sprzyjająca twórczemu podejściu do analizowanych zagadnień, dzięki której można testować koncepcje bez ponoszenia ryzyka. Arkusze kalkulacyjne umożliwiają konstruowanie skomplikowanych modeli analitycznych, co pozwala, na przykład, ocenić wpływ zmiany kosztów sprzedaży towarów i reklamy na całkowity zysk netto. (prosta ocena wpływu zmiany kosztów sprzedaży... i reklamy na zysk... nie wymaga skomplikowanego modelu. Skomplikowany model, nawiasem mówiąc dający się świetnie rozpracować w arkuszu kalkulacyjnym, powstaje dopiero wtedy, gdy zaczynamy wszystko związane ze sprzedażą i kosztami sprzedaży, rozkładać na „czynniki pierwsze”, analizując odpowiednie warianty, możliwości itp. Anonimus).

Pakiety symulacyjne

Bardziej rozbudowanym instrumentem niż arkusze kalkulacyjne są pakiety symulacyjne, umożliwiające przeprowadzenie symulacji komputerowej przed realizacją koncepcji w praktyce. (Często można zrobić to samo – jestem pewny tylko symulacji ekonomicznej, w zwykłych arkuszach kalkulacyjnych, tyle że taniej a czasami i lepiej. Po prostu trzeba się na tym znać merytorycznie, i wiedzieć jakie narzędzia i do czego są najbardziej przydatne. Twórcy pakietów symulacyjnych, z reguły są świetnymi informatykami, niekoniecznie zaś zawsze dostatecznie współpracującymi z tymi, co dobrze się znają na konkretnych sprawach merytorycznych, które dane pakiety symulacyjne mają rozwiązywać [główny problem trafności symulacyjnych pakietów, to zdecydowanie ekonomia, a nie technika i technologia lub logistyka]. Jeśli zaś taki ogólnoteoretyczny ekonomicznie pakiet, niedostosowany do konkretnych warunków, trafi w ręce użytkownika, który też nie za bardzo się zna, za spore pieniądze można otrzymywać tzw. „brednie”, dobrze jeszcze, jeśli na tyle oczywiste, że „każdy” zauważy. Zapewne zupełnie inaczej wygląda symulacja zagadnień techniczno-technologicznych. Tu rzeczywiście arkusze kalkulacyjne mają zbyt ograniczone możliwości, nawet w stosunkowo prostych sprawach. Anonimus). Mikrokomputery i oprogramowanie wyposażyły specjalistów w dziedzinie zarządzania w łatwo dostępne techniki i modele dające ogromne możliwości analityczne. Zastosowanie tych środków w rozwiązywaniu rzeczywistych problemów przynosi wymierne korzyści umożliwiające znalezienie zadowalających rozwiązań w skomplikowanych sytuacjach problemowych.
Dzięki takim pakietom jak Powersim i MicroSaint działających w środowisku Windows, istnieje możliwość stworzenia modeli skomplikowanych sytuacji problemowych. Programy te pozwalają na szczegółowe opracowanie modelu zdarzeń oraz wielu zadań do wykonania. Dzięki nim użytkownik może zbudować modele, które naśladują procesy zachodzące w rzeczywistości. Typowe zastosowanie takich pakietów symulacyjnych obejmuje między innymi:

• stworzenie modelu procesów produkcyjnych, jak na przykład linie produkcyjne, w celu analizy wykorzystania zasobów surowcowych, wydajności i efektywności produkcyjnej, (model, teoretycznie może być świetny; wystarczy jednak, że nie rozpracowano w nim z odpowiednią wnikliwością i znajomością rzeczy, np. specyfiki branżowego rachunku kosztów, zadawalając się rozwiązaniami ogólnoteoretycznymi, i już całą „efektywność” mogą „diabli wziąć”, a przeciętny użytkownik nawet tego nie zauważy, dziwiąc się, dlaczego rosną mu straty. Anonimus)
• stworzenie modelu systemów transportu w celu określenia potrzeb w zakresie środków i analizy harmonogramu pracy,
• stworzenie modelu systemów obsługi w celu optymalizacji procedur, metod zatrudniania i innych zagadnień logistycznych,
• stworzenie modelu systemów szkoleniowych oraz analiza ich skuteczności w czasie,
• stworzenie modelu pracy operatorów i wpływy zmieniających się warunków na ich wydajność.

Modele symulacyjne umożliwiają użytkownikowi zbudowanie dowolnego procesu, który można przedstawić graficznie w formie wykresu lub w formie siatki zadań do wykonania... Model taki może uwzględniać dynamicznie zachodzące zmiany, analizować prawdopodobieństwo i logikę rozwiązań taktycznych, przedstawiać zagadnienia według wybranych kategorii, pokazywać ukierunkowania wykonania pewnych zadań oraz udostępniać użytkownikowi pełną bazę danych. Po uruchomieniu modelu, programy komputerowe potrafią przedstawić diagramy w sposób dynamiczny, pozwalając użytkownikowi na uzyskanie danych statystycznych, wykresów ideowych i grafów umożliwiających analizę zebranych danych.

Na marginesie
Temat ogromny. Moje wiadomości bardzo ograniczone, i to głównie do zagadnień ekonomicznych ewidencjonowanych i analizowanych przy pomocy komputerów. Pomimo paru krytycznych uwag, jestem oczywiście zwolennikiem programów symulacyjnych. Owszem, wolał bym, żeby one, podobnie jak i bazy danych oraz, mówiąc ogólnie, programy wspomagające zarządzanie były bardziej dostosowane do konkretnych użytkowników, ale i także, żeby i sami użytkownicy byli lepiej przygotowani do posługiwania się nimi. Te dostosowanie, to wybiegające w przyszłość wyobrażenie o podniesieniu kwalifikacji zarządzających i ich potrzeb w zakresie wspomagania komputerowego. Temat bardzo szeroki. Przewija się on na bardzo wielu moich stronach. Można go streścić w kilku słowach: kompleksowe interdyscyplinarne podejście konkretyzacyjne, ze znajomością istotnych szczegółów. Niestety, to chyba jeszcze tylko „melodia przyszłości”.
Anonimus

Bazy danych

Przeszukiwanie baz danych i operowanie nimi jest jedną z mniej zorganizowanych metod twórczego rozwiązywania problemów. (...)

Projektowanie wspomagane komputerowo

Poza omówionymi programami komputerowymi ogólnego zastosowania, istnieją specjalistyczne programy dostępne dla użytkowników zajmujących się projektowaniem i modelowaniem. Dzięki komputerom praca w tym zakresie może być wykonana znacznie szybciej.

Oprogramowanie specjalistyczne

Na rynku dostępne są także programy technologii informacyjnej opracowane ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb użytkownika w zakresie rozwiązywania problemów o charakterze otwartym. Najprostsze z nich umożliwiają zapis i redefinicję nieuporządkowanych pomysłów. Programy bardziej skomplikowane umożliwiają symulowanie wypróbowanych i powszechnie stosowanych technik twórczego rozwiązywania problemów, takie jak burza mózgów i analiza morfologiczna (por. np.: Young 1989). Niektóre z tych programów omówimy poniżej.

Reorganizacja myśli ... 249

Programy komputerowe organizujące pomysły umożliwiają użytkownikom zapisanie własnych pomysłów w miarę ich powstawania i w dalszej kolejności ich analizę. Przykładem takiego programu jest pakiet „Burza mózgów”. (...)

Techniki naśladujące metody twórczego rozwiązywania problemów
Analiza morfologiczna
Analiza morfologiczna polega na tworzeniu wielu kombinacji atrybutów, które nastepnie podlegają analizie i ocenie. (...)
Synektyka
MindLink Problem Solver oparty jest na podstawowych zasadach i pojęciach synektyki. (...)
Inne metody
Istnieją także programy komputerowe, które pobudzają myślenie przez prowokację. (...)

Narzędzia wspomagające twórcze rozwiązywanie problemów w grupie ... 255

Narzędzia wspomagające twórcze rozwiązywanie problemów stosowane są zarówno w alternatywnych grupach, jak i wykorzystywane indywidualnie. W przeszłości uważano, iż łączenie punktów widzenia i opinii stanowi efektywny sposób na odkrywanie nowych aspektów problemów, które nękały nas w sposób uporczywy.
Obecnie komputerowe mechanizmy wspomagające procesy decyzyjne potrafią naśladować narzędzia wspomagające grupowe myślenie twórcze. Oprócz rozwiązań dla indywidualnych użytkowników, opracowano także sieci komputerowe wraz z oprogramowaniem, pozwalające na łączenie koncepcji proponowanych przez poszczególne osoby. Istnieją już aplikacje komputerowe pozwalające zespołowi na ocenę i uszeregowanie pomysłów stworzonych podczas grupowej sesji burzy mózgów bądź powstałych w rezultacie pracy jednostek korzystających z sieci komputerowej. Oprogramowanie tego typu oszczędza wiele czasu i daje równe możliwości dzielenia się swoimi pomysłami. Ponadto dzięki zastosowaniu takich programów możliwość osiągnięcia konsensusu jest znacznie większa.
(...)

Ocena alternatywnych rozwiązań ... 258

Istnieje wiele sposobów alternatywnych rozwiązań. Najprostszą metodą jest ranking umożliwiający określenie miejsca propozycji według pełnego zestawu kryteriów. Skalę rankingową można bez trudu sporządzić wykorzystując program Lotus 123 lub inny dowolnie wybrany arkusz kalkulacyjny.

Wdrożenie koncepcji ... 259

Zarówno Kelly (1955), jak i Rogers (1954) podkreślali wagę zrozumienia własnych procesów poznawczych będących integralnym komponentem procesu twórczego myślenia. Dzięki metodom tworzenia map pracy mózgu zrozumienie tego procesu jest znacznie ułatwione.
Mapa procesów poznawczych obejmuje siatkę pomysłów, które przedstawione są w postaci punktów połączonych ze sobą strzałkami. Symbole te reprezentują cele i działania. Metoda, która wykorzystuje te elementy, zwana Strategiczną Analizą Rozwoju Opcji (ang. SODA – Strategic Option Development Analysis), oparta jest na modelu komputerowym COPE (w języku angielskim słowo to oznacza radzenie sobie z problemami – przyp. tłumacz) umożliwiającym przeprowadzenie takiej analizy. Osoba prowadząca przeprowadza wywiad z osobami zaangażowanymi w rozwiązanie problemu i nanosi na mapy procesów poznawczych te czynniki, które mają związek lub które wpływają na sytuację określoną przez problem. Ponieważ jednostka może wskazać na dziesiątki takich czynników, osoba prowadząca tworzy model COPE, odzwierciedlający stanowisko jednostki. Grupa jako całość może wyrazić tysiące poglądów w tym zakresie. Dlatego też model COPE skonstruowany jest tak, aby zebrać wszystkie wyrażone poglądy i przedstawić je w formie skrótowej.
Model COPE wykorzystywany jest w identyfikacji niechęci wobec wdrażania koncepcji (Bessant i Buckingham 1989). Na tym etapie działania można także wykorzystać InfoMap Lite, gdyż umożliwia on stworzenie wykresu punktów widzenia różnych grup ludzi (patrz: Rys. 12.8). Przedstawienie zainteresowanym poglądów innych osób na dany temat często łagodzi problemy powstające w fazie wdrażania koncepcji.

Podsumowanie ... 260

Liczba dostępnych na rynku programów wspomagających proces twórczego rozwiązywania problemów stale rośnie. Większość z nich może być wykorzystywana w różny sposób, a niektóre umożliwiają użytkownikom dokonywanie systematycznego postępu w poszczególnych etapach tego procesu. Dotychczas twórcy programów kładli główny nacisk raczej na wspieranie etapu tworzenia pomysłów niż na definiowanie problemów czy ocenę propozycji. Nie ma wątpliwości, iż istnieje zapotrzebowanie na oprogramowanie, które można wykorzystać we wszystkich trzech fazach procesu twórczego rozwiązywania problemów.
Brak jednak dokładnych danych, wskazujących w jakim stopniu istniejące programy wspomagają użytkowników. Dotychczas przeprowadzono tylko nieliczne badania roli, jaką programy komputerowe odgrywają w procesie twórczego myślenia. Nie ulega wątpliwości, że istnieją potencjalne niebezpieczeństwa komputeryzacji tej sfery życia i są one związane z powstrzymywaniem twórczego myślenia przez negatywny jej wpływ na naturalne procesy myślenia i wzajemne relacje między ludźmi. Powszechna dostępność programów komputerowych prowadzi do ograniczenia bezpośredniej wymiany poglądów między ludźmi i zastąpienia jej niepożądaną komunikacją jednostki z komputerem. Osoba stawiająca dopiero pierwsze kroki w tej dziedzinie ma mniejsze możliwości kontaktów ze specjalistami i zdobywania wiedzy w ten sposób. Co więcej, specjaliści mogą mieć mniejsze możliwości wzajemnych kontaktów z innymi specjalistami, którzy potrafią dokonać oceny ich własnego myślenia. Dla wszystkich użytkowników natomiast problemem jest nadmierna koncentracja na istniejących tendencjach do niewłaściwego określania istoty niektórych problemów.

Przypisy ... 261
Lektura dodatkowa ......... 263
Indeks tematyczny ......... 264

==================================================
Wstęp | Literatura | Strona główna |